Йеха буьйсанаш

ХЬАЛХАРА ДАКЪА, ДАГИЙНА ЛАТТА

I корта, ВЛАДИКАВКАЗЕХЬ

(Дешхьалхенан метта)

Кавказехь вайн урхалла данне а цхьана дагӀацара меттигерчу хьашташций, йукъаметтигашций... Шемалал тӀаьхьа и санна деятель кхин ца гӀаттийта йа гӀаьттича цуьнан кхиам ца хилийта цхьаъ оьшу: оцу ламанан къаьмнашна и тайпа деятельш хьашт ца хилийта адамаллин, нийсонан урхалла хӀоттор.

Н. А. Добролюбов.

1

Тахана Ӏуьйранна дуьйна къаьсттина синтем байна хьийзара инарла-лейтенант Лорис-Меликов. Хаза Ӏаьржа мекхаш долу цуьнан болатан басахь йуьхь хаддаза кхоьлина йара. Цкъа, воьдий, йоккхачу стоьла улле а хуий, цӀена кехат хьалха а узий, сихачу хотӀаца цхьаъ йаздан волалора иза, тӀаккха, гӀоттий, диллинчу коре а воьдий, сийначу мархашла а хьаьрчина геннахь гучу дозадоцуш дехачу сирачу лаьмнийн баххьашна тӀе а вогӀалой, хӀуттий лаьттара. Йуха, цӀеххьана ойланех самаваьлча санна, цӀенкъа баржийначу гӀажарийн кӀедачу куза тӀехула, тата доцуш, цхьана эшшара гӀулчаш йохуш, чухула дӀасаволалора.

ХӀокху «кавказски гӀуллакхан» ойла алсам мел йо, коьртехь цхьа чолхе уьйриг хӀуттура цуьнан. Дукхахчийн хабаре ладоьгӀча, кхузара тӀом чекхбаьлла, сагатдан а, ойла йан а бахьанаш дац олий, хетало. Амма кхузара хьал данне а тера дац генарчу Петербургера схьахьоьжучарна гуш долчух. Царна-м кхузахь машар а, тийналла а хила лаьара, амма иза а, важа а хила аьттехьа а дац. Кхузара хьал шен бӀаьргашна гуш волчу Лорис-Меликовна дика ма хаьа и дерриг а. Пачхьалкхана коьртехь болчу оцу вельможашна ца лаьара кху махкахь хӀиттина чолхе, кхераме хьелаш ган, уьш, нисдина, цхьана агӀор даха. Оцу нехан аьртачу хьекъало, бӀаьрзалло, мехкан йистошка уьш биэндоцуш хьийсаро тӀеттӀа карзахвохура инарла.

– Сонта кортош! – цергашна йуккъехь Ӏовдуш, ши дош кхоьссира цо.

Хала дара, иза хьанна оьгӀазъоьху хаа: йа кхузахь машар хила ца буьтучу къармазечу ламанхошна, йа шен коча xIapa бала уллучу лакхарчарна. Схьахетарехь, гӀорасиз висинчу ша-шена барт беттара цо. ХӀара тӀегӀерта буьрса кхерам, иза сацо боцу ницкъ. Цуьнан кхерар бух боцуш ма дац. Кхузахь цӀеххьана хӀоьттинчу тийналлех вогу иза…

Шо а ца кхаьчна иза Теркан областан коьрте хӀоттийчхьана. ХӀара Нохчийчоь къарйина сацийначул тӀаьхьа дӀадаьллачу деа шарахь хӀара кхозлагӀа хьаькам ву областан. ХӀун дина цул хьалха кхузахь хиллачара? ХӀумма а. Йа ницкъ а бацара хӀумма а дан. ХӀинца йерриг дегайовхо цунна, Лорис-Меликовна, тӀейиллина. Цуьнан хьекъалх, зиэделлачух тешна, ваийтина иза государа кхуза. Нохчийчохь машар, низам хӀотто. Шо кхочуш доллу цо оцу гӀуллакх тӀехь корта охку, амма новкъадаьлла хӀумма а дац. Цул хьалха хиллачу графан Евдокимовн а, эла Святополк-Мирскийн а санна, динарг хӀумма а доцуш, кхузара дӀаваха дезахь?

Цхьанаэшшара гӀулчаш йохуш, кабинет чухула волавелла лела Михаил Тариэлович. БархӀ гӀулч дӀай, йухий. Букъа тӀехьа диллинчу шина куьйго чӀогӀа пӀелгаш Ӏуьйду вовшийн. Ша кхуза схьахьажош тӀаьххьара а хиллачу цхьаьнакхетарехь императоран вашас, воккхачу эло, дина тӀедахкарш, косташ хӀинца а лерехь дека.

– Оха жоьжахатин цӀерга вохуьйту хьо, Михаил Тариэлович, – бохура Михаил Николаевича шалхо йоцуш, даггара. Амма оцу кӀедачу озаца хӀокхунна хезара цуьнан императоран сийлаллин болатан амал. – ХӀаъа ткъа, жоьжахати. Кхин цӀе йац Нохчийчоьнан. Цигарчу къомо кхечарел йеха а, буьрса а дуьхьало йина вайна. Кхин а йеххачу хенахь вайн догъэтӀо ницкъ а ларбелла цунна. И къам къардан гӀерташ, вай маситта шарахь цига йинчу экспедицеша, харжаша, хӀаллакбинчу салташа а, баккъал аьлча, кӀезиг Ӏаткъам бина иза вайн Ӏедална кӀел сацорна. Вай цига, уггар говза, майра полководцаш коьрте а хӀиттабой, эскарш дохуьйтура, ткъа нохчаша, Соьлжан тогӀерчуй, ломан когашкарчуй йуькъачу хьаннашка, чӀажашка къайла а бовлий, йуханехьа тӀелеташ, кӀуркӀамане хьийзадора. Цундела кхин тактика а, стратеги а хаьржира вай. Вешан оьрсийн исторически система – церан махка тӀе гӀалгӀазкхий ховшор.

– Хьан локхаллин пурбанца тӀетуху ас, – гӀиллакхе иза йукъахваьккхира Коьртачу штабан начальника Карцовс. – Маситта шарахь тӀом беш, цаьргара схьабаьккхина мохк йа тӀеман, йа политически Ӏалашонашна цхьана а маьӀне бац. ХӀинцалерчу хьелашкахь уьш битахь, кестта боьрзур бац вайн Ӏедална кӀел.

– Бакълоь хьо, Александр Петрович. Диъ шо хьалха кхайкхийна вай, xIapa край, къарйелла, сецна аьлла. Ваьш Ӏехаделла хиларна къера хила лаац вайна хӀинца а. ХӀетахь дуьйна шозза гӀевттина нохчий. Амма ломахь хилла тӀаьххьара гӀаттам аренга ца болуш бисира, Теркан областехь лаьтташ шовзткъе йалх батальон гӀашлой, кхоъ Донан, цхьаъ драгунийн полкаш хиларна. Биллина дӀа Нохчийчоьнера кхерам латтарна, цигарчу эскарех кхоалгӀа дакъа а дӀадаккха ца даьхьа вай. Доцца аьлча, вай тоьлла а, нохчий иэшна а ца сецна гӀуллакх. Шайгахь герз а, стратегина аьтто болу мохк а ларбелла нохчий керлачу гӀаттамна аьтто болу сахьт тӀекхачаре ладоьгӀуш Ӏа. Йуха а боху ас хьоьга, хьомсара Михаил Тариэлович, цуьнан воккхалло уггар хала а, жоьпаллин а декхар тӀедуьллу хьуна. Хьан хьекъалх, доьналлех дозуш хир ду Кавказехь синтеман гӀуллакх. ХӀинца цкъа малхбузен пачхьалкхашца машар бу вайн. Амма цхьана Далла хаьа иза маццалц хир. Нагахь арахьа вайн тӀом болалахь, Нохчийчуьра тӀеман ах ницкъ дӀабига дезар ду, тӀаккха нохчий гӀовттург хиларан шеко йац. Дукха хан йу оцу сохьте цара ладоьгӀу. Цундела, Михаил Тариэлович, йоццачу хенахь цигахь низам хӀоттор доьху хьоьга. Цигахь вай дан дезачу гӀуллакхийн хьокъехь инструкцеш лур йу хьоьга Александр Петровича. Дукха хан йоццуш цуьнан воккхалло чӀагӀйина уьш. Хьо областе дӀакхаьчча, инструкцеш дагахь Ӏамайе, амма цигарчу хьелашка хьаьжжина хийцамаш бан бакъо а ло хьуна. Дала аьтто болда хьан!

«Дала аьтто бен меттиг йац xIapa, – ойла йо Михаил Тариэловича. – Олуш ма-хиллара, болх Далла тӀе билла, амма цунах теший а ма Ӏе. Кхузахь ницкъ а, хӀилла а оьшу. Шед а, пряник а…»

2

ХӀаъа, паччахьан правительство толамхо хилла дӀа ца хӀоттайелла Нохчийчохь. Иза массарначул а тӀехдика хаьара Михаил Тариэловична. Нохчаша тӀом сацийра, амма къарбелла ца севццера. ХӀетахь Кавказан сардал хиллачу фельдмаршало эло Барятинскийс правительствон цӀарах нохчашна хьалха тӀелацамаш бира цаьргахь герз дита а, уьш салт ца баха а, цаьргара дӀабаьккхина мохк йухаберзо а, церан гӀиллакхаш, дин а лардан а, иштта дӀа кхин а. Ткъа нохчаша тӀелецира Ӏедална дуьхьало ца йан.

Шемал йийсаре лаьцча, Кавказ къарйар чекхдаьлларг леринчу правительствос Нохчийчохь тӀеман-колониале режим хӀотто йолийра. Сихха бицбира эло Барятинскийс оцу къомана хьалха бина машаран тӀелацамаш а. ТӀеман хенахь нохчашкара дӀабаьккхина мохк йуха-м муххале а ца берзийра, мелхо а, церан долахь дисина латтанаш дӀа а дохуш, уьш таӀӀийна дерзинчу лаьмнашка, уьшалечу хьаннашка боьхкира. Цаьргара дӀадаьхна керла латтанаш совгӀатана дийкъира xIapa мохк къарбеш правительствона гӀо динчу гондӀарчу элашний, нохчийн эпсаршний, динадайшний, совдегаршний. Маситта шарахь лаьттинчу тӀамо чӀанадаьккхина, ткъа хӀинца латта доцуш дисина халкъ сагӀадоьхурган хьоле дуьйжира. Цуьнан ницкъ бацара йа дезткъа шо хьалха хиллачу бахамаллин, йукъараллин а кепашна тӀе йухадерза а, йа и шен дахар хӀокху керлачу хьелашца нисдан а. ТӀеман оцу буьрсачу дезткъа шаро аьттера къоман кхетамций, кхиарций йогӀу бахамаллин, йукъараллин а кепаш, ткъа массо агӀор а кхиъначу Россина тӀаьхьадисна а дара иза.

Цул сов, правительствона дага а ца догӀура хӀокху халкъан кхолламан ойла йан. Шен оьрсийн халкъ къизачу Ӏазапехь латточу цо хӀун диканиг дохьур дара хӀокхунна? Латта дӀадаьккхина ца Ӏаш, шен коча тӀеман-колониале уггар къиза кепаш Ӏитта йолийча, собар кхачийна халкъ, тӀаьххьара ницкъаш тӀе а гулбина, гӀеттира. 1860-чу шеран май баттахь Нохчмахкахь болабелла гӀаттам сихха массанхьа а нохчийн лаьмнашка баьржира. ГӀаттаман коьртехь бара Шемалан наибаш хилла БойсагӀар, Атаби, Ӏумма а. Ткъоьсна баттахь дукхе-дукха дера дуьхьало йира гӀаттамхоша паччахьан таӀзарийн эскаршна. Царна тӀехь масех толам а баьккхира. Амма, Нохчийчу керла-керла эскарш далош, и гӀаттам хьаьшира йуьйцу ца хезначу къизаллица. 1861-чу шеран февралехь Бена уллохь, ламанан хьехахь, схьалецира, чов хилла, масех накъостаций, доьзалций къайлаваьлла БойсагӀар. ГӀаттам тӀаьххьара а хьаьшна баьлча, шаьш бахьанехь адамашна таӀзар ца дайта, шайн лаамехь инарла-адъютантана Святополк-Мирскийна тӀевеара Атаби а, Ӏумма а. БойсагӀар ирхъоьллира Хаси-Йуьртахь, цуьнан доьзал а, герггара гӀоьнчий а Сибрех бахийтира. ГӀаттаман вукху шина куьйгалхочух мелла а къинхетам а бина, и шиъ ссылке вахийтира: Атаби – Псковн губернерчу Порхове, Ӏумма – Смоленске.

ЦхьакӀеззиг ханна буьрса тийналла хӀоьттира Нохчийчохь. Амма гена дӀа ца йахара иза.

Имаматан тӀаьххьарчу шерашкахь Шемала махкахваьккхинчу шайхо Кунта-Хьаьжас, имамат йоьжначул тӀаьхьа Нохчийчу а вирзина, кхузахь динан керла вирд а кхоьллина, иза даржорехь а, чӀагӀдарехь а жигара болх болийра.

Сацам боцуш иттанаш шерашкахь бахбеллачу тӀамо а, къизачу паччахьан инарлаша, адамаш дойъуш, йарташ йагош, талош, хӀаллакьхуьлучу хьоле хӀиттийнера ламанхой. Халкъ гӀелделлера, кӀадделлера. Цунна кӀордийнера и чаккхе гуш йоцу тӀом. Ткъа Шемала а, цуьнан имаматан лакхенаша а халкъ хаддаза гӀазоте кхойкхура. ГӀазотехь беллачарна йалсамани хир йу, бохура. Амма адамашна кху дуьненахь машар, маршо, синтем а оьшура.

Къинхетамечу Кунта-Хьаьжас адам машаре кхойкхура. Иза сацамболлуш дуьхьал вара муьлххачу а тӀамна, муьлххачу а тайпана Ӏазапна, чӀир йекхарна, доцца аьлча, адаман цӀий Ӏанорна. Адамашка, шайн дегнаш цӀанде, оьздангалла ларйе, гӀиллакхе, къинхетаме хила, бохура цо. Вахош долчу маларша, томкано адамийн могашалла талхайо, адам оьздангаллех дохадо, уьш йукъара дӀадахаре кхойкхура.

ТӀамо, адамийн цӀий Ӏеноро хӀоттор бац лаьтта тӀехь машар, адамашна йукъахь барт, нийсо а, дуьйцура цо нахе. Машар а, нийсо а, барт а Ша Дела цхьаъ воцчуьнга хӀотталур йац дуьненахь, цундела, йерриг ойла Далла тӀе а йерзайай, собаре хилла, паччахьна, цуьнан Ӏедална, хьаькамашна муьтӀахь а хилла, совцаре кхойкхура иза.

– Халкъ тӀаме кхойкхучу, шаьш имамаш, шайхаш бу бохучу нахе ла а доьгӀуш, адамийн цӀий ма Ӏенаделаш, – бохура Кунта-Хьаьжас. – Дерриг адамаш цхьана Дала кхоьллина, цхьа йиша-ваша ду. Оьрсийн паччахьна дуьхьал герз ма айъалаш, иза Делан лаамца лелаш ву шуна. Нагахь шайга жӀар лелайе бахахь, дӀалелайе. Эчиг ма ду иза. Килсе гӀо олу-кх шуьга, дӀачугӀойша. ЦӀа ма ду иза. Ӏедало шайга де боххург де, амма Дела даг чохь латтаве. Ша а, Шен пайхамар а аш даг чохь ларвичхьана, Цо и дерриг а гечдийр ду шуна. Нагахь керстанаш шайн зударий сийсазбан гӀортахь, тӀаккха айъа герз а, тӀаккха Ӏанаде церан цӀий а. ХӀетталц садетта, собаре хила. ТӀаккха Дела шуьгахьа хир ву, тӀаккха Дала гечдийр ду аш Ӏанийна цӀий.

Кунта-Хьаьжин хьехамаш буххенца дуьхьал бара Шемалан «гӀазотан тӀеман» идеологина. Шемалан зӀенехь болчу динадайша кхечу динахь долчу адамашна дуьхьал тӀаме кхойкхура, ткъа Кунта-Хьаьжас массо динехь, массо къомах долчу адамашна, хьолахошна, къехошна йукъахь машар, Ӏедална муьтӀахьалла кхойкхура. Шемалан гуонехь болчу динадайша дуьне, хьал лоьхура, ткъа мискачу, къечу доьзалера схьаваьллачу Кунта-Хьаьжас дуьненан хьал-бахам ца лоьхура. Иттаннаш шерашкахь бахбеллачу тӀамо, талийна, чӀанабаьхна, гӀелбина, кӀадбина, хӀаллакьхуьлучу хьоле баьхна, хьалхалерчу йукъараллин дахаран кепашка йухаберзарх гуттаренна а догдиллина нах доггах тӀаьхьахӀуьттура оцу керлачу шайхана. Ткъа адамийн кхетамехь цо бечу кӀорггерчу карчамо доккха тохар дора Шемалан идеологин бухна. Цундела Шемала йуьхьанца дуккха а хьийзийра Кунта-Хьаьжа, тӀаккха, эххар а цо махках ваьккхина, иза 1859-чу шарахь Макка вахара.

Шемал йийсаре ваханчул тӀаьхьа кхо шо даьлча, 1862-чу шарахь, даймахка йухавирзинчу Кунта-Хьаьжас лело гӀуллакхаш шена ца гучуха, тергам боцуш Ӏийра областан администраци. Мелхо а, уьш къобалдора.

Нохчашка тӀом ца баре, машаре, паччахьний, Ӏедалний муьтӀахьалле кхойкхучу цо, шена лаахь а, ца лаахь а, оцу хьехамашца Ӏедална гӀо дора. Цхьа-ши шо хьовзале, Кунта-Хьаьжин мурде цхьабарт болуш йоккха динан тоба кхоллайелира. Амма Кунта-Хьаьжин бартахойн хьежарш а дацара цхьаьнадогӀуш. Масала, устазо холбатан гӀийла дахар дӀакхоьхьуш хиллехь, ткъа цуьнан герггарчу векалшний, гӀоьнчашний иэшшане а ца оьшура гӀийла, къен дахар. Кунта-Хьаьжин хьехамех пайда а оьцуш, цара цхьаболчара бацабора кхетамна тӀаьхьабисина вирдан вежарий, Дала азаллехь йаздинчунна, кхолламна къера хилий, совца, бохучу хьехамашца боьй дӀабоккхура маршонехьа къийсаман кхетам.

