Дошам
???
Кхузахь дерш талла дезаш ду цӏенна нохчойн ду йа дац.
Дешнаш къовсар
астагӏа, турк. آغساق /ağsak/; Хӏара къовсаме ду. Нохчойн маттахь бух *АСТ болуш бу. Цу тӏера схьадаьлла хила тарло. Цу буьхах схьадевлла дешнаш хӏорш ду: йист, бист, дист, оста, хьост. «Агӏорлелха» кхетам а болуш схьадаьккхина дош хила тарло и.
- астагӏалла
- астагӏъэлп
базарачу, перс. بازار /baːzaːr/+ гӏум. аччыдаш, кхарач. ачыуташ 'квасцы'; Хӏара къовсаме ду. Хьалхарниг персин маттара ду, ткъа шолгӏаниг нохчойн маттахь шен бух *АЧ болуш дош ду. Цу буьхах схьадевлла хӏара дешнаш ду: ачо 'ненависть', оччадала, хьач, ача 'раздавить', ача 'накипь', эчиг. Вайгара схьаэцна хир ду цара и дош.
бала 'беда', ӏарб. بلاء /balaːʔ/; Хӏара къовсаме ду. гӏал. бала, бац. бал 'неприятность'. герм. balo 'беда', рус. боль 'недуг'. Хӏара дош массо а меттанашкахь шайн цӏенна бух *БАЛ болуш карадо. Вайн а тӏеэцна хила дезаш дац.
- бала кхача
гӏала, перс. كلا /kalaː/; Хӏара къовсаме ду. Дуккха а меттанашкахь тоьшалла дина ду хӏара дош. Хӏокхуьнан схьадалар персихошкахула Инда-Йевропин меттанашка йухадоьдуш ду аьлла, дуьцу лехамхоша. Вайн мотт а Йевропихойн маттаца гергарло долуш бу. Дуккха а дешнаш вайн цхьаьнадогӏуш нисло: дан (tun, to do), лега (liegen, to lie), де (Tag, day), бага (backen, to bake), ага (Wiege), вига (Wagen) и. дӏ. кх. Вайн мотт Инда-Йевропин мотт бацахь а, цхьа гергарло долчух тера ду.
доттагӏа, دوست /doːst/ + нохч. -агӏа; Хӏара къовсаме ду. Хӏара дош нохчойн а, гӏалгӏойн а маттахь ду. Ткъа кхин а Антон Шифнерас хӏоттийна жайнахь (Versuch über die Tusch Sprache) вайна дош карадо бацойн маттахь (дестӏ 'ru: пара, ge: ein Paar' хӏара иранин маттара хила тарло, гуржойн а ду иранин маттара схьаэцна дастӏи 'друг').
- доттагӏалла
гӏабали, قبا; Къовсаме ду. Схьадаларан лехамхоша Инда-Йевропин буханна *skep тӏедохуьйту. Изза бух вайн а бу *КАП шеха хӏара дош схьадаьлла: кеп. Чеккхенгахь йерг дешчеккхе хила мега, кхузахь кортали < корта + ли санна.
доьзал, гӏум. туьзел 'нанизывать, нисдан'; Хӏара къовсаме ду. Хӏара дош нохчойн а, гӏалгӏойн а (дезал), бацойн а (дадзм дд 'родственник', гуржойн да 'йиша' + дзма 'ваша' хила а тарло хӏара) гараматтахь карадо вайна. Туркойн маттахь долу дешан кхин кхетам бу.
- доьзалхо
хьал, ӏарб. حال /ħaːl/ Хӏара къовсаме ду. Хӏунда аьлча нохчойн маттахь дош ду хьал 'крупно рогатый скот' кхетам болуш. Цунах схьадевлла дешнийн цхьаьнакхетарш хьелийн даьтта 'масло', хьал долуш 'состоятельный'. Хӏара цӏенна нохчойн шен бух *ХЬАЛ болуш дош хила а мегаш ду.
Хьажа везарш
бере, хӏир. барӕг 'всадник'
- берелла/берийлла 'наездничество'
бера 'налог, сбор' ???
бахтар 'ремень' ???
беракема, нохч. бера + турк. кема
баккхал, ӏарб.
