Хандош
Нохчойн маттахь хандешан пхи дакъа ду: хан (tense), дагар (aspect), саттам (mood), тоьшалла (evidentiality), цецдалар (mirativity).
Хандеша дагарш хӏорш ду: дукхалла (plurality), дукхазалла (pluractionality). Дукхаллина йукъадогӏу цхьаллин кеп (singular), дукхаллин кеп (plural). Дукхазаллина йукъадогӏу йалаза кеп (imperfective), йаьлла кеп (perfective).
Хандешан саттамаш хӏорш бу:
- хеназниг (infinitive)
- гайтамниг (indicative)
- сатийсарниг (subjunctive)
- сатийсарниг II (subjunctive II)
- лаамниг (optative)
- бехкамниг (conditional)
- бехкамниг II (conditional II)
- лаам-бехкамниг (optative-conditional)
- тӏедилларниг (imperative)
- хаттарниг (interrogative)
Хандешан тоьшаллаш хӏорш ду: цагинарг (non-witnessed), лачлер (quotative).
Дагар
Эриг (subject) дукхаллин дагарехь хила дезахь, иштта хандашах дукхаллин кеп олу, а. д. хьовса, совца, довда и. дӏ. кх. И цхьаллин дагарехь хила дезахь, цхьаллин кеп олу, а. д. хьажа, саца, дада и. дӏ. кх.
Хандешан ардамо дукха хан дӏалоцуш йелахь, сихха дан а дина чекхдолуш дацахь, цу хандашах йалаза кеп олу, а. д. леха, сеца, сетта и. дӏ. кх. Ткъа и сихха дан а дина, чекхдолуш делахь, цу хандашах йаьлла кеп олу, а. д. лаха, саца, сатта и. дӏ. кх.
Саттам
Хандешнаш хенашкахь хийцарх ханхийцар (conjugation) олу. Нохчойн маттахь 12 ханхийцар ду:
карара хан (present simple), цхьамма ардам (action) беш хилар гойту хӏокхо. Эцаметтехь дӏахӏоьттина деш воллуш хила везаш вац и хӏара кеп лело, цо цкъацца йа шен рожехь деш хилча а тоьаш ду.
карара чекхйалаза хан (present progressive), цхьамма ардам (action) беш хилар гойту хӏокхо а. Эцаметтехь дӏахӏоьттина деш воллуш хила везаш ву и хӏара кеп лело.
йахана йаьлла хан (present perfect), йаханчу хенахь ардам (action) бан а бина чекхбаьлла белахь, лелайо хӏара кеп. Маца бина, муха бина ца гойту хӏокхо.
хӏинцца йахана хан (past recent), дукха хан йоцуш ардам (action) бина хилар гойту хӏокхо.
гуш йахана хан (past simple), йаханчу хенахь ардам (action) бан а бина чекхбаьлла белахь а, йуха дуьйцучунна и гина делахь а, лелайо хӏара кеп.
хьалха йахана хан (past perfect), йаханчу хенахь ши ардам (action) буьйцуш хенахь, хьалхарниг (цкъа хьалха хилларг) хьахош йара кеп лелайо.
ихина хан (past habitual), йаханчу хенахь ардам (action) йуха-йуха бина хиллехь, лелайо хӏара кеп.
йахана чекхйалаза хан (past progressive), йаханчу хенахь ардам (action) дӏахӏоьттина эцаметтехь беш лаьтташ хиллехь, лелайо хӏара кеп.
йан мега хан (future potential), йогӏучу хенахь ардам (action) хила а, ца хила а мегаш делахь, лелайо хӏара кеп.
йогӏу хан (future simple), йогӏучу хенахь ардам (action) хила безаш белахь, лелайо хӏара кеп.
йогӏу чекхйалаза хан (future progressive), йогӏучу хенахь ардам (action) дӏахӏоьттина эцаметтехь беш лаьтташ хир велахь, лелайо хӏара кеп.
йогӏу йахана хан (future perfect), йогӏучу хенахь ардам (action) бина чекхбаьлла хир белахь, лелайо хӏара кеп.