Амма Кунта-Хьаьжин вирдан берриг мурдаш бацара, шайн устазан хьехамех а тешна, къийсамах йухабевлла, кхолламна къера а хилла, Ӏазапна кӀел совца лууш. Башха Далла гӀуллакх дан хьаьгна а ца баханера уьш оцу вирда йукъа. Кунта-Хьаьжина тӀаьхьа бара хьалха Шемалан заманахь гӀарабевлла хилла майра а, говза а тӀеман баьччанаш, магӀара тӀемалой, халкъан а, маршонан а гӀуллакхна тешаме кӀентий а. ДӀадаханчу ткъех шарахь Шемалан деспотизмана а, паччахьан колониале акхачу политикина а дуьхьал къийсинчу цара, хӀинца, шайн устазна а, цунна муьтӀахьчу векалшна а ца хоуьйтуш, оцу вирдах цхьабарт болу тӀеман организаци а кхоьллина, керлачу гӀаттамна кечам бан болийра. ХӀара Нохчийчоь бархӀ районе – виллайете – йекъна, царна а, йарташна а коьрте хьекъалей, майрий шайн бартахой хӀиттийна, паччахьан Ӏедалца цхьаьна Нохчийчохь шайн Ӏедал а латтадора цара. Йарташкахь тӀетаьӀӀина кечдеш герз а, молха а дара. Спортан ловзарш ду бохуш, тӀеман гӀуллакхна Ӏамабора шийтта шарера хьала кхиазхой. И кечамаш гучубехира Ӏедална муьтӀахьчу хьолахоша. Лорис-Меликовга Тифлисера схьа масазза хаийтинера, Кунта-Хьаьжа Кавказера дӀаваьккхича шайна бакъахьа хетар. Амма Лорис-Меликов реза ца хуьлура. Цунна хетарехь, Кунта-Хьаьжа лацаро пайда бийр бац, амма зуламаллин тӀаьхьенаш хир йу хьаштдолчул а тӀех. Цкъа-делахь, Кунта-Хьаьжа а, цуьнан хьехамаш а, зуламе ца хиларал сов, Ӏедална пайдехьа бу; шолгӀа-делахь, зуламе воцу и махках ваьккхича, цуьнан метта кхин, жигарниг, хӀоттахь, иза Ӏедална кхераме а, зуламе а хир ву.

Лорис-Меликов ша а ца тешара хӀокху тӀаьххьарчу шарахь Нохчийчохь хӀоьттинчу тийналлех. Айкхаша цунна тӀекхачабора Ӏедал шекдолчу наха дӀа мел боккху ког. Даймахка йухавогӀуш Кунта-Хьаьжин Стамбулехь нохчийн, хӀирийн, чергазойн эмигрантийн тхьамданашца цхьаьнакхетар а, вовшашца къайлаха барт а хилла бохуш а, хазийнера цунна. ТӀаьхьа иза бале валахь, лакхахь шена диканиг эр доцийла хуучу Лорис-Меликовс лацийтира Кунта-Хьаьжа. ТӀаккха карзахбевллачу цуьнан мурдаша, Шелан редуте а гулбелла, шайн устаз схьавийхира.

И машаре манифестаци гӀаттаме йерзарна кхеравеллачу Лорис-Меликовс сихонца Шела хьажийра инарла-майор эла Туманов коьртехь йалх батальон гӀашлой а, йиъ йоккха топ а, гӀалгӀазкхийн йиъ сотни а. Чаччамех йуьзна тӀейиттинчу йаккхийчу тоьпаша тоба дӀасайаьржийча, арен тӀехь дисира цхьа бӀе кхузткъе бархӀ стеган а, йалх зудчун а декъий.

Оцу тӀехь чекх ца далийтира Лорис-Меликовс ша долийнарг. Цхьа кӀира даьлча, 26-чу январехь, цо Грозне гулбира Нохчийчуьра берриг наибаш, Ӏеламчаш. Цхьа а тайпа хьийзораш ца йеш, царна хьалха ультиматум хӀоттийра цо: Шелахь йинчу хьовр-зӀовран коьрта бехкениш а, хьалха махкахбаха билгалбинарш а шега схьабалар. Кунта-Хьаьжин вирдан зуькар дихкира. Йуьртарчу цхьана стагах баьллачу бехкана йерриг а йуьрто жоп дала дезар хаийтира. И дерриг а кхочушдан цхьа кӀира хан йелира. Шен ультиматум кхочуш ца йахь, йерриг а йарташ хӀаллакйан кхерам а тесира. Цигара цӀа бирзинчу наибийн а, динадайн а гӀоьнца Кунта-Хьаьжин велийх вейтта, гергарчех пхийтта стаг а лецира. Йартех жоп дала дезачу тхьамданийн спискаш Лорис-Меликовна хьалха Ӏохкура. Ша дийцинарг эрна доцийла хоуьйтуш, областера эскаран дерриг дакъош тӀеман низаме а далийра.

Лорис-Меликовн омрица, гӀарабевллачу молланашкий, къеданашкий Ӏедална мегачу чулацамца массарна цхьатерра хьехамаш а йазбайтина, улло шатайпа приказаш а тийсина, уьш массо йарташкий, маьждагашкий дӀасабахьийтира. Нагахь гӀаттам иэккхахь а аьлла, Нохчийчохь болчу ницкъаш тӀе Кубанера эскарийн керла дакъош далийра.

ЦӀе лата кечйелла лаьттара Нохчийчоь. Нохчашна шера хаьара Россин арахьарчу пачхьалкхашца йукъаметтигаш а, полякийн гӀуллакхаш а. Областехь гӀуллакхдечу ссылке бахийтинчу полякашца цхьаьнакхетачу нохчийн эпсарший, талмажаший халкъа йукъа даржадора полякаша шайн къоман маршонехьа латточу къийсамах хабарш.

Масех бутт хьалха гуттар къармазечу нохчех вовшахтоьхна цхьа полк Польше йахийта дагадеара Лорис-Меликовна. Иза кхочушдаделча, ши пайда хуьлура: цкъа-делахь, уггар къармазе адамаш Нохчийчуьра дӀадахарца, кечбечу гӀаттаман корта боккхура цо; шолгӀа-делахь, полякийн гӀаттам хьаша и полк маьхза, ира герз дара. Тифлисехь къобалйира Михаил Тариэловичан идея. Амма иза дахарехь кхочуш ца хилира. Цхьанне а ца лиира, шениг санна, Ӏазапехь даллочу халкъо шен маршонехьа латто къийсам хьошуш, паччахьан чаьлтач хила…

3

– Дависа, уьш берриш Турце дӀакхалхо! – сатийсам гӀеттира Михаил Тариэловичан даг чохь. – Графан Евдокимовн хилла ирс а ца хили сан. ХӀокху зӀуганийн биэнара ведда, Кубанан областе ваха аьтто нисбели цуьнан. Цигара и абадзехаш, шапсугаш, бжедухаш, убыхаш, кхин, кхин а акхарой Турце а хьовсийна, шен кочара дӀадехи. Дийцина хӀун до цуьнан, мекара цхьогал ду иза.

XIapa ламанхой Турце кхалхор мацах Ермоловна дагадеана, цуьнан заманахь долийнера.

И некъ боьллуш ши Ӏалашо йара Кавказан куьйгаллин: хӀокху махкара мелла а адам дӀадаккхарца ламанхойн ницкъ малбар, мукъадевллачу латтанаш тӀе гӀалгӀазкхийн йарташ йахкар a. XIapa тӀаьххьара шераш тӀекхаччалц цхьа доьзал а даррехь нуьцкъаха Турце ца хьажийра Ӏедало. И дерриг а мекарлонашций, тешнабехкаций дора. Йа, эладитанаш даржорца, туркойн махках ламанхошна йалсамани тарйора, цига кхалхар хаздеш, йа, къизаллица ницкъ бой, сихха цига дӀабовдучу хьола тӀе бохура.

Ткъа кхалхоран гӀуллакх системе цхьа-ши шо хьалхий бен ца дирзира. Михаил Тариэловична дагайеара Тифлисехь цу гӀуллакхан хьокъехь тӀаьххьара хилла кхеташо. Цигахь дакъалоцуш вара воккха эла Михаил Николаевич, эла Барятинский, эла Орбелиани, граф Евдокимов а. Дийцаре дина, тӀаьххьара сацам тӀеэца безаш дерг цхьа гӀуллакх дара: малхбузера ламанхой, ломара охьа а биссийна, йокъанечуй, уьшалечуй аренашка йа Турце кхалхор.

– Ламанхой цигара дӀабахарца дозаделла ду Ӏаьржачу хӀордан малхбален бердашца вай тӀаьххьара а, гуттаренна а чӀагӀдаларан гӀуллакх. Вай хьалхахӀоттийначу шина некъах цара Турце боьдург къастор бу аьлла, хета суна, – шен лаам схьахьебира Михаил Николаевича.

– Стенна оьшу царна хьалха хержа некъаш хӀиттор? – цецвелира фельдмаршал Барятинский. – Уьш йокъаней, уьшалей делахь а, аренгара латта оьшур ду вайна. Колонисташна мегар ду уьш. Цхьа бӀе шо хьалха дӀахьовсуш хила деза, императоран хьан локхалла. Беккъа цхьа некъ бита царна – Турце боьдург.

– Цуьнан сийлаллин лаам къобалбо ас, – тӀетайра граф Евдокимов. – Ламанхой Турце кхалхор историн маьӀне гӀуллакх ду вайн пачхьалкхна. Цкъа-делахь, вайна зиэнаш доцуш, тӀом сиха а, гуттаренна а чекхбаккхар нисло, шолгӀа-делахь, мукъадевллачу ломан когашкарчу латтанаш тӀехь паргӀат колонизаци йойла хуьлу.

– Туркойн правительство реза хир йуй-те уьш империна чуэца? – шеквелира Михаил Николаевич.

– Суна хетарехь, цара хаза а хеташ тӀеоьцур бу шайн басурманаш.

Оцу трагедех дерг, дукха дийцаре ца деш, сиха а, атта а къастийра. И ламанхой ловзарга хьовсош санна. Цигахь сацамбира, уьш Оттоманан империна чуэцаран хьокъехь дийцарш дан а, барт бан a xIapa, Лорис-Меликов, Стамбуле хьажо.

1860-чу шарахь Стамбуле ваханчу Лорис-Меликовн цигахь волчу оьрсийн векалан А. Б. Лобанов-Ростовскийн гӀоьнца аьтто хилира ламанхойн кхо эзар доьзал, кхо бӀе эзар Крымера гӀезалой, ногӀий а тӀеэца резахуьлуш, туркойн правительствера дош даккха.

Иза цкъачунна боккха кхиам бара. Оцу шарахь Крымера ши бӀе эзар гӀезало дӀакхелхира цига. Царна тӀаьхьа ногӀий а гӀоьртира. Амма ламанхошца дерг чолхе делира. Меттигерчу администрацис шайна йукъа даржочу эладитанех, хазачу хабарех a Ӏехабелла, махках бовла ца лаьара царна. Уьш нуьцкъаха дӀабаха безара цигара. TIe, шайн махка баьхкина ламанхой Россин дозанца охьаховшо ойла а йара туркойн. Англичанаш бара церан лерехь йиллина дӀа и зурма лоькхуш. Амма кавказски Ӏедал сацамболлуш дуьхьалделира кхелхина ламанхой дозанна уллохь совцорна. Массарел а карзахвуьйлура граф Евдокимов.

– Уьш вайн дозанца охьаховшош хилча, эрна ма ду ламанхой кхалхор, – карзахвелира иза. – Къилбаседа Кавказера дӀа а баьхна Закавказье когашка ховшабо-кх вай уьш. Цхьанхьара дӀа а баьхна, и вешан мостагӀий кхечахьа ховшабо. Цхьанхьара цӀе йойъу, кхечахьа йуьллу. ХӀан-хӀа, ма-хуьллу генабаха беза!

1862-чу шеран 10-чу майхь цуьнан императоран локхалло Михаил Николаевича тӀаьххьара а чӀагӀбира ламанхой кхалхоран гӀуллакхах болу Кавказски комитетан сацам.

ТӀакхха дӀайолайелира ламанхойн исторехь уггар йаккхийчаралахь а йоккха трагеди.

Нохчийчоьнан а, Дагестанан а дуьхьало тӀаьххьара а кагйича, шайн къийсам эрна хиларх кхеттачу Кубанал дехьарчу ламанхоша а тӀом сацийра. Амма паччахьан правительствона кӀезиг хетара церан муьтӀахьалла. Ламанхошна хьалха ши некъ хӀоттийра: йа, Кубане а кхелхина, колониальни Ӏедална кӀел совцар, йа – лаххьабелла Турце дӀакхалхар. Шайн токхе мохк а битина, Кубанан йокъанечу йа уьшалечу латтанаш тӀе кхалхар а, Ӏожалла а цхьаъ хетара ламанхошна. И ультиматум тӀеэца ца лиъна халкъаш, кӀез-кӀезиг лоьхкуш, цкъа арен тӀера ломан когашка дигира, цигара дӀа лаьмнашка таӀийра, лаьмнашкара дӀа – хӀордан бердашка кхийсира. Маситта шарахь бахбеллачу тӀеман эрчонаш лайна, мацалло, цамгарша гӀелбина ах миллион Малхбузера ламанхой, некха тӀе цамзанаш хӀиттийна, хӀордийн бердийн йистошка таӀийра. Ирсе-м догдохуьйла а йацара хӀордан дехьарчу бердашкахь, амма, шайн синош кӀелхьардаха, цига, хийрачу Турце, бовда дийзира церан…

Ламанхой дӀауьдура шайн даймахкара. ЦӀенош, даьхний, чудерзийний-дерзозий йалташ дуьтуш. ЦхьакӀеззиг бахархойн аьтто нислора шайн миска сал-пал йохка. Иза а – маьхза, ала мегар долуш. Масех бӀе эзар стаг шайн бахамаш, даьхний, сал-пал цхьана хенахь йохка боьлча, церан мах лахбелира буьйцу а ца хезначу бараме. Къаьсттина дорах дара даьхний а, герз а. Туркойн правительствос бакъо ца йеллера ламанхошна дохнаца а, герзаца а шайн импери чу бахка.

Кхелхачу ламанхошка хӀоьттина ирча хьал гинчийн дийцаршка ша а дукха ладегӀнера Лорис-Меликовс. ХӀордал дехьабовла кеманаш ца нислуш, масех батте, шаре а бовлура уьш. Ӏаьнна кӀел бахча, цаьрга хӀоьттинчу хьолан сурт дилла а, дийца а хала дара. Дерзина, ала мегар долуш, бераш, зударий, карахь доцу йалтийн рицкъа, йукъадаьржина морзгалийн, Ӏаьржа а, чоьнан а ун, хоршанаш. ХӀордан йистаца дӀасакхийсина Ӏохкура, жӀаьлеша диъна, дохийна, гӀорийна, адамийн декъий. Оцу декъашна йуккъехь гора, чохь синош хилар бен, царах уьш къасто кхин билгало йоцуш, эгна Ӏохкуш, хевшина а, халла ирахь лелаш а адамаш. Царах дуккха а, дегӀера са дала а кхиале, жӀаьлийн хӀонс хуьлура.

Ламанхой хӀордан дехьа бердашка кхалхочу туркойн шкиперша, шайн сутаралла, барамал сов а кеманашна тӀе буттура уьш. Мах коьртан цӀарах ма боккхура. Ткъа кеманна мохь базбелча, жимма а уьне цамгар кхеттарш, когаш, кортош а лоьцуш, хӀорда чу кхуьйсура. ТулгӀеша аратийсинчу декъаша дуьйдинера хӀордан шина а агӀорхьара дерриг бердаш.

Кхелхачарна гӀоьнна кхо бӀе эзар сом ахча къастийнера паччахьан правительствос. Цунах цхьадерг уьш дехьабаха йолах лаьцначу кеманийн дайшна деллера, ткъа цхьакӀеззиг кхелхачеран кара кхочура. Цхьа дакъа оьрсийн чиновникаша шайн дола хьовзадора.

Цхьадолчу кеманашна буха Ӏуьргаш а дохий, ламанхой тӀебутту, ткъа уьш хӀордан йуккъе девлча, хи буха доьлху, кхелхачарна лерина ахча кхузарчу оьрсийн Ӏедалан чиновникийн кисанахь дуьсу бохуш, эладитанаш а дара.

ХӀокху Ӏаьржачу хӀордан малхбале бердашкара уьш дӀа а бовлале, йолийнера ламанхойх йохка-эцар. Кеманан долахошна дала ахча доцчара цуьнан метта зударий а, бераш а лора. Ахчанца кхуза оьхучу англичанаший, туркоший уггар хазачу мехкарех йузура кеманийн трюмаш. Шаьш кеманашна тӀебохуш, маьхьаршца оьрсийн эпсаршка кхойкхура уьш, шаьш ма дигийта, даймахкахь дита бохуш.

– Понт Эвксинский хӀордан тулгӀешна тӀехь инзаре дукха ламанхой хӀаллакьхили, – дуьйцура цхьана эпсаро Михаил Тариэловична. – Инзаре эрчо йара иза, амма кхин а ирча дара дехьа бердашка дӀакхаьчначийн хьал а. И Кавказан майра аьрзунаш эзарнаш хӀаллакьхуьлу, боху, туркойн шахьарийн урамашкахь…

Ламанхойн бохамах шайн ницкъ ма-кхоччу пайдаэца гӀертара массо а. Паччахьан правительство – xIapa маршо йеза къаьмнаш хӀокху махкара дӀа а даьхна, шен тӀеман стратегин Ӏалашонца кхузахь колонизаци йан. Оттоманан Порта – и майра ламанхой дӀа а бигна, империна чоьхьара къоман маршонехьа болам церан куьйгашца хьеша а, кхузахь шен мостагӀчунна – Россина – дуьхьал царах пайдаэца а. Туркойн и къиза планаш даггара къобалйора Европин пачхьалкхаша а. БӀе шо ма дара цара массара а, йукъа питанаш туьйсуш, Ӏехош, хӀокху лаьмнашкахь барт, машар хила ца буьту.

Ламанхой кхалхош шина а правительствона гӀо дора меттигерчу феодалаший, динадайший. Россехь хиллачу реформо кхерийна уьш, шайн долара ахархой а эцна, Турце сихбелира. Цигарчу деспотин Ӏедалехь шайн политикин а, динан а идеологин идеал гучу царна хаьара цигахь шайн феодалийн бакъонаш, йукъараллин хьелаш шайгахь дуьсур дуйла.

Баккъал a, xIapa ламанхой некъашкахь а, дӀакхаьчча, Турцехь а, мозий санна, хӀаллакьхуьлуш, и феодалаш а, динадай а тӀехдика дӀатарбелира цигахь. ТӀаьхьа царах дукхахболчара Турцехь пачхьалкхан а, тӀеман а лаккхара гӀуллакхаш дӀалийцира, шайн даймахкахьчул эзарза дика баха а хевшира.

4

ХӀаъ, Михаил Тариэловична дика хаьа Турце кхелхинчу ламанхошкара хьал. Къа а, дера, хета царах. Амма империн гӀуллакхаш коьрта ду дерригенал а. Империн дуьхьа, бӀаьрнегӀар ца тухуш, тӀаьххьара нохчо-м хьовха, кхузара дерриг къаьмнаш а лаххьийна цига дӀакхалхо а реза ву иза.

Кубанал дехьара ламанхой кхалхоран гӀуллакхна тӀехь дуккха а къахьегна цо, амма цуьнан къинхьегаман стом кхечара буу. Иза дара цунна халахетарг. Мила ву ткъа и ирсениг? Евдокимов! И аьрта солдафон. …Оцу Аьрру фланго, цигарчу акхароша, легашкахь йисинчу даьӀахко санна, дукха хенахь дуьйна диллина дӀа сагатдо правительствон. Цкъа а ца хилла цигахь машар, хӀинца а бац. Хир а бац и, Нохчийчоь тӀаьххьара гуттаренна а гора ца хӀоттайахь. Ах бӀе шо хьалха, шайхана санна, и гуш, хууш хиллера А. П. Ермоловна.