- баккхалхо
байтмал 'досада', перс. баьд 'вон' + ӏарб. аьмаьл 'ӏамал'
башха باشقه
герз
пийл فيل
буьйр тур. بيوروق
мангал
- мангал хьакха
- мангалхан
мадрас مدرسة
моьлкъа ӏарб.
мелӏун ӏарб.
милт ӏарб. фатил
мунда турк. мулда
йамарт перс. نامرد
- йамартхо
йеса ӏарб.
йешап ???
расха
рема перс. رمه
рузба авар. рузмал
- рузбанан маьждиг
лан ӏарб. наӏлун
- лан тоха
леча турк. ???
ванда???
ворда???
абаде ӏарб.
агӏаз ???
азале ӏарб.
акхтарг, казах. акх терек
алкханч ???
алмаз 'дух скал', кхарач. алмасты
амал 'возможность', ӏарб.
амалт/аманат, ӏарб.
арван, хӏир. арван
арданг, хӏир. ардонг
арз, ӏарб.
атлан, абаз. атлын 'кольцо'
гӏайре, ӏарб.
- ахгӏайре
сонталла
бардал-ӏаз, ӏарб.
барни???
барол???
аьшнаш???
- аьшнашдан
коьшк 'шея, загривок'???
- коьшкала
башлам, баш??? + нохч. лам
бахьана, перс. бахӏане
башха, гӏум. башгъалыкх, кхарач. башха этген
- башхалла
- башхо
баьлча, курд. balchix
Туркой хила тарлурш
авсал гӏум. авсул
айгӏар гӏум. айгъыр
айла гӏум. ерни орта айылы 'подседельник'
айра гӏум. ер 'седло'
акхтарг казах. акх терек
ал гӏум. ал
алапа гӏум. алапа
алаша гӏум. алаша
алсам, тат. аслам
алхха 'только', азер. йалхы
аркхо, турк. арқан
атагӏе, гӏум. тугъай 'долина'
атйокх, гӏум. атйокъ 'кукушка'
аштаркх-котам, гӏум. аштархан + нохч. котам
аьлдар, тат. эльдар 'предводитель'
аьлча, гӏум. алчы 'вогнутая сторона альчика'
бажа, гӏум. бажа 'свояк', кхарач. баджа 'свояк'
баймакх, кхарач. баймакъ, гӏум. маймакъ 'косолапый'
басма, гӏум. басма 'печатный'
балоз, гӏум. балавуз, кхарач. балаууз 'воск'
башлакх, гӏум. башлыкъ 'башлык'
баьчча, гӏум., кхарач. башчы 'главарь'
берч гӏум.
букара гӏум.
тогӏи, гӏум. тугъай 'долина'
Грецин
аккази, ακακία
- бакъ-аккази
бани, βαλανεῖον /balaneion/ 'лийчар'
белхьам, μάλαγμα; нохч. гараматтахь берхӏам
иблис, διάβολος
инжил, εὐαγγέλιον
йалсамани, ἠλύσιον
йилбаз, διάβολος
- адамйилбаз
- йилбазалла
керста, χριστός
- керсталла
- керстадан
- керстадар
- керстахила
кӏира, κυριακή
ламаст, νόμος
машен, μηχανή
пондар, πανδοῦρα
пӏераска, παρασκευή
тептар, διφθέρα
Дагийн
мукӏарло, мукӏурлъи
Иранан
аз, آواز
азат, آزاد
аьрша, ارش
базар, بازار
бамба, پنبه
болат, پولاد
гомаш, گاوميش
гӏовгӏа, غوغا
- гӏовгӏайар
- гӏовгӏайолу