Хеназниг
Хӏара саттам шена тӏехьа «а» йа «н» тӏекхетарца кхоллало. Хандош цхьана дешдекъах лаьтташ делахь, тӏехьа «н» тӏетоха, дацахь «а» тӏетоха. Кху кепо ца гойту маца хилла ардам, кхо гойту иза беккъа хӏун ардам бу.
| тӏехьа «н» | тӏехьа «а» |
|---|---|
ган |
дийца |
дан |
лаца |
ден |
леха |
лан |
ловза |
тан |
хаза |
тен |
хьажа |
ӏан |
хьакха |
ӏен |
хьалха |
Боккъалниг
Дацаркеп къовларш йуккъахь йалийна.
| ханхийцар |
|---|
карара хан (ца) хьожу, (хьажац) |
карара чекхйалаза хан хьожуш ду (дац) |
йахана йаьлла хан (ца) хьаьжна (хьаьжнац) |
хӏинцца йахана хан (ца) хьаьжи |
гуш йахана хан (ца) хьаьжира |
хьалха йахана хан (ца) хьаьжнера |
ихина хан (ца) хьожура |
йахана чекхйалаза хан хьожуш дара (дацара) |
йан мега хан (ца) хьожур |
йогӏу хан хьожур ду (дац) |
йогӏу чекхйалаза хан хьожуш хир ду (дац) |
йогӏу йахана хан хьаьжна хир ду (дац) |
Сатийсарниг
(ма) хьожийла!
Воккхаха дукха вехийла!
Сатийсарниг II
| ханхийцар |
|---|
йогӏу хан хьожур дара (дацара) |
йогӏу чекхйалаза хан хьожуш хир дара (дацара) |
йогӏу йахана хан хьаьжна хир дара (дацара) |
Лаамниг
| ханхийцар |
|---|
карара чекхйалаза хан хьожуш (ма) делара |
йахана йаьлла хан хьаьжна (ма) делара |
йогӏу хан хьожур (ма) делара |
йогӏу чекхйалаза хан хьожуш хир (ма) делара |
йогӏу йахана хан хьаьжна хир (ма) делара |
Бехкамниг
| ханхийцар |
|---|
карара хан (ца) хьажахь |
карара чекхйалаза хан хьожуш делахь (дацахь) |
йахана йаьлла хан (ца) хьаьжнехь, хьаьжнелахь |
хӏинцца йахана хан (ца) хьаьжча, хьаьжчахь |
йогӏу хан хьожур делахь (дацахь) |
йогӏу чекхйалаза хан хьожуш хир делахь (дацахь) |
йогӏу йахана хан хьаьжна хир делахь (дацахь) |
Бехкамниг II
| ханхийцар |
|---|
хӏинцца йахана хан (ца) хьаьжчхьана, хьаьжчхьани |
Лаам-Бехкамниг
| ханхийцар |
|---|
карара хан (ца) хьажахьара |
карара чекхйалаза хан хьожуш делахьара (дацахьара) |
йахана йаьлла хан (ца) хьаьжнехьара, хьаьжнелахьара |
йогӏу хан хьожур делахьара (дацахьара) |
йогӏу чекхйалаза хан хьожуш хир делахьара (дацахьара) |
йогӏу йахана хан хьаьжна хир делахьара (дацахьара) |
Тӏедилларниг
| цхьанна | дукханна |
|---|---|
тӏедожор хьажа |
тӏедожор хьовса |
гӏийла тӏедожор хьажал |
гӏийла тӏедожор хьовсал |
лаар хьажалахь |
лаар хьовсалаш |
дехар хьажахьа |
дехар хьовсийша |
чӏогӏа дехар хьажахьара (хьо) |
чӏогӏа дехар хьовсахьара (шу) |
| цхьанна | дукханна |
|---|---|
тӏедожор деша |
тӏедожор деша |
гӏийла тӏедожор дешал |
гӏийла тӏедожор дешал |
лаар дешалахь |
лаар дешалаш |
дехар дешахьа |
дехар дешийша |
чӏогӏа ехар дешахьара (ахь) |
чӏогӏа дехар дешахьара (аш) |
Хаттарниг
Тӏехьа «й» йа «ий» дилларца йа йиш айъарца до хаттар. Хӏинцца йахана хенахь деккъа йиш айъорца до хаттар.