«И нохчий Ӏаламат нуьцкъала а, кхераме а халкъ ду, – йаздора цо оьгӀазе. – Цул сов, луларчу халкъаша a гӀо до кхунна. Йа нохчашка безам болуш, йа вайца мостагӀалла долуш а дац иза. Лаьмнашкахь и доккха, майра, нуьцкъала а халкъ, эшна, вайн кога кӀел дагӀахь, цуьнца цхьаьна шаьш а оьрсийн Ӏедална кӀелдахарна кхоьруш. ГӀебарта хӀун йу? ХӀумма а йоцург! Шайн кӀордамечу ловзаршца вай девне-м кхойкху гӀебартоша. Амма цхьана ханна уьш лан деза сан. Уггар кхерамечу йовсаршца – нохчашца – дерг чекхдаллалц. Нохчий дӀаьвше лаьхьарчий ду. Ткъа важа дисина ламанан къаьмнаш – чуьркаш. Лаьхьарчаша цӀий муьйлуш хилча, чуьркийн араш хаалац. Кху крайхь кхерамазалла, машар, тийналла а хир йац, Теркан лахенан аьтту агӀор долу нохчийн латтанаш вай дӀа ца лецахь. И нохчий бу xIapa Кавказ карзахйохурш. Уьш къарбой, Кавказ къарлур йу. НеӀалт хилла къам! ХӀара тӀаьххьара зама тӀекхаччалц оццул дукха а ма бацара уьш. Шайн махкахь цхьацца зуламаш дина, бевдда баьхкина кхечу къаьмнех болу шаьш санна талорхой гӀадбоьлхий тӀелоцу цара. Уьш тӀелецна Ӏаш белара. Вайн салтий а ма уьду Нохчийчу. Кхечу ламанхошна тӀе ца бовду, ткъа – Нохчийчу. И нохчий, цхьа а Ӏедал къобал ца деш, шайн лаамехь маьрша болу дела. Уьш санна, шаьш а талорхой болу дела. Цундела, гӀадбоьлхий, вовшашна мар-мара лелха! Массо тайпанчу талорхойн, вайн уьдучу салтийн а бен ма бу и Нохчийчоь. Ас даим а ультиматум хӀоттайо оцу йовсаршна хьалха: бевдда шайна йукъабаьхкина салтий соьга схьало, йа ас адамашна дуьйцу ца хезна таӀзар дийр ду шуна тӀехь. Цкъа а цхьа салти а схьа-м ца велла! Цундела ас хӀаллакйора церан йарташ. Цул сийдоцуш, боьха къам кху маьлха кӀел хир дац. Кху дуьненахь адам хьоькхуш лела и Ӏаьржа ун а къехка царах, церан вуолла. Со Ӏебар вац царах, тӀаьххьара веллачу нохчочун чарх Ставрополан музейхь сайн шина бӀаьргана гичий бен!»

Оццу жамӀашна тӀевеара, Ермоловн къизалла тӀехйаьлча, иза мукъа а ваьккхина, Николай I-чо «ламанан къаьмнаш къарде, ткъа ца къарлурш хӀаллакде» аьлла, кхуза ваийтина фельдмаршал Паскевич.

– Кхидолу къаьмнаш къарда-м хала дацара, – паччахье балхамаш бора цо. – Церан коьртехь-м мехкадай бара, шайна чинаш, совгӀаташ, ахча делчахьана, шайн халкъаш-м хьовха, да-нана а духкур долуш. Халаниш нохчий бу. Шайн акхачу маршонах хаьдда, шаьш вайн комендантийн Ӏедална кӀел дахар деккъа цхьана дагадаро а карзахбоху уьш…

Баккъал а, хьекъале корта хилла Александр Петрович Ермоловн. Халахета государа хьалххе иза кхузара дӀавигар. ТӀехула тӀе, цуьнан тӀех къизаллина цунна барта чӀогӀа таӀзар а деш. ХӀетахь цхьана масех шарна иза кхузахь витина хиллехьара, цо шен къинхетамзачу куьйгашца тоххара караӀамийна хир йара и неӀалте Нохчийчоь.

Кубанан областехь а ирс хили Евдокимовн. Цигара ламанхой хӀорда тӀе таӀийра цо. Михаил Тариэловична дагадаьхкира цо сардале йазйинчу донесени тӀера шалхоне могӀанаш: «Кавказерчу эскаршна хьалха лаьтта декхарш чекхдовла герга ду, – йаздора цо. – Лаьмнашкара дӀа а лаьхкина, хӀорда йистте, цхьана йуткъачу асанна тӀе таӀийнчу царна, вайн эскарш кхин а хьалхатаӀахь, кӀелхьарбовла некъ ца буьсу. Царах цхьакӀеззигчарна лаа там бу, шайн исбаьхьчу Ӏаламан даймохк а битина, Кубанан йаьссачу аренашка дӀакхалха. Цундела, вайн адамаллин дегнаший, эскаршна хьалха лаьтта декхарш дайдан лаарой царна кхин некъ белларна тӀетоьтту вай – Турце дӀакхалха некъ маьрша битарна».

ХӀетахь, и могӀанаш дешча, дегнаш кӀадделира «адамаллин» болчу Кавказски хьаькамийн.

– Шайн даймахкара дӀабаха гӀертачу ламанхошна мелла а дуьхьало йар тӀех йоккха къизалла хета суна, – элира хӀетахь наместникан декхарш кхочушдеш хиллачу эло Орбелианис. – Вайн эскарша халачу хьелашка берзийна хилча, мелхо а, Турце кхелхачарна новкъарло йан ца йеза графо Евдокимовс. Амма, и масех бӀе эзар стаг хӀордал дехьа муха вер ву, хаац-кх.

Карцовс атта тардира и гӀуллакх.

– Кхалхаран гӀуллакх вайн лаамна жоп луш хиларний, кхузара тӀом цо тӀаьххьара а, гуттаренна а чекхбоккхург хиларний, кхузахь колонизаци йан аьттонаш луш хиларний, – вахвелира иза, – вешан ницкъ ма-кхоччу, царна дӀакхалха гӀо дан деза вай. Кхелхарш дӀабига догӀучу туркойн кеманашна ламанхой бехачу массо бердашка хӀитта бакъо йалар бакъахьа хета суна.

– Туркойн кеманаш кӀезиг хир дуй-те сила долу адам кхалхо, Александр Петрович?

– Вайн тӀеман а, махлелоран а кеманаш йукъаозор ду-кх. Цул сов, малхбузера пачхьалкхаш а йу ламанхой кхузара дӀакхалха лууш. Цара гӀоьнна шайн кеманаш дахкийта а мега.

– Иза а хила тарло, – резахилира Григорий Дмитриевич. – Царна вайначул а тӀех лаьа ламанхой Турце кхалха.

Евдокимовн ирсана, гӀуллакх тӀехдика дӀадоладелира, туркоша-м хьовха, англичанаша, французаша, итальянцаша, грекаша а кеманаш делира ламанхой хӀордал дехьабаха. Белла а, дийна а – ах миллион ламанхой цигара дӀабаха аьтто хилира Евдокимовн. Ткъа Михаил Тариэловичан ницкъ кхачац атталла ткъа эзар нохчо а кхузара дӀаваккха!

Дуьнен чу волуш дуьйна а ирсе кхаж баьлла Николай Ивановичан! Фейерверкеран кӀант, йуьхьанца – магӀара салти, тӀаккха – Койсубулин пристав. Халлий бен йаздан а, деша а ца хууш, бодане стаг. Амма, шен пхи пӀелг санна, ламанхойн Ӏер-дахар а, гӀиллакхаш, амалш а йевза. Шен майраллий, къизаллий, дукхахдерг – мекарлой а бахьана долуш, инарлин чине, графан титуле а кхечи.

ХӀаъ, эрна дац паччахьо Евдокимовн гоьваккхар. Ламанхойн дуьхьало каг ца йелла, инарлаш кӀелбисча, цо кхин а йоккхачу къизаллица карлайаьккхира массарна а йицйелла лаьтта мацахлера Ермоловн тӀеман тактика. Алексей Петровича дагарца болх бира Нохчийчохь, ткъа Евдокимовс – цӀарца. Системица тӀелатарш деш, кӀез-кӀезиг хьалхатеӀаш, амма ша тӀенисвелла массо хӀума – йарташ, даьхний, йалташ, хьаннаш, цанаш, докъарш – йагош, Нохчийчоь тӀаьхьалойоллуш дӀалецира цо.

Ермоловн «хьаннаш хьекха» боху кхайкхам «кӀур биэ» бохучуьнца хийцира Евдокимовс.

– ТӀом ма бе нохчашца, – хьоьхура цо эпсаршна. – Мелхо а, тӀамах къахка. Йарташ, йалташ, хьаннаш, бошмаш, дежийлаш, цанаш, даьхний, докъарш хӀаллак а йай, йухадовла. Мацаллой, шелоной карабалор бу уьш. ЦӀе, цӀе, йуха а – цӀе!

ТӀеман тӀаьххьарчу шерашкахь коьрта тидам айкхашна тӀеберзийра Евдокимовс. Инди дӀалоцуш англичанаша пайдаэцна метод – кхаьънашца нах иэцар – кхин тӀе а тайина, шарйина, йукъайаьккхира цо кхузахь; «шайчийн» къайленах информаци йеллачунна – хӀоккхул, имамах веддачунна – хӀоккхул, цхьана а агӀор воцуш Ӏийначунна – хӀоккхул, йоккха топ схьайеллачунна – хӀоккхул, лаьцна нохчех стаг валийначунна – хӀоккхул, иштта дӀа кхин а кхаьънийн тарифаш йара хӀиттийна. Доцца аьлча, иттаннаш шерашкахь хаддаза лаьттачу тӀамо xIy даре кхачош лаьтта мацаллой, къоьллой бӀарздина адам оьздангаллех дохо, кхаьънашний, айкхаллиний, йамартлонний Ӏамо шатайпа, бӀаьргана гуш йоцу школа йиллира цо Нохчийчохь. Оцу тӀехь баккхий кхиамаш а бехира графо. Фельдмаршало Барятинскийс масех дашца сурт диллира Евдокимовн: «Вуон хьехархо вацара граф. Ша кхолладелла жовхӀар, амма къиношца – куьйгана цӀена вацара иза, кхаьънаш оьцура…»

Ша йечу ойланашна шех иэхь хийтира Михаил Тариэловична. Оцу солдафонан карьерех иза хӀунда хьоьгу? ХӀан-хӀа, дайшкара схьа дворянех волчу Михаил Тариэловича ша лахвийр вац цунах хьегарца. Евдокимовс болх куьйгашца бо, ткъа Михаил Тариэловича – коьртаца. ТӀом чекхбаьлча, аддамна а мичхьа ву а ца хууш, массарна а вицвелла, шен графан титулца вуьсур ву Евдокимов, ткъа Михаил Тариэловича шен хьекъалца гойтур долуш дуккха а гӀуллакхаш ду.

…Лаьмнийн баххьех хьерчачу кӀайчу мархийн сомалкхашка а хьоьжуш, кора уллохь лаьттара Михаил Тариэлович. ГӀаргӀанан дуькъачу гӀашна йуккъехь «кӀур-кӀур» дора шина кхокхано. Лаьмнашкара схьа дагна там беш байн мох хьоькхура. И гӀайгӀане ойланаш дӀалахка санна, белшаш ойъуш, корта ластийра цо. ХӀаваэ ваьлла, волавелла, коьрте жимма садаӀийта ойла хилла Лорис-Меликов сацийра неӀарх чоьхьаваьллачу штабан начальнико полковнико Свистуновс.

– Коьртачу штабера пакет йу, хьан локхалла, – цӀена къаьстачу озаца вистхилира иза.

– Стоьла тӀе охьайиллахьа, – элира Лорис-Меликовс, полковникан элдарчу дегӀе бӀаьрг а тоьхна. – Нохчийчуьра хаамаш буй?

– Ичкерински а, Аргунски а округийн начальникашкара донесенеш йу.

– Керла хӀун дуьйцу?

– Башха керланиг а дац. Ламанан Нохчийчохь синтеме дац, халкъ бунт йан кечлуш ду, боху. Амма, цигахь дукхе-дукха леррина а, къайлаха а боккхачу гӀаттамна кечлуш буй-те аьлла, хета суна. Вайн ирсана, зуламхошна тӀаьхьа хӀинца цкъа кегийрхой бен ца хӀуьтту. Баккхийчарна иэрна хета Ӏедалца къийсар.

Лорис-Меликовс доккха садаьккхира.

– Мятежан тхьамданашка ладоьгӀуш баккхийниш болуш, ткъа кегийрхой йухагӀерташ хилча, бакъахьа хир дара, хьомсара Александр Павлович. И ун къоначу тӀаьхьенан дегнаш чохь дисар ду зуламе.

Цхьана минотехь вист ца хуьлуш лаьттира и шиъ.

– Керла гайтам хир буй хьан локхаллин? – хаьттира полковнико.

– ХӀан-хӀа. Баркалла.

Полковникна тӀаьххье неӀ тӀечӀагӀайелча, Ӏаьржа лак хьаькхна, куьзга санна, къегачу стоьла тӀе йуха а вирзина, лекха гӀовла йолчу кӀедачу гӀанта охьахиира Михаил Тариэлович. Меллаша сургучан мухӀар дӀа а даьккхина, жимачу уьрсаца пакет а йатӀийна, оцу чуьра деалха диттина шера кехаташ схьадехира цо. ТӀаккха, цӀеначу йовлакхца цӀандина, дашочу хӀазаршца кечдина куьзганаш шен стомма-бехачу мера тӀе а дехкина, кехаташ схьадаржийра цо.

Дуолорна тӀе бӀаьрг кхарстийна, тӀаккха цхьацца меттигаш леррина йеша вуьйлира иза.

«…ТӀеман министре, цуьнан локхалле, инарла-адъютанте Милютине… № 1, 3 январь 1865 шо.

…Билгалдаккха деза, Малхбале Кавказан дерриг къаьмнаш вайца цхьатерра мостагӀалле а, вайна цхьатерра кхераме а цахилар: цундела, царах лардалархьама, вай деш долу гӀуллакхаш массанхьа а цхьатерра луьра хила дезац. Теркан областан Малхбузе Отделера бахархой бес-бесара къаьмнех хиларой, оьрсийн урхаллех боьлла хиларой, церан динан башхаллаший цигахь вайн Ӏедал чӀогӀа латтадо, цундела цигахь вайна кхерам боцу кег-мерса карзахаллаш хила тарло.

Шерачу аренца йолчу ГӀумкийн округан мехкан хьелаший, вайн урхаллина кӀел халкъ токхенга кхачарой гуттаренна дӀабоккху цигахь гӀаттам хиларан кхерам.

Кхечу хьолехь бу дагестанхой. Майра тӀемалой а, динан фанатикаш а болчу церан вайга цабезам массерчул тӀех чӀогӀа хила мега. Амма оцу шайн мехкан къечу, буьрсачу Ӏаламан Ӏаткъамна кӀел кхиъначу цигарчу халкъийн Ӏер-дахаро вайн боккха аьтто бо уьш вайна муьтӀахь латто а, оцу махкахь вешан урхалла латто а. Лаьттан къоьлло къинхьегамна Ӏамийна ламанан дагестанхой. Церан лаьмнашкахь мелла а тӀехь йалта кхио мегаш йолу хӀор а кийсак, дайша инзаре чӀогӀа къахьоьгуш тарйина и кийсак, тӀаьхьарчу тӀаьхьенаша, йоӀбӀаьрг санна, ларйо, иза шайн рицкъанийн цхьаъ бен доцу хьоста хиларна. Оцу бахьанаша, цигара къаьмнаш вайна мел муьтӀахь дацахь а, догдохийла йуьту, Дагестанехь вайна дуьхьал гӀаттам хир бац аьлла.

Новкъа ду, Дагестанехь а, Теркан областан Малхбузей, Малхбалей шина отделехь а вайн урхалла чӀагӀдечу хьелех цхьа а нохчий бехачу Йуккъерчу отделехь цахилар. Кхузахь дерриг а вайна дуьхьалдирзина: оцу халкъан амал а, йукъараллин дӀахӀоттам а, Ӏер-дахар а, Ӏаламан хьелаш а. Нохчаша вайца биначу бехачу тӀамо цуьрриг а бакъахьа ца хийцина церан амал. Вайн эскарийн тохаршний, Шемалан деспотин Ӏедалний йуккъехь бисинчу нохчаша, вайх ларбала а, Шемалан Ӏедал дӀакхосса а шина агӀор биэкъа ницкъ боцуш, шайн герз а, мекарло а цкъа вайна, тӀаккха Шемална дуьхьалйоккхуш, йуха шайн вовшашлахь лиэташ, текхна xIapa тӀаьххьара ткъа шо. Оцу шина а агӀоррий, йуха вовшашлахь бечу тӀамой хӀаллакбина церан оьздангаллех болу кхетам а, вовшийн лерам а. Кхерам-м хьовха, Ӏожалла а дош ца хета царна. Кхерамах а, Ӏожаллех а боьллачу царна оцу шина а бӀаьргаш чу хьоьжуш дерг бен дахар а ца хета. ХӀокху тӀаьххьарчу ткъа шарахь нохчийн цхьа а йурт тешна йацара ша тахана йолчохь кхана хир йу бохучух: цхьана агӀор вайн эскарша йохайора уьш, вукху агӀор – вай гергагӀоьртича, Шемала нуьцкъаха кхечахьа кхалхайора. Мохк йалтина дика, токхе хилар бахьана долуш хӀаллак ца хуьлуш дисина и халкъ, амма адамашха терра дахар бохучух кхетам а, тешам а байна церан. Демократизм уггар а лакхарчу тӀегӀан тӀехь йара церан даим а. Сословеш а, тӀаьхьенга лун Ӏедал а хӀун йу-м, муххале а, ца хаьара царна, атталла цхьа а тайпа Ӏедал тӀелаца а лаац. Иза-м хьовха, «приказ» боху дош а дац нохчийн шайн маттахь…»

– Цул а, хьерадаьлла халкъ ду иза аьлла, доцца йаздинехь, – доккха садаьккхира Лорис-Меликовс, – кошо бен нисдийр доцуш.

«…Оцу амалшца йукъараллин зӀенаш йоцчу нохчийн долахь массо тайпанчу зуламашний, мятежашний аьтто беш мохк бу. Йеххачу хенахь цаьрца тӀом бина, цаьргара схьабаьккхина дуккха а мохк, кху сохьта вайн политикин а, йа стратегин а Ӏалашонашна цхьана а маьӀне боцу баьсса, берзина Соьлжан аьрру агӀонца болу мохк бу. Йуькъа хьаннаш а, Ӏаламан кхин дуккха а чӀагӀонаш йолу йерриг меттигаш нохчийн долахь йисина. Церан долахь ду Дагестанца зӀе латтош долу Аргунан а, Ичкерин а округашкара лаьмнийн чӀажаш, Ӏаьржачу ломан хьаннаш. Оцу меттигашкахь карадо обаргашна шайна кхерамаза туш.

Оцу хьолехь йолчу Нохчийчоьнера вайна кхерам ма-барра гучу графо Евдокимовс, Малхбале Кавказ къарйар чекх ма-деллинехь, Ӏаьржачу ломан когашкахула дӀа вайн станицийн а, чӀагӀонийн штаб-квартирийн а керла лини йилларца, нохчийн аренашкара йарташ ламанца йолчех дӀакъасто план хӀоттийра…»

– ХӀай-хӀай! – корта а ластош, велакъежира Лорис-Меликов. – Дерриг а хьекъалениг шений, Евдокимовний йаздойц Карцовс!