- гӏовгӏайоцу
- гӏовгӏане
дарба, درمان
- дарбадар
- дарбане
- дарбанхо
дари, دارايى
диван, ديوان
зен, زيان
кегӏат كاغذ
кишмиш, كشمش
кхаьлла, كلا
ламаз, نماز
- ламаз дан
- ламаздар
марха, پهره
-мирза, ميرزا
обарг, *aparak
- обаргалла
оьзда, آزاد
- оьздангалла
пайхамар, پيغامبر
- пайхамаралла
пардо, پردو
паста, بوستان
паччахь, پادشاه
- паччахьалла
паша, پادشاه
- пашалла
писа, پيس
- писалла
пурба, فرمان
стака, دوستكان
таж, تاج
тахта, تخت
тукар, دوكارد
тукхам, تخم
туьма, تومان
устаз, أستاذ
хорбаз, خربوزه
хурма, خرما
хурма, خرما
чамда, جامه دان
чарх, چرخ
шай, شاهى
шах, شاه
шиша, شيشه
эзар, هزار
эмгар, амигир
- эмгаралла
эскар, عسكر
Русойн
борш, борщ
ведар, ведро
копаста, капуста
наски, носки
пеш, печь
ручка, ручка
стол, стол
суд, суд
ток, ток
шотка, щётка
Спанин
сигаьрка, cigarro
Туркойн
ахча, гӏум. акъча 'деньги' кхарач. ахча 'деньги'
байракх, بيراق, гӏум., кхарач. байракх 'флаг'
бей, بك
-бек, بك
билгала, بلكو
бозбунча, гёзбавчу
- бозбунчалла
бохча, бокъча
бугӏа, بوغا
гата, гетен
гечдан, كوچ
- гечдала
гочдан, كوچ
- гочдала
гӏабакх, قباق
гӏайгӏа, qayğı
гӏап, قاپو
гӏишло, къышлав
гӏора, къарыу
гӏуллакх, قوللق
гӏулч, къулач
гӏумгӏа, къумгъан
гӏутакх, къутукъ
ирча, ирчы
- ирчалла
- эрчадаккха
- эрчадала
- эрчадаха
- эрчадийла
- эрчадовла
иту, اوتى
йовлакх, ياغلق
йоза, язув
- дӏайаздан
- йаздан
- тӏейаздала
- тӏейаздан
йургӏа, يورغان
йурт, يورت
кема, كمى
кибарчиг, كرپيچ
куз, кюйюз
куьзга, кюзгю
кӏотар, отар
кӏошт, كوچ
локъам, لوقوم
оза, аз
- аздала
- аздан
- озалла
окхло, اوقلاغى
осала, осал
- осаладаккха
- осаладаккхар
- осаладала
- осаладаха
- осаладийла
- осаладовла
- осалалла
сагӏа, сыйға
саьрамсекх, سارمساق
сиз, сызық
сий, сый
- сийдар
- сийдерг
- сийдолу
- сийдоцу
- сийлаллица
- сийлахь
- сийлахь-доккха
- сийсазадаккха
- сийсазадаккхар
- сийсазадала
- сийсазадаха
- сийсазадийла
- сийсазадовла
- сийсазалла
совгӏат, sovqat
сом, *som
тапча, طبانجه
тентак, тентек
тоба, табун
той, طوى
толкха, тилкъав
- толкхален
- толкхалер
- толкхалла
топ, طوپ
тоьла, тёле
турпал, тулпар
урам, урам
-ха, خان
- Зеламха
хан, خان
хьолтӏам, катлама
чоьлпа, шолпы
элча, ايلچى
- элчалла
этка, етік
Ӏарбойн
Ӏарбойн маттара тӏеэцна дешнаш дукхахдерш динан дешнаш ду.