| ханхийцар |
|---|
карара хан (ца) хьожий |
карара чекхйалаза хан хьожуш дуй (даций) |
йахана йаьлла хан (ца) хьаьжний |
хӏинцца йахана хан (ца) хьаьжи |
гуш йахана хан (ца) хьаьжирий |
хьалха йахана хан (ца) хьаьжнерий |
ихина хан (ца) хьожурий |
йахана чекхйалаза хан хьожуш дарий (дацарий) |
йан мега хан (ца) хьожуррий |
йогӏу хан хьожур дуй (даций) |
йогӏу чекхйалаза хан хьожуш хир дуй (даций) |
йогӏу йахана хан хьаьжна хир дуй (даций) |
Тоьшалла
Цагинарг
| ханхийцар |
|---|
карара чекхйалаза хан хьожуш (ца) хилла |
йахана йаьлла хан хьаьжна (ца) хилла |
йан мега хан хьожур (ца) хилла |
Лачлер
| ханхийцар |
|---|
карара хан (ца) хьожу боху |
карара чекхйалаза хан хьожуш ду (дац) боху |
йахана йаьлла хан (ца) хьаьжна боху |
хӏинцца йахана хан (ца) хьаьжи боху |
гуш йахана хан (ца) хьаьжира боху |
хьалха йахана хан (ца) хьаьжнера боху |
ихина хан (ца) хьожура боху |
йахана чекхйалаза хан хьожуш дара (дацара) боху |
йан мега хан (ца) хьожур боху |
йогӏу хан хьожур ду (дац) боху |
йогӏу чекхйалаза хан хьожуш хир ду (дац) боху |
йогӏу йахана хан хьаьжна хир ду (дац) боху |
Цецдалар
| ханхийцар |
|---|
карара хан (ца) хьожу боху-кх |
карара чекхйалаза хан хьожуш ду (дац) боху-кх |
йахана йаьлла хан (ца) хьаьжна боху-кх |
хӏинцца йахана хан (ца) хьаьжи боху-кх |
гуш йахана хан (ца) хьаьжира боху-кх |
хьалха йахана хан (ца) хьаьжнера боху-кх |
ихина хан (ца) хьожура боху-кх |
йахана чекхйалаза хан хьожуш дара (дацара) боху-кх |
йан мега хан (ца) хьожур боху-кх |
йогӏу хан хьожур ду (дац) боху-кх |
йогӏу чекхйалаза хан хьожуш хир ду (дац) боху-кх |
йогӏу йахана хан хьаьжна хир ду (дац) боху-кх |
Куцдошший, Латтаммий
Хандашах куцдош йа латтам (adverbial) схьабаккхало. Нохчойн маттахь шортта некъаш ду хандашах уьш схьадаха. И шиъ хандашна хьалха хӏуттий, цу хандашо буьйцу ардам муха йа муьлхачу кепахь хуьлуш бу хоуьйту.
Меттигниг Куцдош/Латтам
Хӏокхара схьакъастадо мичахь хуьлуш бу ардам (action). Хӏорш карарчу, йаханчу, йогӏучу хенашца кхоллало.
| Куцдош | Мехалла |
|---|---|
хьожучу |
|
хьожучохь |
|
хьожучуьра |
|
хьожучухьа |
|
хьожучухьара |
|
хьожучухула |
|
хьожучухьахула |
|
хьожучуц |
| Куцдош | Мехалла |
|---|---|
хьаьжначу |
|
хьаьжначохь |
|
хьаьжначуьра |
|
хьаьжначухьа |
|
хьаьжначухьара |
|
хьаьжначухула |
|
хьаьжначухьахула |
|
хьаьжначуц |
| Латтам | Мехалла |
|---|---|
хьожур долчу |
|
хьожур долчохь |
|
хьожур долчуьра |
|
хьожур долчухьа |
|
хьожур долчухьара |
|
хьожур долчухула |
|
хьожур долчухьахула |
|
хьожур долчуц |
Хенаниг Куцдош/Латтам
Хӏокхара схьакъастадо маца хуьлуш бу ардам (action).
| Куцдош | Мехалла |
|---|---|
хьаьжча |
|
хьаьжчхьана |
|
хьаьжчхьани |
|
хьожушехь |
|
хьожжушехь |
|
хьожушшехь |
|
хьаьжнашехь |
|
хьаьжжинашехь |
|
хьаьжнашшехь |
|
хьажале |
|
хьажжалц |
|
ма‑хьаьжжина |
|
ма‑хьаьжжинехь |
| Латтам | Мехалла |
|---|---|
хьажа ма‑хьаьжжина |
|
хьажа ма‑хьаьжжинехь |
|
дӏа ма‑хьаьжжина |
|
дӏа ма‑хьаьжжинехь |
Кепаниг Куцдош/Латтам
Хӏокхара схьакъастадо муьлхачу кепара хуьлуш бу ардам (action).