«…Вай дан гӀертачух кхеттачу нохчаша луьра дуьхьало йира. Ичкерински а, Аргунски а округашкахь гӀаттам хилира, йерриг а хьаннашкахь обаргийн гӀеранаш йаьржира. ГӀаттам хьаьшира, къаьсттина бехкейолу аьккхийн, бенойн йарташ арен тӀе кхалхийра, аьрстахошка дӀахьедира Жимачу ГӀебарта кхалхар. Графо Евдокимовс йуьхьарлаьцна и хала, амма вешан Ӏалашонна тӀедуьгу доккхачу маьӀне система сацамболлуш цо дӀайахьар йукъахдисира иза Кубанан эскарийн командующи хӀоттор бахьанехь. Цуьнан метта Теркан областан эскарийн командующи хӀоттийначу инарла-лейтенанто эло Святополк-Мирскийс тӀе ца лецира Евдокимовн система. Герзийн ницкъашца Нохчийчоь къарйан йеза хан дӀайаьлла, нохчашца машаре дийцарш дан деза, уьш вайх тешийта беза, тӀаккхий бен гуттаренна а церан дуьхьало соцур йац, бохура. Турце кхалхо гӀебартой совца а бина, церан махкахь керла станицаш йохкур йац аьлла, нохчашна дош а делла, аьрстхошний, аьккхашний шайн йарташка йухаберза бакъо йелира цо. Эло Святополк-Мирскийс ойла ца йеш диначу оцу гӀуллакхаша Владикавказан 2-чу полкан гӀалгӀазкхий а, нохчий а йоццачу хенахь а цхьаьна тарлур боцчу хьелашка хӀиттийна. Хьалха ас ма-аллара, шен планаш кхочушйан воьллачу графо Евдокимовс лакхахь буьйцу нохчий лаьмнашкара охьа арен тӀе кхалхо болийнера…»

– Йуха а – аьшпаш! Нохчий арен тӀе кхалхор Евдокимов цига хӀоттавале долийнера!

«…кхидӀа а уьш ГӀебарта кхалхо дагахь, церан махка тӀе гӀалгӀазкхийн станицаш йехкира Евдокимовс. Ткъа гӀебартой Турце ца кхалхош совцор бахьанехь, шайн махкахь 70 квадрате миль лаьтта тӀехь бисина инзаречу гаттехь бохкучу нохчаша бахам кхиор бу бохург-м хьехочохь а дацара, йуьззина мацалла хӀуттур йу цаьрга. Цхьа а бӀаьсте чекх ца йолу йарташна йуккъехь дов ца долуш, вовшах ца леташ, виэр-ваккхар ца хуьлуш. Арен тӀехь латта доцуш бисина дуккха а нах шаьш хьалха вай герзан ницкъашца охьабаьхначу лаьмнашка къайллаха йухаоьху, тӀаккха цигара уьш нуьцкъаха охьабаха дезаш хуьлу…»

– ХӀокхо дийцарехь, кху областехь баьхна кхиамаш берриш а Евдокимов бахьанехь хуьлу, – ца вешаш, чӀичкъавахара Лорис-Меликов. – Ткъа со тӀехьа, ӀиндагӀе, тоьтту. Нагахь хӀокхо йуьйцу ойланаш а, кхиамаш а баккъал Евдокимовн хиллехь, инарла Кундухов Нохчийн округан начальник хӀунда хӀоттийнера цо? Хетарехь, Аргунски а, Ичкерински а округашкахь хиллачу Евдокимовс, нохчашна хьалха цӀога лесто ойла йолуш, царна тӀе Кундухов хӀоттийна.

«…Оцу къастам боцчу, амма вайна халачу хьолах кӀелхьардовла шиъ бен некъ бац: хьалхара, сацамболлуш тӀейогӀучу хенахь гӀаттам хиларна кхерам гуттаренна а дӀабоккхуш берг – берриг нохчий Теркан а, Соьлжан а аьрру агӀонаш тӀе а, Жимачу ГӀебарта а кхалхор, Соьлжаца хьала ГӀачалкх-Дукъа тӀе хӀотталц, ломан когашца нохчийн лаьтта тӀе Соьлжан 1-чуй, 2-чуй полкан станицаш йахкарца аренан Нохчийчоь Теркан а, Дагестанан а областийн ламанан округех дӀакъастор. Иза дича, вай тӀаьххьара а, гуттаренна а чӀагӀло, Теркан областехь-м хьовха, Дагестанехь а. Шена йалтийн база хилла лаьттачу Нохчийчоьнах дӀахаьдча, цкъа а меттахъхьан йаьхьар йац Дагестан. Амма, и план кхочушйан доьлча, вай кийча хила деза нохчашкахьара хинйолу луьра дуьхьало кагйан. Кху сохьта Кавказехь болчу вайн ницкъе хьаьжча, и тӀом бахлур бац, шина-кхаа кӀиранах чекхбала а тарло, амма йуьхьанцара тасадаларш Ӏаламат луьра хир ду…

ШолгӀа некъ – кӀез-кӀезиг, сих ца луш, нохчий Турце кхалхор.

И план кхочушйан доьлча, вайна оьшу, лаххара а, пхи-йалх шо хан а, оцу йерриг а хенахь арахьарчу мехкашца чӀогӀа машар а, нохчийн муьлхха а гӀаттам хьаьшна дӀабаккха, Теркан областехь диллина латто тоъалчу барамехь эскарш а. ТӀаккха а, цхьа хьалххе дуьйна гушдоцчу бахьаница, кхузахь цӀе летар йац ала а даьхьар дац. Цундела, иштта меттиг тӀенислахь, Кавказан кхечу къаьмнашна хьалха вешан Ӏедалан сий лардархьама, ас гайтинчу шина некъах хьалхарниг дӀабахьа, йа, вуьшта аьлча, берриг нохчий Соьлжан аьрру агӀон тӀе кхалхорца, тӀейогӀучу хенахь гӀаттамаш хиларна кхерам гуттаренна а дӀабаккха, и хьалхара некъ дӀабахьа коьртакомандующина йерриг бакъонаш йала йеза…»

– Цигара хьал-м шуна массарначул а дика хаьара суна, – барт туьйхира Михаил Тариэловича. – Цхьана дийнахь шайн тӀеман кхиамаш хилчахьана, кхин тӀаьхьалонан ойла ца йеш, тӀенисбел-беллачу меттехь станицаш а, тӀеман чӀагӀонаш а йехкина. Коьртаниг ца гина. ХӀетахь кортошца ойла йан йезара, хьомсара государаш. Цхьа а низам доцуш туземцашна йуккъе баржийначу оьрсийн бахархойн ницкъ бац хӀоьттинчу хьолана тӀеӀаткъам бан. ХӀинца оцу Ӏовдалша кегийна худар ас даа деза. ЦӀий а Ӏенош…

Дешна ваьлла кехаташ, деалха а тоьхна, оьгӀазе конверта чу таӀийра цо.

II корта, ДАГАХЬ ДОЦУ ГӀО

(Дешхьалхенан тӀаьхье)

Зиэделларг ду, шайгара девлла зуламаш шайн карарчу Ӏедалан гӀоьнца тӀекхуьучу тӀаьхьенах къайладахалур ду моьтту нах телхина хилар.

Корнелий Тацит

1

Михаил Тариэловичан ойланаш йукъахйехира тIулг хьажош тобиначу урамехула гергадогIучу говрийн ленаш тоьхначу бергийн татанаша. Иза хазза ладоьгIна а валале, йиллинчу гIопах чоьхьавелира дикачу дойшкахь герзах воттавелла йалх бере. Хьалха сирачу динахь вогIура хIокху махкахь хийла эпсар шех хьоьгу элдарчу дегIара, куьце хIирийн округан начальник инарла-майор Кундухов. Цуьнан некъахой бара виллина дIа цуьнца хуьлу воккхаха ваша Афако, кхин виъ йалхо а.

Каде динара а воьссина, кхин дIасахьажар доцуш, цIа чу волавелира Кундухов. Цо урх тесна йитина говр, йиэгa а йелла, бай тIе тIа детта йуьйлира.

Дукха хан йалале чувеанчу Лорис-Меликовн адъютанто Золотаревс, Кундуховс ша тIеэцар доьху, элира.

– Чувола ала, – кхоссар а йина, вусавелира Михаил Тариэлович.

Шаьшшиъ ший а кавказхо а, цхьана гуонан ши стаг велахь а, Кундуховга безам ца летара Лорис-Меликовн. И цабезам хила бух а ма бацара. Кундухов хьуьнаре инарла а, говза дипломат а, хIокху ламанан халкъашлахь лоруш стаг а ма вара. ХIетте а, цуьнга ладоьгIча, леррина хьаьжча, оцу арахьарчу куьцаний, хьекъалечу къамелний тIаьхьа шалхо хиларх шеквуьйлура. Амма империна дикка гIуллакхаш дина, Петербургехь йаккхий зIенаш йолуш а стаг иза хиларна, мел ца лаахь а, Кундухов лара дезара Лорис-Меликовн. TIe, дукха хан йалале xIapa берриг ламанхой гучуьра бовларе догдохуьйлаш хиларо дагна маслаIат а дора цунна.

– ОxI, сан хьомсара Муса Алхазович! Мича махо валий-те хьо со волчу!

БIаьргаш а, йерриг йуьхь а йекхайелла, Кундухов маракъовла санна, ши куьг дIаса а тесна, кегийра гIулчаш йохуш, цунна дуьхьалвахана, иза, пхьарс лаьцна, гIиллакхехь кIедачу гIанта тIе валийра цо.

Ша дуьхьал охьа а хиъна, хаттаме хьеше хьаьжира Михаил Тариэлович.

– ТIаккха, хьомсарниг, хIун ду керла? Оцу хьайн Скут-Кохахь дукха сагатдой ахь?

Гоьл тIе ког а боккхуш, гIантан гIовли тIе куьйгаш дехкира Кундуховс.

– Лаьмнашкахь мичара хезар дара керланиг? Уьш кхузара, Владикавказера, дIа ма кхочу тхоьга. Цул, ахь дийцахьа, Михаил Тариэлович, хьайн гIуллакхаш муха ду?

– ХIун аьлла жоп лур дара хьуна? Со кхузахь волу шо а ма ца кхаьчна. ЖамIаш дан тIех кIезиг хан йу иза. Доцца аьлча, планаш йаккхий йу, ткъа динарг кIезиг ду.

– Цуьнан императоран воккхалло империн уггар хала а, чолхе а область йелла хьан кара. Цо гойту, иза хьох чIогIа тешаш а, догйовха а хилар.

Цхьана минотана коьртера дIайевлла чолхе ойланаш, уьйриг хилла, йуха а чухьаьвзира. Лорис-Меликов, везза хьала а гIеттина, доца ши куьг тIехьа а диллина, кегийра гIулчаш йохуш, чухула дIасаволавелира.

– Бакъдерг аьлча, Муса Алхазович, государь-императоро и тешам сайна баларх дозалла до ас. Амма хала ду-кх кхузахь, инзаре хала. Ша Дела воцчунна басталур бац хIара шайтIанийн шад. Кхин хила амал доцуш, йухахьара къам ду и нохчий. Кхузара тIом чекхбаьлла моьтту массарна а. Ткъа иза аьттехьа а доцийла, хьуна ма хаьа. ХIокхеран къармазаллий, сонталлий фанатизме йирзина. Кху махкара дисинчу дерриг а къаьмнаша вайн гражданалла тIеэцна, дуьхьало йоцуш Iедална текхамаш а бо… Амма Нохчийчохь иза хьеха а ца дойту. Бехк ма биллалахь, Муса Алхазович, сапаргIат дийцалац соьга.

– XIаъ, хьан локхалла, чIогIо бIар ду Нохчийчоь, – элира Кундуховс, шен Iаьржа-месалчу мекхашна куьг а хьаькхна. – Цунна къера хила дезара тоххара. Закавказера а, Дагестанера а къаьмнаш къардан атта хилира вайна. Цигара хьалхалера Iедал вайчуьнца хийцичхьана, дерриг а дIанисделира. Церан тIулган лаьмнаш колонизацина дезар дацара. Вешан гIорторашна цигахь оьрсийн цхьа йурт йа штаб-квартира йилларо, мохк шуьйра хиларна, меттигерчу халкъийн бахамаллин дIахIоттамна новкъарло ца йира. Цул сов, вайца йеххачу хенахь биначу тIамо талийна, чIанабаьхна, гIелбина Кубанан областера ламанхой а, шайна йукъа гIалгIазкхий ховшо болийча, уллохь хIорд хиларо аьтто бина, Турце а кхелхина, вайна дуккха а латта мукъаделира. Цигахь бисина меттигера кIеззиг бахархой вайн правительствона кхераме хуьлучуьра бевлла, ткъа хенан йохалла, колонисташна йукъа а ийна, уьш лар йоцуш бовр бу. Буххенца кхечу хьелашна, кхечу халонашна тIеIиттаделира вай, Нохчийчохь вешан Iедал хIотто доьлча. Цкъа-делахь, областехь бIе эзар гIалгIазкхи ваха хаоро гатте йина нохчий шайн хьалхалерчу бахамаллин кепех бохийна. ШолгIа-делахь, дIасабовла меттиг бац церан. Къилбаседехьа – йекъа, йаьсса гIамаре аренаш, къилбехьа – лекха тIулгийн лаьмнаш. Оцу хьелаша вайна некъ боьхку гражданство тIеэца Iемина доцу и къармазе къам областал арахьа даккха. Доллучул а вайна хало йийриг кхин а ду – уггар токхе ах мохк цаьргара вай схьабаьккхинехь а, церан долахь стратегин Iалашонна доккхачу маьIне болу важа мохк бисар.

– ХIаъ, Муса Алхазович, – корта хьовзийра Лорис-Меликовс. – Нохчий хIокху хьелашкахь битахь, машарей, синтемей догдохуьйла йац вайн. Амма кIелхьарвала цхьа ков доцуш хало а хилац. Йерриг Кавказехь вешан Iедал хIоттийна вай, Нохчийчохь а хIоттор ду.

– Бехк ма биллалахь, Михаил Тариэлович, амма, нохчий Жимачу ГIебарта кхалхо Iалашо йолуш, ахь хIоттийна план кхочушйалур йоцуш хета суна. Нохчийчоь шина декъе йекъар – иза йуха а цкъа тIамца дIалацар санна хуьлу.

– Дера, шайн лаамехь-м кхелхар ма бац уьш цига, – ойла а йина, тIетайра Лорис-Меликов. – ХIун дан деза ткъа?

Кундуховс даррехь жоп ца делира, командующин собар зиэн гIерташ санна.

– Дала аьтто бийр бу, – шалхе велавелира иза. – Герзан ницкъаца низам хIотталур дац вайга. Кхин некъ каро беза.

– Нах иэцаррий?

– Иза а бац тешаме. Церан ханаш а, элий а бац вайна бохкабала. Бохкалуш нах кIезиг карор бу нохчашлахь. Шен амал йолуш къам ма ду иза. КараIамозчу эмалканчул башха, дуьрста йезац цунна.

– Церан элий а, ханаш а цахилар дикахо хета суна, – ойлане корта хьовзийра Лорис-Меликовс. – Ойла йел ахь, мел къиза бара дагестанхойн ханаш. Таркхойн шамхало хIун дора шен ахархошна? ГIожмаш йеттара, бIаьргаш бохура, тIуьначу зинданаш чохь бахкабора. Кюрин Аслан-хана цхьа бехкбаьлла шенаш цIийдинчу эчигца морцура, лергаш дохура, баьшначу кортошна тIе кхехка даьтта дуттура. Шайн ахархойн зудабераш нохчашна говрех бухкура. Церан и акха гIиллакхаш буххенца, гуттаренна а дIадаьхна Россин культуро.

Кундухов цавашаре велавелира.

– Бехк ма биллалахь, хьан локхалла, Россехь ахархой Iаьржачу боданехь латтош хилар дицдо ахь. Вайша цхьа кавказхо хиларна, хьох къайле йац сан. Ермоловс Дагестанера ахархой «маьршабохуш», оьрсийн муьжгий бIозза халачу, къизчу хьолехь бара. Арслан-хана шен ахархойн йоIарий говрех бухкура, ткъа оьрсийн помещико шенаш иэрех хуьйцура. Массо газет къарздой хуьлура крепостной ахархой бохка-иэцарх йолчу рекламаша. Мичахь йара и акхаралла? Цивилизацин Россехь! Цигахь а иза хилча, ткъа Дагестанерчу ах-акха элашний, ханашний бехкбилла гIертар суна-м беламе ма хета, Михаил Тариэлович.

Кундуховн дуьхьало йоцуш хецаваларо цецваьккхинчу Лорис-Меликовс акъваьлла ладоьгIура цуьнга.

«Дерриг а схьа ца олу ахь, амма вуьшта гуш ду-кх хьан дагахьдерг, – леррина хьаьжира цуьнга командующи. – Лаа дац, «мел йузайарх, борз варша хьоьжу» боху оьрсийн кица».

– ХIета, хьо реза вац-кх кхузахь вайн правительствос дIахьочу политикина йа, вуьшта аьлча, цуьнан императоран воккхаллин лаамна? – хаьттира цо, шен ирачу хьажарца Кундуховн бIаьра а вогIавелла.

Кундуховс бIаьрнегIар а ца туьйхира.

– Айса государь-императорна тешаме хила биъна дуй, йоIбIаьрг санна, ларбо ас, Михаил Тариэлович. Лар а бийр бу. Амма суна оцу лакхарчара тхаьш адамаш лорийла а лаьа. Оха мел доггах гIуллакхдарх, тхо мел хьекъале делахь а, оцу вельможашна гергахь сой, со саннаршший шайн вежарийн цIий Iено «караIамийна акхарой» ду. ХIаъа-ткъа, ахчанах а, чинех а дохкалуш, иэцалуш долу.

Меллаша тIе а вахана, Кундуховн белшах дайн куьг туьйхира Лорис-Меликовс.

– Сан хьомсара Муса Алхазович, тIех цIий сиха стаг ву хьо. Барт бийр бу вайша: суна хIумма а ца хезна. Амма иштта дешнаш кхечуьнга олучух ларлолахь. Кхин а дика хир ду, и зуламе ойланаш ахь коьртера дIайаьхча. Сан даггара хьехар ду хьуна иза. Ткъа оцу хьокъехь суна хетарг хаа лаахь, со буххенца реза вац хьоьца. Цхьацца кIезигчу нехан зуламечу, къизачу йа сонтачу гIуллакхашца дуьстина, хадо ца беза халкъан, мехкан мах. Росси цивилизацин мохк бу. Лаахь а, ца лаахь а, xIapa ламанхой адамаллин историна дукхе-дукха гена тIаьхьабисина. Ах-акхачу гIиллакхашца, амалшца беха хIорш оцу боданера маьлхан серлонга баха хьурмате кхаж Россин баларх воккхаве со, дозалла а до ас. Амма иза, хьуний, суний ма-лаъара, сиха хир дац, хьомсара Муса Алхазович. Цунна дуккха а хан, къинхьегам а оьшу. Халонаш лан а деза. Хьайн харцахьара ойланаш а йитий, генна хьалха дIахьажал хьо.

2

Чувеанчу капитано Золотаревс йуккъехь масех кехат долуш папка хьалхайиллира командующина. Кехаташна тIехула йукъ-йукъа бIаьрг а тоьхна, даьржинчу хотIаца буха куьйгаш а йаздина, папка капитанна хьалхатеттира цо. Золотарев араваьлча, толаме Кундуховга хьаьжира Лорис-Меликов.

– ХIаъ, хьомсара государь, генна хьалха дIахьажа хьо. ТIаккха хуур ду хьуна, со бакълоьй.

Кундухов воккхавиэра долийна къамел дахдан аьтто нисбаларх.

– Со собаре цахиларна бехк цабиллар доьху хьоьга, Михаил Тариэлович, – элира цо, шен сихалла йуха а оьзна. – Уггар хьалха, ламанхо ву со. Ткъа цIий Iац шечуьнгахьа озабезам ца беш. И нохчий кхечу къомах белахь а, сан лулахой бу. Ас цаьргахьа уозарх иэхь дац, моьтту суна. Со тешна ву уьш къарбелла кIелсовцург цахиларх. Хьан план нийса йу, шеко йоцуш. Амма – кхечу къомаца долчу гIуллакхна хIоттийна йелахьара. Ницкъаца, къизаллица къарлур бац нохчий. Нагахь, хьуна ма-лаъара, уьш нуьцкъаха цигара дIакхалхо долахь, дукхе-дукха балхаме тIаьхье хир йу. Хьан плано шовзткъалгIачу шерашка йухадуьгур ду вай. Со тешна ву, хIетахь вайна нохчашца мотт бийца хиънехьара, оцу тIаьххьарчу ткъа шарахь лаьттина цIийIеноран тIом хилла хир бацарх. Изза гIалат йуха а далийта ойла йу хьан? Инарлегара Пуллогара масал ма иэцалахь, хьан локхалла!