Дешнаш
Аллахӏ, الله
абай, عباءة
айат, آية
айп, عيب
- айпе
акъийдат, عقيدة
амал, عمل
- амалйогӏу
амат, علامة
амин, آمين
амма, ٲما
асар, ٲثر
асхьаб, ٲصحاب
байт, بيت
баркалла, بركة + нохч. -алла
беркат, بركة
- беркате
бидӏат, بدعة
бисмалла, بسملة + нохч. -алла
бусалба, مسلم
- бусалбалла
важа, وجه
векал, وكيل
- векалалла
верас, وارث
- верасалла
вирд, ورد
вуьшта, وجه + нохч. -та
гӏазот, غزوة
гӏалат, غلط
гӏийбат, غيبة
- гӏийбатдар
- гӏийбате
гӏиллакх, خلق
гӏурба, قربان
- гӏурбадар
даима, دائما
- даималла
далийла, دليل
дарж, درجة
дарс, درس
даӏват, دعوة
дин, دين
-ди, دين
- Зиавди
дин, دين
дов, دعوى
доӏа, دعاء
- доӏа дан
- доӏадар
дуьне, دنيا
жамӏа, جمع
- жамӏа дан
- жамӏадар
жахьталла, جحد + нохч. -алла
жахӏил, جاهل
жин, جن
жихӏад, جهاد
жоп, جواب
- жоп дала
жуз, جزء
закат, زكاة
зама, زمان
зикар, ذكر
зорба, ضرب
- зорба тоха
- зорбатохар
зулам, ظلم
зуькар, ذكر
ижазат, إجازة
ижмаӏ, إجماع
ийман, إيمان
има, إيمان
- имадилла
- имадиллийта
имам, إمام
- имамалла
исбаьхьа, أصبح
- исбаьхьалла
ислам, إسلام
инзаре, إنذار + нохч. -е
- инзаралла
инкарло, إنكار + нохч. -ло
ихьсан, إحصان
кафир, كافر
кафарат/капарат, كفارة
каӏбат, كعبة
килс, كنيسة
киса, كيس
кица, قصة
кормате, كرامة + нохч. -е
- корматалла
коӏа, كع
- коӏалла
кхахьпа, قحبة
- кхахьпалла
къадар, قدر
къам, قوم
къамат, إقامة
къамел, كلام
къаьркъа, عرق
къеда, قاض
къемат, قيامة
къилба, قبلة
къобалдан, قبول + нохч. дан
къолам, قلم
къулха, قل هو
къуръан, قرآن
лайкъадар-буьйса, ليلة القدر + нохч. буьйса
маймал, ميمون
макка, مكة
малийка, ملأك
масал, مثل
масдар, مصدر
махьар, مهر
махьрам, محرم
маьждиг, مسجد + нохч. -иг
маьӏна, معنى
- маьӏнадар
- маьӏнадолу
- маьӏнадоцу
медни, مدينة
мекара, ماكر
- мекарло
миска, مسكين
- мискалла
молла, مولى
- моллалла
моьлкъа, ملعون
мулкалмот, ملك الموت
мунафикъ/мунепакъ, منافق
- мунафикъалла/мунепакъалла
муъмин, مؤمن
мурд, مريد
- мурдалла
муртад, مرتد
- муртадалла
мутаӏелам, متعلم
- мутаӏеламалла
мухӏажир, مهاجر
- мухӏажиралла
мушрик, مشرك
муьтӏахь, مطيع
- муьтӏахьалла
- муьтӏахьдар
- муьтӏахьхилар
нажас, نجس
наиб, نائب
напха, نفقة
низам, نظام
нийат/нигат, نية
никъаб, نقاب
ниӏмат, نعمة
нур, نور
нӏаьна, نغمة
оба, عباءة
омар, أمر
орам, أَرومة
оьгӏазе, أغاظ + нохч. -е
- оьгӏазалла
- оьгӏазло
- оьгӏазъэха
оьмар, عمر
пайда, فائدة
- пайда бан
- пайдабар
- пайдабоцу
- пайдаэцар
- пайде
паргӏат, فارغة
- паргӏатдаккха
- паргӏатдаккхархо
- паргӏатдала
- паргӏатдаха
- паргӏатдийла
- паргӏатдовла
- паргӏато
- паргӏатойеза
- паргӏатойезар
парз, فرض
- парзалла
пекъар, فقير
- пекъарло
питана, فتنة
- питанадар
- питанхо
похӏма, فهم
ракаӏат, ركعة
реза, راض
- резадан
- резадолу
- резадоцу
- резахила
- резахилар
- резахиларца
- резахилларг
- резацахилар
ризкъ, رزق