| Куцдош | Мехалла |
|---|---|
ма‑хьажжалу |
|
ма‑хьажжара |
|
ма‑хьожжу |
|
хьожучуха |
|
хьаьжначуха |
|
хьажаза |
| Латтам | Мехалла |
|---|---|
хьожуш долчуха |
|
хьаьжна долчуха |
|
хьожуш санна |
|
хьаьжча санна |
|
хьажа ма‑хьажжалу |
|
хьажа ма‑хьажжара |
|
хьажа ма‑хьожжу |
Меллин Куцдош/Латтам
Хӏокхара схьакъастадо муьлхачу барамехь хуьлуш бу ардам (action).
| Куцдош | Мехалла |
|---|---|
хьожучул |
|
хьожучулла |
|
хьаьжначул |
|
хьаьжначулла |
|
хьажжал |
|
хьажжалц |
Хӏундаллин Куцдош/Латтам
Хӏокхара схьакъастадо хӏунда хуьлуш бу ардам (action).
| Куцдош | Мехалла |
|---|---|
хьажарна |
|
хьажархьама |
| Латтам | Мехалла |
|---|---|
(ца) хьожу дела |
|
хьожуш долу (доцу) дела |
|
(ца) хьаьжна дела |
|
хьожур долу (доцу) дела |
|
хьожуш хир долу (доцу) дела |
|
хьаьжна хир долу (доцу) дела |
Бехкаман-Лааман Куцдош/Латтам
Хӏокхара схьакъастадо муьлхачу бехкамца йа лаамца хуьлуш бу ардам (action).
| Куцдош | Мехалла |
|---|---|
хьажарх |
|
хьажахь |
|
хьаьжча |
|
хьаьжчахь |
|
хьажахьара |
|
хьожийла (лаьа) |
| Латтам | Мехалла |
|---|---|
хьажахь а |
|
хьожуш делахь |
|
хьаьжна делахь |
|
хьожур делахь |
|
хьожуш делара |
|
хьаьжна делара |
|
хьожур делара |
|
хьожуш делахьара |
|
хьаьжна делахьара |
|
хьожур делахьара |
|
хьажжане а |
|
хьажжане а ца хьожуш |
|
хьажжане а ца хьаьжна |
|
хьажжане а хьожур доцуш |
Ханхийцаран кепаш
Чеккхенгахь «о» долу хандешнийн ханхийцаршший, тӏедилларшший иштта ду.
| ханхийцар |
|---|
карара хан (ца) хьастадо |
карара чекхйалаза хан хьастош ду (дац) |
йахана йаьлла хан (ца) хьастийна |
хӏинцца йахана хан (ца) хьастий |
гуш йахана хан (ца) хьастийра |
хьалха йахана хан (ца) хьастийнера |
ихина хан (ца) хьастадора |
йахана чекхйалаза хан хьастош дара (дацара) |
йан мега хан (ца) хьастор |
йогӏу хан хьастор ду (дац) |
йогӏу чекхйалаза хан хьастош хир ду (дац) |
йогӏу йахана хан хьастийна хир ду (дац) |
| цхьанна | дукханна |
|---|---|
тӏедожор хьастаде |
тӏедожор хьастаде |
гӏийла тӏедожор хьастадел |
гӏийла тӏедожор хьастадел |
лаар хьастаделахь |
лаар хьастаделаш |
дехар хьастадехьа |
дехар хьастадейша |
чӏогӏа ехар хьастадахьара (ахь) |
чӏогӏа дехар хьастадахьара (аш) |
Хандешан дукхаллин кеп йелахь, дукханна тӏедиллар деш дукхаллин кеп лело йеза.
| цхьанна | дукханна |
|---|---|
тӏедожор хьажаде |
тӏедожор хьовсаде |
гӏийла тӏедожор хьажадел |
гӏийла тӏедожор хьовсадел |
лаар хьажаделахь |
лаар хьовсаделаш |
дехар хьажадехьа |
дехар хьовсадейша |
чӏогӏа ехар хьажадахьара (ахь) |
чӏогӏа дехар хьовсадахьара (аш) |