Тахана Лорис-Меликов дукхе-дукха цецваьккхинера Кундуховс. Шена хьалха хиъна Iийриг Кундухов ван а вуй-те олий, шеквуьйлуш, леррина цуьнга хьоьжура командующи. ХIинццалц цкъа а цахилларг ду-кх xIapa. Ламанхошкахьа гIoдаха а, нохчех къахета а воьлла. XIapa Кундухов вацара ткъа кхо шо хьалха нохчийн цIий Iанийнарг? XIapa вацара ткъа хIетахь Ичкерехь шен къизаллица гоьваьлларг?

– Оцу нохчашца долчу гIуллакхна хIилла а, само а оьшу. И шиъ ду вайн тешаме союзникаш, – элира Кундуховс, командующи вист ца хуьлуш сецча. – Нохчийчохь керла Шемал ца гIаттийта. Вайгахь хIилла а, само а ца хилахь, гIуллакхаш бохаме доьрзур ду цигахь.

– ШолгIа Шемал кхин хир вац цкъа а, – доцца хадийра Лорис-Меликовс.

– Бакъду-кх иза а. Иштта стаг бIешарахь цхьаъ волу дуьнен чу.

Лорис-Меликов велавелира.

– Хьо нийса ца кхетта ас аьллачух, – корта ластийра Михаил Тариэловича. – Шемалх дозуш дацара хьалха кхузахь хилла гIуллакхаш. Со къера ву Шемал хIокху ламанхойн хьелашкахь майра, хьекъале стаг а, говза администратор а хиларна. Амма, цхьаболчара ма-вуьйццу, говза полководец вацара, аьттехьа а. Вайца тIамехь баьхначу толамашкахь цуьрриг а дакъа дац цуьнан. Летарш а, толамаш бохурш а цуьнан хьуьнаре, говза а, майра а наибаш бара. TIe, хьуна дицделла, сан хьомсарниг, Шемалх дуьнен чохь цIейаххана стаг винарг и нохчий хилар. 1839-чу шарахь Ахульгохь дагестанхойн шайн гIоьнца вай дIа ма-воьллинера иза. Дагестанан лаьмнашкахь шен ворхI накъостца, экха санна, иэккхийна лелош волу иза Нохчийчу кхечира. Кхузахь нохчаша туш делира цунна. Цуьнан ирсана, вайн дакъазаллина, йа нийсса аьлча, массеран а дакъазаллина, дукха хан йаллале Нохчийчохь йукъара гIаттам хилира. Ахь цIе йаьккхинчу Пуллон гIалаташ бахьана долуш. Мацах цкъа французийн революцино Наполеон санна, кхузахь халкъан дарцан тулгIеша айъира Шемал. ТIаьххьарчу ткъа шарахь Нохчийчоь йара цунна тIемалой лург а, кхачанан сурсатийн база хилла лаьттинарг а. Берриг бохург санна, баккхий тIемаш а церан махка тIехь хилира. Цул сов, Шемалан генералитетан уггар тоьлла а, дукхаха дакъа а нохчийн наибаш бара. Доцца аьлча, нохчийн таррийн йуьхьигашца историн анналашна тIе гуттаренна а шен цIе йазйина цо. Шемал саннарг карор ву хIинца а, амма хIетахьлера Нохчийчоь а, нохчий а бац хIинца. Оцу бехачу тIамехь хIаллакьхилла церан хьекъале, говза тхьамданаш а, майра тIемалой а. Бисинарш Шемала талхийна.

– Вай а ца Iийна, куьйгаш тIекIелдехкина.

– ХIаъ, хьомсара Муса Алхазович, хIинца йац хьалхалера Нохчийчоь. Керла гIеттина Шемал шаре а вер вац. Царна лаахь а, ца лаахь а, нохчий санна, бодане, тIаьхьадисина кегийра къаьмнаш даккхийчарна, нуьцкъалчарна кIел ца севцча довлац. Баккъал а аьлча, иза царна шайна пайдехьа а ду.

Ша дIасатехко пресс йуьстаха а йиллина, шен къамелхочуьнга хьаьжира Кундухов.

– Хьо бакълоь, Михаил Тариэлович. Рыцарийн, витязийн зама дIайаьлла. Ахь ма-аллара, ткъа шо хьалхалерниг йац Нохчийчоь. Хьалхалерчу шен оьздангаллех доьхна и халкъ. ХIокху тIаьххьарчу ткъа шарахь шина цIарна йуккъехь латтийра иза. Цхьана aгIop – Шемалан деспотин, вукху aгIop – вайн къизаллин. Шина а агIорчара мало йоццуш дика болх бира, и халкъ таханлерчу хьоле доккхуш.

– Iаламан законаш хийца ницкъ бац-кх вайн, – ши куьг дIасатесира Лорис-Меликовс.

Ши инарла цхьана йукъана дIадаханчу шерийн ойла йан вуьйлира.

3

1839-чу шеран аьхка, шеца кхойтта эзар салти а, ткъе итт йоккха топ а, виъ эзар гергга дагестанхойн милцо а волуш лаьмнашка ваханчу инарла Граббес гуо бира Шемал чукъовлавеллачу Ахульго йуьртана. Буьззинчу шина баттахь турпала дуьхьало йиначул тIаьхьа йуьйхира имаман тIаьххьара чIагIо. Цигахь Iожалла хилира Шемалан йишин, зудчун, жимачу кIентан.

ВорхI накъостца кIелхьарвала аьтто нисбелла Шемал, шен доьзалца цхьаьна йаккхий халонаш а хедош, лаьмнашкахула лечкъаш, ведда, шен доьзалца Нохчийчу веара.

1785-чу шарахь дуьйна схьа оьрсийн эскаршна дуьхьал хаддаза къийсам латтош йара Нохчийчоь. Йуьхьанца цунна коьртехь шайх Мансур вара, тIаккха – массанхьа а цIейахана Таймин Бийболат. Цхьана йоццачу ханна соцура тIом, амма къийсам бацара цкъа а соцуш. Малхбале Нохчийчоьнан бахархоша къобалвина тIелецира цкъа хьалха ГIеза-молла.

Амма инарла барон Розен коьртехь цига йинчу экспедицеша, кхузткъа йурт а йохош, къиза хьаьшира Нохчмахка.

Шемалан имамаллин хьалхарчу пхеа шарахь оьрсийн инарлаш кIезиг гIертара Нохчийчу, амма цуьнан малхбале декъа тIе, Нохчмахка, сих-сиха экспедицеш йора. Цунна шен бахьанаш дара командованин. Дагестанца дерг чекх ца даьлча, хIокху Кавказехь уггар воккха а, нуьцкъала а дуьхьалонча – нохчий – меттах ца хьебеш буьтура цо. Амма, Ахульго йоьжча, берриг а ницкъ Нохчийчу теттира.

ШовзткъалгIачу шеран йуьххьехь Нохчийчохь тIеман-колониалальни урхалла хIотто долийра правительствос, xIop a итт доьзалера цхьацца топ a, xIop a итт стагах цхьаъ амалтана а вийхира. Цуьнца цхьаьна, кхузахь тIеман чIагIонаш йан, ткъа йарташ цига, йаккхийчу тоьпийн биргIанашна кIел, кхалхо йолийра.

ТIаккха Нохчийчохь йукъара гIаттам болабелира.

ГIеттинчу халкъана баьчча вийзира. Нохчийчохь кIезиг бацара майра, хьекъале, хьуьнаре а къонахий, тIеман баьччанаш а. Амма гIеттинчу халкъана ца лиира цхьа стаг къастийна лакхаваккха. Нохчашна гора шайн феодалийн Iедалан Iазапна кIел дохку лулара къаьмнаш. Цаьрца дуьстича, йоккха маршо йолу нохчий кхоьрура цкъа айъина стаг гуттаренна а оцу лакхенгахь висарна, шайна йуккъехь элий кхиарна, цара шаьш, и лулахой санна, Iазапе дохкарна. Нахана дагавеара кхуза ведда веана, Нохчмахкахь а, Органан лакхенца а лечкъаш лела Шемал. Сацам хилира иза гIаттаман коьрте хIотто. Iедалца дерг чекхдаьлча, тIехьа мийра а тоьхна, Дагестане дIахьажо атта хир ду, бохура.

ТIаккха, хьалха санна, дIанислора дерриг а.

Шемала воккхавеш тIелецира нохчаша шега кховдийна имамалла. Дукха хан йара хIокхо лаьмнашкарчу къаьмнех уггар доккхачу, майрачу бIаьхаллин къоман коьрте хIотта а, иза шен буйна долла а цо сатуьйсу. ХIинца вохийначу, шена иэхь динчу паччахьан инарлех а, шена уггар хала киртиг тIехIоьттинчу хенахь, шен дедоьхначу хенахь паччахьан инарлашна гIo динчу, ша махкахваьккхинчу шен махкахойх а бекхам иэца.

* * *

Нохчийчохь баккхий иэшамаш хила буьйлира оьрсийн эскарийн. Шо-шаре мел дели, кхузахь сирла къиэгара Шемалан седа. ХIинца тIекхечира дегIастанхой тIеберзо хан а. Шемала Iаламат говза, хIиллане пайдаоьцура оцу дагца шалхо йоцчу нохчех. Цо хестадора оцу къоман турпала дIадахнарг, кхайкхадора иза кху лаьмнашкахь массо а къомал доккха, майра, нуьцкъала а, оьзда а ду, иза кхечу къаьмнашна коьртехь хила хьакъ ду бохуш. Доцца аьлча, нохчийн дегнаш чу этнически куралла йуттура цо.

Амма, ша Нохчийчоьнан а, Дагестанан а имам чIагIвелла ваьлча, нохчашкара шена кхерам хаабелира Шемална.

Цундела кхузахь хьекъалечу Шемалан политикин коьрта Iалашо йара нохчийн тайпанашний, тукхамашний чоьхьара а, вовшашца а зIенаш малйар, ма-хуьллу царна йуккъе цатешам боллар, шена кхераме хир бу аьлла хета тхьамданаш, къаьсттина – Iеламчаш, йуьстахбахар а. ШовзткъалгIачу шерашкахь цхьацца шеконе бахьанашца, тIамехь а, чIирхоша бойъуш а дIабевлира нохчийн тхьамданаш: Джоватха, Iумха, ШоIип-молла, Соиб, СаьIид-Молла, Элдар, Ших-Iабдулла, Оьздамар, Домби; Кубанал дехьара ламанхой гIовтто а, церан гIаттамашна тIехь куьйгалла дан а хьовсийна Мохьмад-Гери, Мохьмад-Хьаьжа, Сулиман-Молла, Юсуп-Хьаьжа, Мохьмад-Эмин а. Цхьаберш белча, кхиниш Нохчийчуьра дIабевлча, 1847-чу шарахь шегара имамалла шен тIаьхьенга долуш кхайкхо гIоьртира Шемал. Нохчийчохь, Эвтарахь, шен имаматера наибаш а, Iеламчаш а гулбина, цигахь цо дIахаийтира шен ойла. Амма нохчийн наибаш сацамболлуш дуьхьалбевлира Шемална. Хьо велла йа дIаваьккхина, имамаллин меттиг мукъа йисахь, имамалла тур ира долчуьнга дIалур ду шаьш аьлла.

Шемалан имаматан тIаьххьарчу ткъа шарахь цуьнан экономикин бух а, цунна тIемалой а латториг Нохчийчоь йара. Цул сов, Шемалан генералитетан дукхах а, уггар хьуьнаре, говза а тIеман начальникаш бара нохчийн наибаш.

ХIетте а, тIеман гIуллакхаш дуьззина нохчийн наибашкахь дитинехь а, амма царах а, йа нохчийн динадайх а цхьа а шен политикин, идеологин аппаратан органна – диванна – йукъа ца вуьтура Шемала. Диване ховшурш дагестанхойн наибаш а, динадай а бара.

* * *

ШовзткъалгIа шераш чекхдовлуш имаматан лакхенгахь масех «политически парти» кхоллайелира. Уьш вовшашна а, Шемална а дуьхьал йара. Доцца аьлча, шайн-шайн хьашташ кхочушдан гIepташ, интригаш лелайора цара. Оцу партешна йукъабоьлхура султанийн а, бекийн а цIийнех схьабевлла нах. Церан лидерш бара наибаш Дениел-бек Елисуйский а, Кибит-Махьма Каратинский а, Хьаьжа-Мурд Хунзахский а. Цкъацкъа Дениел-бекан партигахьа волура цуьнан нуц волу Шемалан кIант ГIеза-Махьма а. Амма хIокхо лелориг, дений, стундений йуккъехь машар бан гIертар бен, кхин, xIapa ду аьлла, хIума дацара.

Оцу кхаа партийн, йа, нийсса аьлча, церан лидерийн шайн-шайн Iалашо йара. Дениел-бека а, Хьаьжа-Мурда а оьрсийн инарлашца къайлаха барт бора, Шемал царна вохка. Оцу йамартлонан мехах шен хьалхалера Елисуйский султанат а, инарла-майоран чин а, цаьрца доьзна сий а, хьал а йухадерзо гIертара Дениел-бек. Ткъа Хьаьжа-Мурд Шемалах Аварски ханство, Кибит-Махьма – имамалла иэца гIертара.

Нохчийн наибаш дакъалоцуш бацара Шемална дуьхьал къайлаха барташний, интригашний йуккъехь. Нагахь Дениел-бек а, Хьаьжа-Мурд а, оьрсийн правительствона Шемал а воьхкина, шайн хьалхалера хьал, сий а йухадерзо гIерташ хиллехь, нохчийн наибийн дацара йамартлонан мехах иэца хIумма а. ХIара тIаьхьарниш оцу лакхенга айъинарш церан хьал а, хьаькамаллин лерамаш а бацара, уьш шайн майраллица а, хьуьнаршца а кхаьчнера цига. Правительствоца барт хилча, дерриг а довра церан, амма хIумма а кара ца догIура. Нохчийн наибаша оцу aгIop шена йамартло йарна ца кхоьрура Шемал. И кхоьрург кхин дара. Оцу къоман доккхалла а, ницкъ а, церан мехкан потенциалан хьелаш а, церан политикин а, экономикин ницкъаш а, и къам кху лаьмнашкарчу кегийрачу къаьмнех дозушцахилар а.

Кхин цхьаъ а дика хаьара Шемална: тIаьххьара и ницкъ кхачабаллалц нохчаша шайн маршонехьа, бозушцахиларехьа колонизаторшна дуьхьал луьра къийсам латтор буйла а, амма, и ницкъ кхачийна, кIелбисча, шех а, оьрсийн правительствох а цхьаъ къасто дезча, ша дIа а эккхийна, уьш мостагIчуьнгахьа бевр буйла а.

Шемалан а, оьрсийн правительствон а политико цатешам а, цабезам а боьллира бIешерашкахь вовшашца вошаллин гергарлонаш хиллачу, цхьанна тIе кхерам, бохам беъча, вовшашна тIетийжинчу нохчашний, дагестанхошний йуккъе.

4

Стоьла тIехь лаьттачу жимачу графин чуьра хи стаки чу а доьттина, сутара дIамелира командующис.

– Мекара а, къиза а политик вара хьан Шемал, – элира цо, бетах йовлакх а хьокхуш. – Доцца аьлча, ламанан Талейран. Къаьмнаш «доькъуш Iедал латтаде» боху ширачу римлянийн принцип йара цуьнан политикин бух. Цо Нохчийчохь и политика дIа ца йаьхьнехь, нохчашца дерг чекхдала хIинца а мел гена хир дара. Церан патриотизм, маьрша ойла йиэн, гергарлонийн зIенаш хедо, халкъан гIиллакхаш а, амалш а хIаллакйан, оцу нохчех шен леш бан Iалашо йолуш, Нохчийчохь нуьцкъаха Iадат дIа а доккхуш, шариIат хIоттийра цо. Атталла церан хьуьжаршкахь бераш Iамо нохчийн молланашна тешам ца лора, цига а дагестанхой балабора. Нохчийчоьнан бахархой вовшашна айкхбийла, шпионаж лело Iамийра. Дуьхьало йинчийн даьхна кортош хуьлура диллина дIа кертийн хьокхаш тIехь дохкуш. Халкъ, талош, чIанадаьккхира наибаша. Адам гIазотан тIаме кхойкхуш. Шемал ца гIеттинехьара, ламанхошний, оьрсашний йуккъехь тоххара машар хилла хир бара.

– Шемалал хьалха шайх Мансур, Бийболат, ГIеза-молла а вара.

– Ламанхойн акхачу фанатизман стом бара-кх уьш а.

Кундухов оьгIазвахара, амма цо, хала сатоьхна, къайладаьккхира иза.

– Оцу тIехь гIалат ву хьо, Михаил Тариэлович, – майрра командующина бIаьра хьаьжира Кундухов. – Хьуна бакъдерг хаза лаахь, кхузарчу ламанхойн, къаьсттина – хIокху нохчийн, цхьа а тайпа гамо ца хилла оьрсашца. Цхьана хенахь нуьцкъалчу кхаа пачхьалкхо – Турцис, Персис, Россис – цхьамма шаьш дIакхалларна кхерам тIекхозабелча, вайн правительствос ахчанца иэцначу йа кхерийначу цхьацца ламанхойн феодалаша Росси къастийра. Хьуна бакъдерг хаа лаахь, Михаил Тариэлович, Къилбаседа Кавказан йуккъерчу махкахь бехаш хиларна, туркошкара, персашкара шайна цхьа а тайпа кхерам боццушехь, Россица уггар хьалха доттагIаллин зIе тесначу Кавказан къаьмнех цхьаъ хIинца уггар дера вайна дуьхьало йеш болу и къармазе, карзахе нохчий а бара хьуна. Цхьана хенахь кху лаьмнашкахь барамехь уггар доккха а, нуьцкъала а халкъ хилла иза. Татаро-монголийн, Тимуран мехкашдIалецархошна къар ца белира уьш. Царна дуьхьал шина бIе шарахь сов латтийначу къийсамо а, тIаьхьа гIeбартойн, чергазойн, гIалмакхойн, дегIастанхойн а феодалаша хаддаза динчу тIелетарша а, гIелбина, гIорасиз бира нохчий. ТIаьххьарчеран тIелетарш вайн правительствон бертахь хилла ца Iара, мелхо а, оцу феодалашна эскаршца а, герзаца а гIо дора. Цкъацкъа нохчийн аьтто хуьлура и шайн мостагIий, лулара феодалаш, шайн йаьIни тIера дIакхийса. Амма линехь болчу вайн воеводаша, Нохчийчу таIзарийн экспедицеш йой, нохчийн дуьхьало а кагйой, и церан мостагIий йуха а церан коча ховшабора. ХIетте а, Россица девне ца бовлура нохчий, ма-хуьллу оьрсашца машар ларбан гIертара. Оцу тIехь йоккха меттиг дIалоцура церан лулахь шина бIе шарахь бехачу Теркан гIалгIазкхаша. Нохчий а, гIалгIазкхий а дика лулахой бара. Йукъараллин дIахIоттам, гIиллакхаш, амалш а цхьаьнайогIура церан. Вовшийн дика гIиллакхаш дIаса а оьцура цара. Вовшашца бертахь, машаре баьхна ца Iаш, вовшашка зударий луш хилла, гергарлонаш а дара. И доттагIалла, барт бохо лаа а ца лаьара царна, йа ойла а йацара. Амма, ахь ма-аллара, вайн правительствон политика вайна дика ма йевза – «къеста а беш, урхалла латтаде». Дукха хан йалале, нохчашна тIелетарш дечу церан луларчу феодалашна гIo дина ца Iаш, нуьцкъаха Нохчийчохь вайн порядкаш хIитто, цигахь колонизаци йан йуьйлира правительство. Нохчийчохь-м хьовха, йерриг крайхь а. ТIаккха Нохчийчохь гучувелира исторехь шайх Мансур аьлла цIейахана Алдара жаIу Ушурма. Иза дIаваьлча, цуьнан гIуллакх йа, вуьшта аьлча, маршонехьа къийсаман гIуллакх шен караийцира церан цIейахханчу баьччас Таймин Бийболата. ТIаккха йехха зIе йолайелира – ГIеза-молла, Шемал. Вайн инарлийн а, чиновникийн а къизалло мостагIалла доьллира ламанхошна а, оьрсийн халкъана а йукъа. Оцу тIехь кIезиг бехк бац вайшиннан а, хьомсара государь!