рукуӏ, ركوع
рукъйат, رقية
Сайд-, سيد
салам, سلام
сахь, صاع
сахьт, ساعة
сифат/сипат, صفة
собар, صبر
- собардоцу
- собаре
- собарехь
-солта, سلطان
сужд, سجود
султан, سلطان
суннат, سنة
сунт, سنة
- сунтдан
- сунтдар
сурат, سورة
сурт, صورة
сурт-тӏай, صراط + нохч. тӏай
суьлхьа, صالح
суьпа, صوفي
- суьпалла
таваккал, توكل
тавхьид, توحيد
тайпа, طائفة
тамашийна, تماش
тема, تيمم
терахь, تاريخ
тоба, توبة
туька, دكان
туьйра, تاريخ
таӏзар, تعذير
тӏаваф/тӏавап, طواف
тӏарикъат, طريقة
фасикъ, فاسق
фискъ, فسق
хабар, خبر
халиф, خليف
халифат, خلافة
халкъ, خلق
харж, خرج
химар, خمار
хьадис, حديث
хьаж, حج
хьайба, حيوان
хьакъ, حق
хьанал, حلال
хьарам, حرام
хьашт, حاجة
хьаштагӏа, حاجة + нохч. -агӏа
хьаьжа, حاج
- хьаьжгӏапакх 'крупная тыква'
- хьаьжкӏа
- хьаьжцӏа
-Хьаьжа, حاج
- Йеса-Хьаьжа
хьаькам, حاكم
- хьаькамалла
хьаьрк, حركة
хьекъал, عقل
хьесап, حساب
хьижаб, حجاب
хьижрат, هجرة
хьовла, حلوى
хьукам, حكم
хьукмат, حكمة
хьуьжар, حجرة
хӏаваъ, هواء
хӏаллакдан, هلاك + нохч. дан
- хӏаллакалла
- хӏаллакдар
- хӏаллакьхила
- хӏаллакьхилар
хӏилла, حيلة
- хӏилладолу
- хӏилладоцу
- хӏилланхо
- хӏиллацахилар
хӏуьрлаӏа, الحور العين
чорпа, شربة
шайтӏа, شيطان
- шайтӏалла
шайх, شيخ
- шайхалла
шарӏа, شريعة
шеко, شك + нохч. -о
- шекдаккха
- шекдала
- шекдаха
- шекдийла
- шекдовла
- шекойоцу
- шекойоццуш
шекъа, سقي
ширк, شرك
шовкъ, شوق
шукар, شكر
- шукардар
шурат, شورى
эвлийаъ, أولياء
- эвлийаалла
элп, ألف
эсала, أصيل
- эсаладаккха
- эсаладаккхар
- эсаладала
- эсаладаха
- эсаладийла
- эсаладовла
- эсалалла
этхьаг, التحية
эхарт, آخرة
ӏабду(л/р/...)-, عبد
- Ӏабдуллахӏ
- Ӏабдуррахьман
ӏадат, عادة
ӏалам, عالم
ӏаламат, علامة
ӏамал, عمل
ӏаса, عصا
ӏедал, عادل
-Ӏела, علي
- Лом-Ӏела
ӏеламстаг, عالم + нохч. стаг
ӏеса, عاص
- ӏесадаккха
- ӏесадаккхар
- ӏесадала
- ӏесадаха
- ӏесадийла
- ӏесадовла
- ӏосалла
ӏибадат, عبادة
ӏийда, عيد
ӏилма, علم
ӏовдал, أبدال
ӏоврат, عورة
ӏожалла, أجل + нохч. -улла
ӏумрат, عمرة
Аламаш
Бисмиллахӏ
Нохч. Делан цӏарца!
Биллахӏ
Нохч. Делора!
Валлахӏ
Нохч. Делора!
Таллахӏ
Нохч. Делора!
СаламӀалайкум
Нохч. Маршалла ду шуьга!
Ваӏалайкумсалам
Нохч. Шуьга а ду маршалла!
Машааллахӏ
Нохч. Далла луург!
Иншааллахӏ
Нохч. Дала мукъалахь!
Аллахӏуакбар
Нохч. Дела воккхо ву!
Субхьаналлахӏ
Нохч. Дела цӏена ву!
Астагӏфируллахӏ
Нохч. Дела къинтӏера волийла!
Баракаллахӏ
Нохч. Дала дебаре дойла!
Биизниллахӏ
Нохч. Делан магийтарца!
Такхаббалаллахӏуминнаваминкум
Нохч. Дала вайгара тӏеоьцийла!
Йааллахӏ
Нохч. Ва Дела!
Йараббана
Нохч. Ва тхан Эла!
Йарабб
Нохч. Ва Эла!
Ашхӏадубиллахӏ
Нохч. Ас Делаца дуй буу!
Алхьамдулиллахӏ
Нохч. Далла бу хастам!
Рахьимахӏуллахӏ
Нохч. Дала декъала в/йойла иза!
Нохч. Дала къинхетам бойла цунах!
Ӏовзубиллахӏ
Нохч. Со Делаца ларло!