Кундуховс дуьйцург шена ца хууш, дуьххьара хезаш санна, леррина ладоьгIура Лорис-Меликовс. ЛадоьгIура, амма ойланаш кхечахьа генахь хьийзара. Инарлас дуьйцучо цунна дагайаийтира шен дайн истори. Мацах цкъа, XVI бIешарахь, церан долахь йара Гуьржехара хьоле шахьар Лори. Персин шахийн эскарша сих-сиха тIелатарш дора шахьарна. Цкъа цара дIайоккхуш, тIаккха гуьржийн паччахьаша йухайоккхуш, кар-кара йоьдуш, талайора иза. Оцу талорах кIелхьарбовла гIерташ, 1602-чу шарахь бусалба дине бирзира Лорис-МеликовгIар. Ткъа и шахьар тIаьххьара а гуьржийн паччахьийн дола йаьлча, бусалба дин дIа а тесна, керста бакъдинан тIома кIел бирзира. ХIетахь дуьйна Лориc-МеликовгIapа, шайн синош а, бахам, хьал а лардан гIерташ, дуккха а паччахьаш хийцина ца Iаш, дин хуьйцуш меттигаш а йина. Амма царна а, вукхарна а шаьш кIелнисделлачунна доггах а, тешаме а гIуллакх дора. Иштта тешаме хилира церан тайпа оьрсийн паччахьашна а. И тешам бахьана долуш, ткъе шийтта шо хьалха императоро оьрсийн дворянство йелира Лорис-МеликовгIарна…

– Со-м гIалат хила а тарло, хIетте а, сайна хета кхин цхьаъ а ала лаьара суна, хьомсара Михаил Тариэлович, – кхидIа шен лекци йоьшура Кундуховс. – XIapa ламанхой, къаьсттина нохчий, вайна дуьхьалбахарна бехке вайн эскаршкахь гIуллакхдеш хилла кхечу мехкашкара схьабевлла эпсарш хетало суна. Царах дукхахболчарна бен а ма ца хета Россин а, кхечу халкъийн а кхоллам. Уьш шайна чинаш, титулаш, хьал а лаха ма богIу. Ас буьйцурш дуьххьара Нохчийчу йаьхкинчу вайн отрядийн командираш Кох, Фрауендендорф, де Медем, Кек, Рик, Пьери а, кхечу мехкашкара схьабевлла кхин-кхин а авантюристаш бу. Цара йоккхачу къизаллица хьийшира шайна тIехь олалла латточу гIебартойн а, гIумкийн а феодалашна дуьхьал нохчийн гIовттамаш. И шайн къизаллаш оьрсийн правительствон цIарах лелайора оцу командираша. Ткъа правительствос совца-м мухале а ца дора церан къиза гIуллакхаш, мелхо а, шена хIумма а ца хуучуха, бIаьргаш хьаббой, Iара. Церан болх хета суна шайх Мансур коьртехь Нохчийчоь гIаттар. ХIеттахь вайн правительство кхетаме йеана хиллехьара! Цо и хьере эпсарш, инарлаш йухаоьзнехьара, хIокху тIаьххьарчу иттаннаш шерашкахь шина а къоман цIий Iенна хир дацара. Амма и ца дира правительствос. Оьрсийн пачхьалкхан, оьрсийн герзан сий лардан, цхьанаметтехь диначу къизчу тохарца нохчий къарбарца кхузарчу дисинчу къаьмнийн ишттаниг лелорах догдаккха дезаш хийтира. Амма нохчашна дага а ца догIура къизаллина кIелсовца. Вайн правительствон цхьана къизалло кхин кхуллуш, деха кочар хилира цунах. Шо-шаре мел долу, кIарглора вайн инарлаший, чиновникаший ламанхошна а, оьрсийн халкъана а йуккъехь охку ор. Ламанхошна а, оьрсашна а йуккъехь машар кхайкхочу меттана, царна йукъа питанаш, дIовш туьйсуш, мостагIалла марсадохура. Генна хьалха хьуьйсучу хьекъалечарна гира оцу гIалатан, къизачу политикин хинйолу тIаьхьало. Амма тIаьхьа гира. ТIаьхьа делахь а, кхузахь дIакхоьхьу политика хийца йезар хьийхира цара. ХIетахь, йуьхьанца поэтан Грибоедовн а, тIаьхьа инарлин Раевскийн а, хIинца тIеман министр волчу Милютинан а хьекъалечу хьехамашка вайн правительствос ладоьгIна хиллехьара. Цамзанаш йуьстаха а тийсий, хIокху къоман Iер-дахаран, гIиллакхийн, амалийн хьелашца а дустуш, ларлуш, сих ца луш, кIез-кIезиг вешан йукъараллин дIахIоттам хIокхаьрга тIеэцийта, хIорш мах лело, бахам кхио Iамабе вай, кхузахь школаш, больницаш а йохкуш, хIокхарна йукъа лакхара культура, серло йаржайе вай, бехира цара. Амма правительствос ла ца дуьйгIира оцу хьекъалечу хьехамашка. Мелхо а, тIеттIа тIе алсамйохура къизаллаш. Оцу къизаллаша кхоьллира МансургIар, БийболатгIар, ШемалгIар.

Лорис-Меликовс собаре ладуьйгIира Кундуховн дахделлачу къамеле.

– Иштта-м дара иза, сан хьомсара Муса Алхазович, – элира цо кIадвелла. – ДIадахнарг йухадерзалур дац. Сийлахь-воккха поэт Грибоедов а, инарлаш Раевский, Алексей Дмитриевич Милютин а, цхьана aгIop, къобалбо ас. Амма цара хьоьху некъ, беха а, хала а хилла ца Iаш, оцу заманахь тешам боцуш а бара. Кавказ дIакхалла гIерташ Турци а, Перси а хилла ма ца Iара, малхбузехьара пачхьалкхаш а йара. Уггар хьалха – Англи а, Франци а. Вайн йиш йацара хьоле, стратегин доккхачу маьIне xIapa край вешан мостагIийн карайахийта. Тахана а йу малхбузехьара пачхьалкхаш изза политика дIакхоьхьуш. Вай цхьанне а дIалур йац xIapa край. Вай лелориг Россин а, хIокху ламанхойн а йукъара гIуллакх хилар гойтур ду историно. Дерриг а Iаламан законашца дIадоьду. Уьш хийцалур дац вайга, сан хьомсарниг.

Кундуховс, корта а хьовзийна, доккха садаьккхира.

– Вайша вовшех кхетац, Михаил Тариэлович, – элира цо. – Церан Iер-дахар, гIиллакхаш, амалш, йукъараллин дIахIоттам тидаме а оьцуш, меллаша, кIез-кIезиг российски Iедал кхуза хIоттийнехьара, хIокху ламанхоша Россина дуьхьал цхьа топ а кхуссург цахиларх тешна ву со. Амма вайн правительствос иза ца дира. Цкъа диначу цхьана тохарца дерриг чекхдаккха лиира цунна. ЖамI муха ду? Маситта шарахь, вовшийн хIаллакбеш, тIом, халкъашна йукъахь цабезам, цатешам, мостагIалла а. Нохчийн уггар дикачуьра ах мохк дIабаьккхина. Йеккъа цхьана Соьлжан отделехь биъ бIе эзар десятин гергга цаьргара дIабаьккхина мохк гIалгIазкхашна дIабелла. Доцца аьлча, хIокху тIаьххьарчу шовзткъе итт шарахь церан махка тIе ткъа сов станица а, оццул тIеман чIагIонаш а йехкина правительствос. Кубанан областера, берриг а бохург санна, ламанхой Турце дIакхалхош бу.

– ХIумма а дац, Муса Алхазович, – биэндоцуш куьг ластийра Лорис-Меликовс. – Бухахь биснарш муьтIахь хир бу, уьстагIий санна. Йуккъехула аьлча, инарла, лаьттан гIуллакх йукъадаьлча, массара а и гIалгIазкхий бен хIунда ца хьехабо? Бакъду, мохк боькъуш, лоьман дакъа-м дина царна. Амма ламанхойн латта дIакхаьллинарш цхьа гIалгIазкхий хилла ца Iа. Хьан долахь мел мохк бу, Муса Алхазович?

Кундухов вуьйхира.

– Ши эзар десятинал алсам… Иза нохчийн латта ма дац…

– ХIун башхо йу цуьнан? Вай ламанхой ма буьйцу. Ткъа хIинца беккъа цхьана нохчех дуьйцур вай. Элаша Таймазовссий, Бекович-Черкасскийссий мел дIакхаьллина?

– ХIораннан долахь йалх-ах эзар десятин дуй-те, моьтту суна.

– ХIай-хIай! Циггахь дIадоьллина и жIаьла! Элийн Алхазовн, Турловн долахь шишша эзар десятин, эластун Эльдарован – цхьаъ-ах эзар. Ткъа нохчийн эпсарша ЧермоевгIара, ШамурзаевгIара, КурумовгIара, кхин иттаннаша хIораммо а – шина бIенера ворхI бIе десятине кхаччалц. Важа, шайн долахь шина бIе десятин кхаччалц латтанаш долу совдегарш, молланаш, кхидолу кег-мерса цIубдарш-м хьехор а дацара вай. ХIета, нохчийн бохамна бехке цхьа гIалгIазкхий хилла ца Iа. ГIалгIазкхийн-м бехказло а йара. Уьш-м, нуьцкъаха балийна, охьаховшийна нохчийн махка тIе. Ткъа шун компанис, Муса Алхазович, шайн лаамехь дIа ма лаьцна ламанхойн мехкаш. Шайн вежарех цуьрриг къа а ца хеташ. Иэхь а ца хеташ. Нохчийн цабезам, мостагIалла а беккъа цхьана гIалгIазкхашций бен дац, моьтту хьуна? ХIан-хIа, хьомсарниг, кхузахь гIалатваьлла хьо. Нагахь нохчий гIовттахь, уьш толахь, цара уггар хьалха мийра шун компанина тухур бу! ТIаккха шайн поместьех девлла Iийр дац, сонтачу кортойх довла а мега. Сонтачу коьрто бен дийр дуй ткъа, российски пачхьалкхан бух ласто гIерташ, ахь ден къамел!

XIapa Лорис-Меликов Iаламат собаре стаг вара. Шен дагахь дерг лачкъо хаьара цунна. Кундуховна гуш ма дара оьгIазлоно кхехко цуьнан дог. Лорис-Меликовн метта кхин стаг хилча, стоьла тIе буй а бетташ, мохь хьоькхур бара цо, ткъа хIара сапаргIате ву. Вела а воьлу, забарш йеш волуш санна.

– Нохчех къахета, боху ахь? – дуьйцура цо, вела а къежаш. – ТIаьхьа ду, хьомсара государь! Ахь айхьа мел хIаллакбина уьш? ХIай-хIай, хьесап ца дало! Латта доцчу нохчех дог лозу? ХIета, хьо оццул адамалле велахь, лакхахь цIераш йаьхначу элашца а, керла кхоллабеллачу нохчийн помещикашца а барт бай, нохчийн латтанаш царна йухадерзаде! Аш шайн долабаьккхина мохк нохчийн лаххара а шовзткъе итт эзар доьзална логгелц тоьур бу!

Кундухов цхьаъ ала гIоьртира, амма инарла-лейтенанто, омране куьг а ластийна, сацийра. Шуьйрачу букъ тIехьа ши куьг тIекIел а диллина, кегийра гIулчаш йохуш, шозза-кхузза дIаса а волавелла, тIаккха Кундуховна уллохь а сецна, иза тешош тIетуьйхира цо:

– Хьо тIех дика инарла, амма кхин хилча ца маггал бIаьрзе политик ву, Муса Алхазович. ХIокху махкахь российски урхалла хIоттош, правительствос дикка гIалаташ дилийтина хиларна къера ву со. Амма, дерриг а схьалаьцна аьлча, правительствон политика йуьххьехь дуьйна нийса, импери Iалашйарна, шорйарна, чIагIйарна а тIехьажийна йу. Шайх Мансуран заманахь гIевттинчу нохчашна йа тIаьхьа кхечу ламанхошна а правительствос автономин урхалла деллехь, хIун хир дара? Полякашна, малороссашна, гуьржашна, эрмалошна, финнашна, кхеч-кхечарна а изза дезар дара. Уггар хьалха оьрсийн муьжгаша шайна маршо йалар схьахьедийр дара. Халкъаш а, адамаш а оцу тIе ма тоьтту тайп-тайпанчу революционераша, демократаша. Лакхахь дийцинчу бахьанашца, правительствон йиш йац империна чохь дехачу къаьмнашна а, халкъашна а йуккъехь барт а, гергарлонаш а хилийта. Правительствос хIинццалц схьа динарг, дийриг, ден дерг, империн йистошкахь колонисташ ховшор а цхьа Iалашо йолуш ду – хIокху крайхь а, кхечу йистошкахь а гуттаренна а, тIаьххьара а оьрсийн олалла чIагIдан. Къоман а, пачхьалкхан а хьашташ нохчашна, адыгашна, кхеч-кхечарна сагIина а декъна, импери йохо йиш йац. Къаьст-къаьстинчу адамийн дуьхьа – уггар а. И адамаш мел гениальни делахь а, уьш доцуш цаторуш делахь а.

5

Акхтарган дуькъачу гIашна йуккъехула схьаIийдалуш, диллинчу корах чу хьаьвсира дIабуза гIертачу маьлхан йуткъий зIаьнарш. ГIала а самайелира. Кундуховн некъахой а бара, шайн гIоргIачу маттахь вовшашца, тIаккха салташца къамел деш, забарш йеш, йукъ-йукъа чIогIа боьлуш. Цхьана йукъана цаьрга ладоьгIна, дIатийра ши инарла.

– ХIета, хьомсара Муса Алхазович, – вистхилира Лорис-Меликов, гIантан гIовлех букъ товжийна, куьйгаш стоьла тIе а дохкуш, – историн кIорге экскурси йина а вели вайша. Суна хетарехь, цунах лаьцна дискусси йан веана хир вац хьо?

– Бакъду и, Михаил Тариэлович. Айса деанарг доккхачу маьIне гIуллакх хета суна.

– Схьадийцал. ХIинца-м хан а йаьлла дикка.

Кундуховс, стенна тIера долор ца хууш, жимма ойла йира.

– ХIинцца чекхбаьллачу къовсамехь вайша цхьана барта тIе веара, моьтту суна, хьан локхалла.

– Масала?

– Нохчий иэшийна вай, амма къарбина бац. Нагахь къарбинехь а, машар хилла ца севцца. ЦIе йайна, амма овкъарш кIел йогуш алу йисина. КIеззиг мох ма-беллинехь, йуха а лата кийча йу иза. Наггахь цхьаццанхьа суйнаш а лелха. И алу йайъа долахь, тIаьхьало белхаме хирий-техьа?

– Цуьнан шеко йац.

– Нохчийчуьра хьал цхьа а къастам боцуш лаьтта. Цунах цхьа агIо йаккха Iалашо йолуш, ломан когашца йолу нохчийн йарташ цхьайерш Соьлжан аьрру агIон тIе, вуьш Жимачу ГIебарта а кхалхийна, мукъабаьллачу махка тIе гIалгIазкхий ховшо план йу-кх хьан?

– Хьо нийса кхетта.

– И нохчий дуьхьало ца йеш махкара дIабевр бу, моьтту хьуна?

– Бертахь ца бовлахь, ницкъаца бохур бу.

– ТIаккха шовзткъалгIачу шерашка йухадоьрзу вай.

– ШовзткъалгIа шераш йухадогIур дац. Ас ма аьлла хьоьга, хьалхалера Нохчийчоь дIайаьлла.

– Нохчашкахь ницкъ ларбелла тоъал. Цара дуьхьало йийр йу.

– Йеха йийр йац. Таханлерниг кхин зама йу, кхин хьелаш а ду. Хьуна дицделла, Муса Алхазович, Соьлжан, Теркан аьтту агIонна тIехь хIинца гIалгIазкхийн станицаш а, Нохчийчохь маситта тIеман чIагIо а хилар. Иза кIезиг ницкъ бац. Нохчийчоьнан муьлххачу а маьIIехь цIе латарх, шина-кхаа кIиранах йайъалур йу вайга.

– Нагахь нохчий, тIеман законаш а лардеш, бIаьхаллин низамехь вайна дуьхьалхIиттина латахь-м, кхо кIира а дукха хир ду. Цара и дийр ма дац. Даим санна, шайн доьзалшца лаьмнашкахь, хьаннашкахь къайла а бевлла, вайна дуьхьал партизански тIом бийр бу цара. Ткъа ишттачу тIамна цул говза а, каде а къам дац дуьненахь. ТIаккха, бохий ахь, кхаа кIирнах-м хьовха, кхаа шарахь а ларор дац вай.

– Кхин некъ ца хилча, хIун дан деза?

– Нохчашна а ца буьсу, латар бен, кхин некъ. Оцу халкъах ах сов божарий хIаллакьхилла. Цуьнан уггар дикачух ах мохк дIабаьккхина вай. Доцца аьлча, тIамал хьалхалерчу шайн йукъараллин дIахIоттамна тIе йухаберза а, хIетахьлера бахаман хьелаш кхолла а йа аьтто а, йа ницкъ а бац церан. Йукъараллин дIахIоттам бохийна, мохк дIабаьккхина. Керла хьелаш, вайн урхалла, низам тIеэца ницкъ а, кхетам а бац. Гой хьуна, Михаил Тариэлович, нохчаша а лоьху кIелхьарбовла некъ. Мичахь бу иза? Йа вайн Iедалца машар бина совцар, йа, дуьхьало йеш, летта балар, йа, Кубанера ламанхой санна, Турце дIакхалхар – и кхо некъ бу царна хьалха.

Лорис-Меликовс ойла йира, хьажа тIе нана-пIелган гола а хьоькхуш.

– Цара муьлха некъ къастор бу аьлла, хета хьуна? – хаьттира цо эххар а.

– Нагахь правительство хьан план кхочушйан йолахь, – шолгIa некъ. Ткъа иза даррехь тIом бу.

– Ахь хIун хьехар ло?

– Уьш шайн лаамехь Турце кхалхийта гIорта деза.

– Ахь баккъал а боху? – цецвелира Лорис-Меликов. – Айхьа дуьйцучух хьо-хьуо а ца теша-кх, инарла!

– ХIунда ца теша?

Кундухов зуьйш, хаттаре цунна тIевогIавелира Лорис-Меликов.

– ХIета, стенах догйовха ву хьо?

– Дуьненахь а зиэбеллачу цхьана некъах. Нохчийчохь цIейаххана лоруш волу масех стаг ахчанах иэца. Цаьрга нахана йукъа туркойн султанан цIарах прокламацеш йаржайайта. Уьш шортта ма йу вайгахь. Тифлисехь нохчийн цIарах зорба тохийта уьш. Вай иэцначу наха, кхузахь хиндолчу дахарх догдоккхуш, нахана Турце кхалхар хаздеш, эладита даржор ду.

– Шеконехь гIуллакх ду иза, – чам байра Лорис-Меликовн. – Оцу аьшпех а Iехабелла, вайн хьомсара нохчий Турце кхалха реза хир бу бохучух тешац со.

– Жимачу ГIебарта кхелхар бу, моьтту хьуна?

– Цига кхалхо дукха атта хир ду. ГIебарта уллехь ма йу церан даймахкана.

– Ахь цхьа хIума тидаме ца оьцу, Михаил Тариэлович – и Турци бусалба пачхьалкх хилар. Дин политикин корта бу массо а пачхьалкхехь. Вайна къайле ма йац, Закавказера керста халкъаш шайн лаамехь Россех схьакхетийтинарг а, Балканерчу халкъийн ойла вайгахьа йоккхург а дин хилар. Закавказехь Эрмалойн область кхоьллича, бусалба Иранерий, Турцерий ведда маситта эзар эрмало веара цига. Россин, Турцин тIом масазза хуьлу, Балканера итт эзарнаш болгараш, сербаш кхелха Россе. Иза бусалба пачхьалкх йолу дела кхелха Малхбузера ламанхой Турце. Герзан ницкъ ца тоьллачохь ахчано гIуллакх до. Со тешна ву, вайн правительство гуш йукъа а ца гIерташ, нохчий Турце кхалхалург хиларх.

– Ахь-м со а тешош лаьтта! Ткъа хьан лоцур ду и гIуллакх шена тIе? И дерриг вовшахтоха а, чекхдаккха а шатайпа стаг ма оьшу. Правительство а, нохчий а тешаш.

– Ахь боху стаг хьуна хьалха ву. Оьрсийн эскарийн инарла велахь а, нохчий чIогIа теша сох.

– Нохчашна йукъахь хьан сий дуйла, хаьа суна. Амма хала а, дукха хан йезаш а, шекончохь а гIуллакх ду-кх хьуна дагадеанарг. Тхоьгара хIун оьшур дара хьуна?

– Масех стаг иэца, цкъачунна итт эзар сом ахча а, Тифлисехь кечйайтий, нохчий Турце дIабоьхуш, цигахь царна даладолуьйтур ду бохуш, султанан цIарах прокламацеш а, правительствос шайн лаамехь Турце кхелхачу нохчашна гIo дан тIелацам а, и гIуллакх вовшахтохархо правительство хилар а, долор соьгара схьадаьлла хилар йоккхачу къайлехь латтор а.

Мекхийн йуьхьигаш хьийзош, жимма ойла йира Лорис-Меликовс.

– Кхузахь-м хьан кхиам хуьлуьйтур вай. Ткъа туркойн правительство реза хир йуй-те нохчий тIелаца? Кубанера дIабаханчу ламанхоша сийсош йу Турци. Уьш дIатарбан а ницкъ боцуш, гатйелла хьийза султанан правительство. Ткъа кхелхарш хIинца а йуккъе а ца бевлла. ДIакхаьчнарш мича хьолехь бу? Йерзинчу стигала кIел, цамгарший, мацаллой хьоькхуш. Бухарчу бахархойх леташ, талораш деш, дахарехьа къуьйсуш. Цаьргара хьал ца хууш хир ма бац нохчий.

– Цигара гIуллакхаш нисдан, Константинополе гIyp ву со, – сихха жоп делира Кундуховс. – Сан йаккхий зIенаш ма йу султанан гуонаца. Кхиаме догдоху ас.

«Ванах, оцу нохчийн ма чIогIа бала кхаьчна-кх хьан, – даг чу иккхира Лорис-Меликовн. – ХIун ду-те ахь дагалаьцнарг, дан мукъана а?»

Эххар а хаттаза ца Iевелира иза.

– Нагахь, къайлаха дацахь, цхьана хаттарна жоп лохьа, – долийра цо, Кундуховс ма-дарра дуьйцур доцийла хуъушехь. – И бала хьайн коча эца хIунда гIерта хьо?

– Суна хIун пайда хуьлу бохург ду-кх иза? – велавелира Кундухов, командующин бIаьра а вогIавелла. – Цхьа а тайпа! Нагахь сан дагахь дерг соьга кхочушдалахь, гIаттамна кечло нохчий керлачу бохамах, йа, нийсса аьлча, хIаллакьхиларх, ткъа правительство цаьрца керлачу тIамах кIелхьарйоккху ас.

«ЦIога а гуш, аьшпаш бутту ахь, цхьогал, – дагахь велавелира Лорис-Меликов. – КIус бен ца гуш, хьулваллалц нохчийн цIийлахь ву хьо. ХIинца, цIеххьана царах хьуна къахетта аьлча, мила тешар вара?»

– ХIета, хьайна хIумма а ца доьху-кх ахь?

– Сан сайн дуьхьа хIумма а дац, вайн йукъарчу гIуллакхан дуьхьа ду. Нагахь, нохчийн уггар къармазечу декъана коьрте а хIоьттина, сайн доьзалца цхьаьна со Турце вахча, правительствона доккха гIуллакх дац иза? Цундела правительстве дехар хир ду сан цига дIаваха сайна пурба далар а, сан мохк дIаэцар а.

«ХIуъу йелахь а, цхьа къайлаха Iалашо йу хIокхуьнан. Кху махкара дIавала воллу. Амма – хIунда? Хьо вагахьара жоьжахатин цIергахь, и хьере нохчий сан кочара бевлчхьана. Турце кхелхинчу ах миллион ламанхочунна тIаьххье цхьа хIири вахарх, тхан хIун галдолу».

– Дукха дуй хьан латта? – хаьттира Лорис-Меликовс, шена и дерриг а дика хуъушехь.

– Ши эзар бархI бIе десятин. ТIулгах доьттина цIа а, гIишлош а.

– Мел мах боьхур бу ахь хьайн именех?

– Лаххара а, шовзткъе пхи эзар сом.

«Нах Iовдал белахьара, ма хьекъале стаг вара-кх хьо. Пхийтта эзар соьмал лакхара бац-кх цуьнан мах».

– ТIаьххьара а, кхин цхьа дехар а дара сан, – бехкалвахана, командующига хьаьжира Кундухов. – Нагахь резаберш нислахь, соьца дIакхалха хIирашна бакъо йалар.

– Мел хир бу ишттанаш?

– Биъ-пхи эзар доьзал.

«Дела, эххар а сан доIанна жоп дели-кх ахь! Нагахь хIокху стага дагалаьцнарг кхиамца чекхдалахь, xIapa сан область уггар хьеречу талорхойх цIанло!»

– Дика ду, Муса Алхазович. Хьан идея ас сихха дIакхетор йу Цуьнан

Императоран Локхалле Михаил Николаевиче.

Ший а инарла хьалагIеттира. Вовшашна резахилла, доггах куьйгаш а лаьцна, дIасакъаьстира и шиъ.

Хьаша дIавахча, хIокху масех баттахь дуьххьара самукъадаьлла, Михаил Тариэлович сихха Карцовга кехат йаздан охьахиира.

«…Ас хьоьга хьалха ма-йаздарра, кху сохьта хIоьттинчу хьоло Йоккхачуй, Жимачуй Нохчийчуьрчу бахархойн тIехиндерг тIаьххьара а, гуттаренна а къастийна. Оцу къоме лаьттаца хIоьттинчу хьоло йа иза буххенца хийца доьзуьйту вайн, йа оцу крайхь лаххара а кху герггарчу итт шарахь хIинца кхузахь долу эскарш латто доьзуьйту вайн, муьлхха а гIаттам хьаша а, туземцашна йуккъе дIасабаржийна гIалгIазкхийн бахархой царах ларбан а…

…Ас хьалха а йаздина Йоккхачуй, Жимачуй Нохчийчоьнийн бахархой Жимачу ГIебартий, Сунженски гIалгIазкхийн махка тIей кхалхо безар а, нохчашна тIе текхамаш бахка безар а, ломан когашца дIа Владикавказна тIера ГIумкийн арен тIе хIоттош гIалгIазкхийн станицийн керла лини йилларца, и къам шина декъе декъарой бен, нохчийн гIуллакх гуттаренна а чекхдоккхург цахилар а. Нохчашца дерг чекх ца даьккхича, вайн гIуллакх цкъа а чIагIлур дац Теркан областехь а, Дагестанехь а…

…Амма луьра дуьхьало ца йеш нохчий цигара дIабевр бу бохург хьехо а ца оьшу.

…Цундела суна лаьа, Теркан областехь вай кхидIа дан дезачу гIуллакхийн боккха аьтто хир болуш инарла-майоро Кундуховс сайна тIедеана гIуллакх Хьан Локхалле сихха дIахаийта.

…Нагахь инарлин Кундуховн хьалхадиллар Цуьнан Императоран Локхалло къобалдахь, ма-хуьллу сиха и план кхочушйан цунна бакъо йалар бакъахьа хета суна. Цундела, Хьан Локхалле чIогIа дехар ду сан оцу гIуллакхна Сийлахь-Воккхачу Элера бакъо йехар а, нагахь цо иза лахь, уггар хьалха вогIучу курьерца йа телеграфан депешица сайга хаам бар а».

7 май, 1864 шо. № 34

Владикавказ-гIала»

…Цул тIаьхьа нийсса итт де даьлча Лорис-Меликовга телеграмма кхечира:

«Владикавказерчу телеграфе. Потира. Телеграмма № 198.

17 май 1864 шо.

ПРАВИТЕЛЬСТВЕННИ

Владикавказ, Эскарийн Командующига.

Сийлахь-Воккха Эла реза ву инарлин К. предложенина. Буьззина кхиам хуьлийла а лаьа. Гена мел бехи, дикахо ду. Карцов».

III корта, Машаре шолгӏа шо

Вайн Iалашо – маршо йу, цуьнан, дуьхьа ду вай мел дийриг.

Сенека

1

БIаьсте…

Массо а садолчу хIуманна ирс, доккхадер дохьуш йогIу иза. Цунах даккхийдеш, олхазарш дека, ламанийн басешкахь, вовшашна карраш детташ, акха гезарийн буьхьигаш ловзу, бовхачу малхехь дегIана там хилла пхьагалан кIорнеш Iохку, зурманах дека шийла шовданаш, шабаршца техка къена хьаннаш.

Лайн йийсарера схьахецаделла, стамделла, терсаш охьадогIу генахь цIе йоккхуш доцу, амма дуккха а бала лайна, эрчонаш гина, хийлазза шен кIентийн цIийца цIийделла Нана-Нохчмехкан Яьсса-хи. Цуьнан йистойх летта Iохку цхьа-ши шо хьалха сецначу бехачу тIамо ирча лар йитина миска йарташ.

БIаьсте йу-кх, даим санна, маьлхан, зезагийн, сийначу Iаламан бIаьсте. Iаламо шениг дитац, цунна бала бац адамийн мостагIаллин, безаман, бохаман, ирсан. Iаламехь даим а шен хенахь хийцало шеран йиъ раж. Хийцало денош, буьйсанаш. Iаламо, цхьа цуьрг къайла ца доккхуш, озабезамаш ца беш, комаьрша схьакхийдадо шен токхе рицкъа. Амма иза массаьрга а нийса ца кхочу. Ницкъболчара шайн сутарчу мIарашца дерриг а маракъуьйлу иза, гIорасизнаш тIехьа лаьтта. Iаламан ницкъ бац адамашна йуккъехь нийсо йан, харцо хьаша, бакъдерг толо.

Ткъа Iелина башха хета тIаьххьара ши бIаьсте. Иштта бIаьстенаш цунна ца гина дIадаханчу дерриг а шен дахарехь. Гина-м хир йу цунна, амма тидам ца хилла. Ган а, цунах марзо эца а лиъна цунна, ткъа аьтто ца хилла. Цуьнан дахарехь дIаихначу ткъе кхойтта бIаьстенах, шиъ йоцчара, Iаьржа бала беана цунна а, цуьнан доьзална а, йуьртахошна а, цуьнан халкъана а.

Ло дIадаьлча, хьаннаш, ирзош сенделча, зезагаша бай кхелича, Яьссица хьалагIертачу паччахьан эскарша хIора шарахь йагайора церан жима Гати-Юрт, хьоьший, хьокхий, дагадой хIаллакдора цара куьйга къахьоьгуш къица кхиийна йалташ, байлахь буьтура доьзалш, жоьра буьтура зударий…

«ХIун дийр ду ткъа, Делан кхиэл йу-кх xIapa. ДIайели хьо, тхан маршо, дIайели. ДIайаха хьо, тхан дай, йижарий, вежарий эцна. Амма тхо, декъаза гоьргаш, йиси-кх, xIapa Iазап хьега», – ойла йо Iелас. Цунна хIинца а ца го малхо хьоьсту бIаьстенан Iалам, ца хеза олхазарийн самукъане эшарш, нох ца озалуш, шина стеран биэхьар, уьш чехош мохь беттачу Айзин йишхаьлла аз. Нахаро дIахерцочу мокхачу лаьттаца йукъ-йукъа гучудуьйлучу йаккхийчу тоьпийн хIоьънаший, мекхадоьллачу герзаший, кIаййеллачу адамийн даьIахкаший цуьнан ойла йерриг а дIадаханчу ирчачу шерашка йуьгу.

– Ахьад, Дала гечде шуна! Дала эхарт декъалде шун! – боху цо шабарца гучуйевлла даьIахкаш, схьаоьций, цхьанхьа йукъ-йукъа охьа а туьйсуш. Суьйранна ша дIавахале цхьанхьа йуьстаха лаьттах йухкур йу цо уьш. Цунна биэн дац, и даьIахкаш бусалбанийн хилча а, керстанийн хилча а. Цхьана Дала кхоьллина адамаш ду уьш. Амма, мича дикане кхача гIерташ, летта-те шу? Аш хIун къийсира? Дуьне доккха ма дара, латта шорта ма дара, малхо вай дерриш а ма дохдора! Мала хи, садаIа хIаваъ ца тоьура шуна?

– Гора, оьрсийн паччахь, йаI, хьан мехкан доза дац, бохура, хьан хьолан хьесап дац, бохура. ХIунда веа хьо тхан мискачу лаьмнашка, оха хIун динера хьуна?.. – элира Iелас хозуьйтуш.

– Стаг, ахь хIун боху? – хаьттира цецйаьллачу Айзас, йуха а йирзина, шен майрачуьнга.

Iелас жоп ца делира.

– Хорша, хорша! – мохь туьйхира цо, гурма боьжна тайша сту а човхийна. – Чорин сту дукха ма леллахьа, зуда, ца го хьуна и, чож чу а кхетта…

– Жимма садаIийта вайша? – хаьттира Айзас. – ТIадамо ницкъ бина суна.

– Йуха цкъа гуо а баьхьна, делкъе йийр йу вай. Бераш дийшина Iохккучуьра, дIалахка ахь.

Цхьаъ гаьнгали чохь, важа аганахь бераш кIел долчу кхуре бIаьрг а тоьхна, стерчий човхийра Айзас.

ГIушлакхе баьлла малх, бIаьрса дайъа санна, къегаш хьоьжура. Iаьрчхел дехьа басахь, хьуьна йуккъерчу ирзон коржам тIехь, лаьттах хьаьжкIийн буьртигаш теIош доллура церан лулахо Чора а, цуьнан зуда ЖовхIар а. МаьI-маьIIехьара схьахезара ахархоша стерчий а, бугIанаш а лоьхкуш, вовшашка кхойкхуш, бетта маьхьарий.

Хезара цуьрриг адаман дог хьаош доцу Чорин сингаттамечу иллин къора аз:

…Йуткъачу гIодайукъах

Дихкина ва доьхка

Бухкарах хийца, бах

Паччахьан Iедало!

ДегIана тIеоьзна

Исхаран ва чоа

ГIабалех хийца, бах

Паччахьан Iедало!

Ас коьрта тиллина

Холхазан горга куй

ТIапанах хийца, бах

Паччахьан Iедало!

Дендайха дисина

Болатан ва герзаш

Сарагах хийца, бах

Паччахьан Iедало!

Соьцанна кхиъначу

Динара чувоссий,

ГIашсалти хила, бах

Паччахьан Iедало!

Сан вежарий байъинчу

Цу Делан мостагIийн

Лай хилий, саца, бах

Паччахьан Iедало!

Цаьрцанна охьавуьжуш,

Метта-мотт цхьаъ болуш,

Цхьана шуьнахь важа, бах

Паччахьан Iедало!

Сан Дала, хьарамйеш,

Ва суна йихкина

Хьакхарчий йаа, бах

Паччахьан Iедало!

Чорас наггахь бен ца олура илли. Ша ламаз-марха дика лелош велахь а, зуькаран мукъам ца бора цо. Йа, Iелина хетарехь, и ша хIинца эриг доцург, кхин хууш илли а дацара цунна. Амма гIоргIачу мукъамца цо илли долийча, хаа дара цуьнан кийра хьийзаш цхьа сингаттам хилар.

Гуо кхаьчча, стерчий а совцийна, хьаланисвеллачу Iелас регIан басешка бIаьрг туьйхира. Цхьа моллин Шахьбин а, ХортIин а кхаш тIера боцурш, берриг а ахархой, шайн готанаш дIа а хоьцуш, делкъе йан а, ламазна а кечлуш бара.

– Айза, ас стерчий дIахоьццушехь, хьуьн чу йалий, жимма хьонка баккхахьа, – дийхира цо зудчуьнга. – Нитташ хилча, дика-м хир дара. Хьан туьха дац, моьтту суна?

– Хьуна бохуш лелош, цхьакIеззиг-м ду. Деши санна, даздели иза. Герка туьханах гирда хьаьжкIаш йоьху ХортIас.

– Талу хилла, кийра хьаьвзийла цунна иза! – сардам боьллира Iелас. – Гирда хьаьжкIаш хилча-м, суна туьха а ца оьшура. Адамийн гIаддайча, Дала ло-кх цунна. Делахь, нитташ бахахьа. Хьо йухайаллац, ас берашка ладугIур ду.

Айза Iинехьа варша йисте йахара. Багах чопаш охкийна, Iеле хьаьвсира гIелделла стерчий. Шина стеран ира букъан сирташ, тIейевлла хенан маьIигаш, пIендарш, деттало чож гиначу Iелина къахийтира цаьршиннах. Дукъера баьлла и шиъ, бегабелла, бажа хIоьттира.

Озачу шина старана аха хала дара ирзо. Мацах цкъа Iелин дас Абубакара, кхузара пепнаш охьа а детташ, даьккхина иза тIаьххьарчу пхеа шарахь цхьа а йуххе ца воьдуш лаьттинера. Абубакар вийнера Iела дуьнена волучу буса. ТIамо хеназа баьхьна цуьнан воккхахволу ваша а, нана а, йижарий а. Доьзалх дийна висина Аьрзуй, Iелий виллина тIамехь вара, ткъа ирзо, xIapa тIаьххьара ши шо тIекхаччалц, гуонаха хьовза стаг воцуш, тIе керла, йуькъа хьун а йаьлла лаьттинера. ДIайаханчу бIаьста и къона хьун а хьаькхна, гоьргаш бух а йаьхна, латта охкуш йийра цара хьаьжкIаш, ткъа кху шарахь аха воьлча, орамаша новкъарло йора нахарна.

Нисдеш дукъ чадакх хорша а диллина, дукъарцаш шайн метта дIа а доьхкина, дечиган нох хьалаайъира цо. Нахаран пхатоьда, артделлехь а, мегар долуш дара.

Берашка ладогIа дагахь, кхор болчухьа волавелира Iела. Кхура тIехь эсала бека къоркхокха, xIapa тIевогIу гича, цкъа дIа а тийна, цецбаьлла дIаса а хьаьжна, тIаккха, тIемаш тоьхна, бедда хьуьна тIехула къайлабелира. Ши кIант самавалаза, чIогIа набарш кхетта Iуьллуш карийра дена. Гаьнгали чохь Iуьллучу Iумаран бесни тIехула бедда лела моза дIа а эккхийна, аганарчу Iусмане хьаьжира. Ша ган цхьа а воцийла хиъча, Iела, ховха балдаш хьедеш, набарх велакъежачу кIантана тIе охьа а таьIна, хьажа тIе байн барт белла, тIаккха цунна йуххехь лаьтта чIижалг схьа а эцна, стерчий хьалха а лаьхкина, Iин чу вахара.

Стерчашна хи а малийна, ламаз а эцна, шийла хи дохьуш йухавеанчу цунна нитташ хьакхийна Iаш карийра Айза. Цо кхача хьалха билларе хьожуш, верта а даржийна, цу тIе дIатевжира майра. Амма кхача хьалха буьллуш дукха хан ца йийзира. ТIулган экъан тIехь йакъош йеттинчу сискалан ах шина декъе а йекъна, доккхахдолу дакъа майрачунна хьалха теттира зудчо.

– Туьха жимма кхоийна ас. Суьйранна оьшур ду вайна иза.

– ЧорагIаьрга схьакхайкхахьа, – элира Iелас, кхачанна тIе а ца кхевдаш.

– Вай хIун йао кхойкху цаьрга? Сарахь хьолтIамаш йийр йу ас, тIаккха балор вай.

– ГIиллакхехь ма дац.

Чора а, ЖовхIар а садаIа сацаза дара. Чора хьалхавоьдура, ирбинчу хьокхица лаьттах кIаьгнаш дохуш, ткъа, кучан йуха чу хьаьжкIаш лаьцна, ги бер доьллина тIаьхьахIоьттинчу ЖовхIара царна чутуьйсуш, тIе ког хьокхуш, дIакъуьйлура буьртигаш.

– Ва Чора! – кхайкхира Iела.

Чора, беттачуьра хьокха а сацийна, хьалатаьIира.

– Схьадуьйлийша, цхьаьний хIума кхалла вай?

– Баркалла, Iела, гIоза йоийла! Шуьгахь доллу дабагIа ду тхойшингахь а. Суьйранна цхьаъ дер вай.

И шиъ схьа ца догIуш сецча, Iела йуучунна тIехилира. Шена хьалхара сискалан доккхахдолу дакъа зудчунна хьалха а диллина, цуьнниг шена хьалха уьйзира цо.

– Ас даим олуш ду хьоьга, йуучунна тIехь со толо ма гIерта.

Айзас сискалан йуьхк майрачунна хьалха теттира:

– Стаг, хьо-м къахьоьгуш вай, вуззалц хIума йууш ца хилча, дегIехь ницкъ хир бац.

– Асчул тIех къахьоьгу ахь. Соьца болх бина ахь, хIинца, со садаIа агIорваьлча, берашна гуонаха хьийза а деза. Цул сов, айхьа йуург бераца а йоькъу.

Кхача мел миска белахь а, цул чомехь хIума ца хийтира Iелина. Йекъа сискал, дуьра нитташ, шийла шовда. Иза тешна вара, тахана кхин биэн-берса кхача буур болуш оцу регIаца, оцу ирзошца стаг вацарх. Бакъду, керлачу йуьртден Iосин, Шахьбин, ХортIин шортта даьхний а, жижиг а, дама а ду, амма шаьш йолах лецначу ахархошна цара уьш бIаьрга-м ца гойту. Йолахошна йал а ца ло цара. ДуьххьалдIа Iосас а, молла Шахьбис а, совдегаро ХортIас а – цара, цхьа масех стага, шайна кхаш лелориг оцу нахана ирзош аха гота ло. Ткъа шаьш, наггахь цара хIун до хьовса а богIуш, цIахь бийшина Iохку.

Делкъе йиначул тIаьхьа Iела садаIа дIатевжира. Ламаз а дина охьахиъна Айза хьалагIаттийра аганахь самаваьллачу кIанта. Цунна тIаьххье меттахъхьайра Iумар а.

«Ма декъаза хIуманаш йу-кх зударий, – ойла йора Iелас, берашна там бан гIертачу зудчуьнга а хьоьжуш. – Дийнахь а, буса а синтем бац церан».

Шен декъах йаьккхина сискал кара а йелла, Iумар дIа а тевина, аганан гIожа тIе тевжира Айза. Шурех буьзна, пхенаш сенделла кIайн накха беран бага а боьллина, вукхунна йоьссина шура сацо гIерташ, тIе куьг а диллина, кIанте хьоьжуш, дIатийра иза.

БIаьстенан махо Iаржйинчу йуьхьа тIехь хIиттина, тхи санна, хьацаран тIадамаш. ЧIагарш хилла, хьийзина хьаьжа тIехулара месаш. КIайн лаг хьоьстуш, тIехьаьрчина Iаьржа-стомма кIажар. Къинхетаме, эсала, Iаьржа баккхий бIаьргаш. Шабарца кIант хьоьстуш, меттахъхьера малхо этIийна балдаш, горгачу йуьхьан беснеш тIе хIиттинера кегий кIаьгнаш.

«Хаза зуда нисйелла суна, – ойла йора Iелас. – Хаза, дика, онда, къинхетаме. Дуьненахь ас хьегна бала бицбайта, сох къинхетам бина, Дала нисйи-кх. Шиъ кIант ву, цхьа сту а бу. Дех дисина ирзо а ду. Кхин суна оьшуш хIумма а дац. Дела, Хьо дика ву-кх. Амма, Аьрзу… Цо хIинца а зуда ца йалийна…»

– Тахана, кха тIе йогIуш, новкъахь Эсет кхийтира сох, – элира Айзас, Iелин дагара хиъча санна.

– Мила Эсет? – хаьттира цецваьллачу Iелас.

– Мила Эсет бохург хIун ду? Гати-Юьртахь цхьаъ бен йуй Эсет?

– Гатин зуда йуьйцу ахь?

– Цхьацца дуьйцуш йогIуш, КIант хьахавелира тхойшиннан. Цаьршинна хIинца а деза вовшийн…

– Эрна деза. Иза йеза декхар дац Аьрзун. Цаьршимма дицдан деза вовшийн. Марехь зуда йу Эсет. Стаг оьзда хила веза.

– Цаьршиннан дагара цхьанне а ца хаьа…

– Дика ду-кх, ца хиъча. Хиъча, иэхь а ду.

– Иштта ала атта ду, стаг. Хьо, хьайна йеззарг а йалийна, охьахиъча, дезаш вовшехдаьллачу цаьршиннах дог ца лозу хьан?

– Ас хIун дан деза? Азаллехь рицкъанаш цхьаьна йазделла ца хилла-кх цаьршиннан.

Шина а некхах декхначу берана йуха а наб кхийтира. Аганна тIе шен тиша, боьзан кортали а тесна, гаьнгали лестош, Iелина улло охьахиира Айза.

Генна регIан баса а вогIавелла, ойлане велира Iела. ХIаъ, дукха хан йара байлахь висинчу шина вешин зударий бало хан йуьзна. Шайна безаш мехкарий боцуш а, йа шаьшшиъ мехкаршна ца везаш а ца Iийра и шиъ ткъе итт-пхийтта шераш дуззалц. И неIалт хилла тIом бара дерригенна а бехке. Оцу тIамо ца вуьтуру и шиъ цIийнан лаппагIа йогIа а, денза дисинчу ирзо тIе хьовза а. Дерриг халкъо санна, цаьршимма а мерза сатийсира тIом чекхбаларе. Виэзачу шиннан аьттоне хьоьжуш, мехкарийн хенал тIехтилира Айза а, Эсет а. Амма Нохчмахкахь тIаьххьара тIом хуьлучу шарахь винчу йуьртахь, шен ворхI бер салтийн къизаллех лардеш, букъа тIехьа а лаьцна, шен неIсагIи тIехь вуьйжира Эсетан да Билал.

«Нийса гIулч тесна Эсета, – бохура Iелас шега. – Кхечу aгIop хила йиш а йацара. Шел кегий йижарий, вежарий ларбеш, Билала дахар санна, цавезачу стаге а йахана, шен ирс дIаделла цо».

– Суна хетарехь, Аьрзус зуда йалор йац, – элира Iелас эххар а.

– ХIунда? Зуда йоцуш мегар вуй иза?

– Чорас дийцира суна, вайшиннан доьзал кхиъча, тхан цIийнан тIаьхье йовр йац, шена и тоьу, аьлла цо, бохуш. Шен са къоман гIуллакхна дIадала нигат дина, сецна Аьрзу.

Айзас, агий, гаьнгалий шена тIе а озийна, шен Iаьржа баккхий бIаьргаш дехаре стигала хьовсийра.

– ХIай везан Дела, йуха а гур ду-те тхуна и къемат-де? – ненан бIаьргаш хих буьзира. – Тоьур йара-кх тхуна гина иэрчонаш! Стаг, шайн Дела дуьша ма хьедайша и герз, кху берийн дуьхьа совцийша…

– Оцу берийн дуьхьа совцур дац тхо, зуда. Тхуна ца лаьа, тхешан бераш леш хилла дехийла. Хьайн гIуллакх доцург а дитий, бераш дIатийнначуьра, aгIopйалий, жимма садаIа.

Iела, вертанна тIе бертал а вижина, дIатийра.

2

Кхаш тIера хьалххе цIабирзира IелагIар. Шина-кхаа дийнахь аха латта дерш буьйсанна тIехь севцира, амма Iелина ца лиира оцу цхьана уьрдан дуьхьа дукъахь буьйса йаккха. Божа берстина биъ сту хилча, цхьана дийнахь аххал бен дацара цуьнан ирзо. Амма озалла халла ирахь лелачу шина старца Iела шина дийнахь а ца велира иза аьхна.

– ЦIа гIур ду вайша, – элира цо Айзега. – Кхана делкъале довла а мега вай. Аьрзуна сагатлуш, болх карара баьлла сан.

Ваша цIера ваьлча, даим цунна сагатдо кхуо… Ша йуххехь воцуш йуьртара ара кIезиг волуьйтура иза. Цкъа-делахь, Iедална ца везара Аьрзу, шолгIа-делахь, дуккха а нах бара цуьнца гамонаш йолуш. Амма, тахана Шела воьдуш, шеца Iела ца ваийтира цо. Цуьнца Маккхал вара, ткъа аха деза ирзо а дитина, Iела вига ца лиира.

Аьрзу цIахь ца карийра. ЦIахь хила йиш йацара цуьнан. Шелахь ши-кхо де даккха дезаш гIуллакх хилла, ваханера и Маккхалца.

ЦIа чу а хиъна Iен дог ца догIура Iелин. Самукъадала хIума дацара мискачу хIусамехь. Дийнахь къеггина малх хьаьжча а, халла cерладолура коре ахкаргаш лецна цIа. Иштта бегIийла дара. Iаьнан дохалла товхано тийсинчу кIуьрой, кIурзаший дуьзна пенаш а, тхов а серлабала башха лууш а вацара иза.

Айза ша аьлла хьолтIамаш йан йуьйлира. Башха, цецах доккхуш, жуьйр къасто ахьаран шорто цахиларна, цхьа кад ахьар текха а хецна, иза мижарг хьакхо йоьлча, сагатделла араваьллачу Iелас кертахь дан гIуллакх лехира. Дан оьшуш, сихо йолуш хIума ца карош, дIаса а хьийзина кех ваьллачу цунна лулахочун Васалан кетIахь цуьнца къамел деш лаьтташ йуьртда Iоса гира. Васалан зуда Мархет цомгаш меттахь Iуьллу дукха хан йара. Цуьнга хьовса адамаш дукха оьхура, амма Iоса ишттачу меттехь шена хьалхенгахь ца гаро цецваьккхира иза. Оцу шина-кхаа дийнахь ша Мархетна тIе ца хIоьттина дела, цига дIаволавелира Iела. Ша тIекхочуш, цунна хезира вукхушиммо йохка-эцар хьехош.

– Дохка суна и хьайн кха, ахь цунах бан пайда бац.

– ХIан-хIа, и хьехо а ца оьшу. Кха дохка йиш йац сан, – корта хьийзабора Васала.

– Ахь хIун до цунах?

– Наха шайчех дийрриг.

– Нах-м шайниш дуьйш-дерзош бу, ткъа хьайниг xIop а шарахь тIе къух долий лаьтта.

– Ас сайниг а охур ду.

– Стенца? Хьан-х кертахь, беа кога тIехь хьайба хьовха, атталла цициг а дац. Ткъа ас хьуна цунах гали хьаьжкIаш лур йу.

– ХIан-хIа, Iоса, латта дохка йиш йац сан. Со лахь, берашна а дезар ду иза. Наха аьтто бахь, охур ду ас, ца бахь, стохка санна, дуьсур шена.

– Делахь хIета, хьайх йохку сан гали хьаьжкIаш схьало.

Васал воьхна хьаьвзира.

– Гурахь лур йу ас…

– Гурралц Iойла дац. Йа сан хьаьжкIаш схьало, йа хьан кха ас сайна оху. Кхо де хан йу хьуна.

– Делах мукъана кхерахьа, Ioca! Ас хIун дан деза цIа дуьззинчу берашна?

– Суна кхаба тIеэгна-м дац хьан бераш? Хьайга кхабалуш доцу синош дуьнен тIе ма даха!

ТIекхочуш воллу Iела а гина, кхин хIумма а ца олуш, дIаволавелира Ioca.

– Ассалам Iалайкум! Суьйре дика хуьлда хьан, Васал!

– Ва Iалайкум салам, марша вогIийла хьо а, – чевно чолакхдина куьг схьакховдийра Васала.

– Муха Iаш йу Мархет, гIоли йуй жимма а?

Iocac догдохийна волчу тIе а гIелвеллачу Васала доккха садаьккхира.

– Ва Дела аьлла гучуйолуш гIоли ма йац цунна-м, Iела. Хьо ирзо аьхна велин?

– Ца ваьлла. Кхана делкъале вер ву.

– Иза-м цхьана дийнахь аххал бен ма дацара, хьо ма хьевели?

– Балла боллучу шина старца ахалац.

– Хьенан сту боьжна ахь хьайчуьнца?

– Чориниг.

– Цхьа сту мукъана а белхьара, цхьаьнца декъа гIyp вара со а. ХIинца дан хIумма а дац. Со санначаьрга шайна болх а бойтий, цунна дуьхьал цаьрга шайн кхаш аха стерчий лора IосагIap. Цхьаммо а со шайна балха ца вуьту. Ioca ву сан кха дIакхалла гIерташ. Цуьнца барт бу ШахьбигIерийн, ХортIагIерийн.

КетIахь Iуьллучу гула тIе а хиъна, луьлла томкех йуза волавелира Васал.

– ГIел ма лохьа, Васал, цхьа Дала дайттинарг дийр ду вай, – цуьнан догъоьцуш, белша тIе куьг туьйхира Iелас. – Иза-м вайн дан гIо долуш гIуллакх дара. Мархет толахьара цкъа.

Васал арахь а витина, чувахара Iела. Боданечу цIа чохь цхьана сонехь, тIехула мекха текхийча санна, эттIа, маьI-маьIIехула тIаргIа арасийсинчу йургIанна кIел меттах ца хьовш аркъал Iуьллура Мархет. Мацах цкъа куьце хилла цуьнан горга йуьхь, хIинца, чохь са доцуш санна, можа, массо даьIахк тIе а йаьлла гора. Йуххехь хи чу боьллина иттех кхор чохь кхийра кад лаьттара.

– Мархет, хьуна гIоли ца хуьлу? – хаьттира Iелас, улло охьа а лахвелла.

Мархета шен йуьхь Iелегахьа йерзийра.

– Iела, хьо ву иза? Иштта дIа Iуьллуш ма йу со-м. Йелла дIа а ца йолу, тойелла хьала а ца гIотту, – сихдинна са а доьIуш, йистхилира цомгашниг. – Массарна бала а бина, гуьйриг санна, Iуьллу-кх. Хьо ма хьевели чу ца вогIуш?

– Деллахь, Мархет, и ирзунан кIайдарг аха гIерташ, кху шина-кхаа дийнахь хьуна тIехIоттарна ледарло ма хили сан.

– Иза-м хIумма а дацара, Iела, ас бехк ца буьллу. Веанчо дан гIo дац. Ас-м, цхьа сингаттам хилла виси-те аьлла, сагатделла хоьттура. Айза а, бераш а хIун деш ду, могаш буй хIорш?

– Дала дика кхобу. Уьш а бу-кх соьца оцу дукъа хьийзаш.

– ХIун дийр ду ткъа, Дала аьтто бойла шун. Тхан кха-м кхушара а денза дуьсуш доллу. Со йоцчу новккъа йу, хIокху берийн да а, вайна ма-хаъара, ах стаг… Тхайн-м ойла ца йора ас, берех дог лозу.

Iелина гира цомгашчун хьех чуэгна кхоьлина бIаьргаш хих бузуш. БIаьргийн кедаш дуьзна, уьш йакъайеллачу беснеш тIехула меллаша охьахьаьлхира. Даим а ненан гIевлангахь Iен йоккхахйолу кхойтта шо хенара Хьоза цунна йуххегIоьртира.

ХIетталц кетар кIел вижина Iийна жима кIант, кIез-кIезиг волуш оцу бухара схьа а ваьлла, Iелина тIе а веана, цуьнан коьртара схьабаьккхина куй шен коьртах буста хIоьттира. Цхьаъ ца лайна дерзина гай дистина, озачу кIантана тIехь йоккха хеталора хIуъу а. Васалан важа диъ бер, ловза дахана, цIахь дацара.

– Шун кха а дуьтур дац вай, стохка санна, – элира Iелас, церан мискачу хIусаме бIаьрг а тоьхна. – ДIадахана шо хала дара массарна а. Нах шайн кхаш аьхна бевлча, шун гIайгIа бийр бу вай.

Iелин месала куй бехха ловзийначул тIаьхьа, иза болчун коьрта а тиллина, йишина гуонах хьаьвзира кIант.

– Йиши, со мацвелла…

Хьозас, кхин йист ца хуьлуш, терхи тIе а йахана, цигахь лаьттачу дечган саьхьара эцна, буйнахь кIеззиг ахьар делира вешина. Шен ахьар буйна а къевлина, вахана, кетара кIел когаш а боьхкина, тIе меттан буьхьиг Iуьттуш, ахьар дууш, дIатийра кIант.

– Мархет, хIума йаалой хьоь? – хаьттира кхин ша хIун эр ца хууш Iачу Iелас.

– ХIума а кхоллу ас-м. Тахана цхьажимма кхорех церг йитти.

– Хьайна йезачун ахь цIе тоьхча, мичча девлла а, йохьур ма йара оха.

– Баркалла, Iела. ХIумма а ца оьшу суна. Хьоза, берех хIун хилла хьажахьа, арайалий.

– Уьш-м цхьаннахьа гIур бацара, нана. ХIинца цIа боьрзу хан хилла церан.

– Хьайга бохург дехьа. Жимма арайалахьа, – йоI арайаьлча, доккха са а даьккхина, шен дегIан ницкъ а гулбина, Iелега йистхилира Мархет. – Iела, дукха хан йу вай цхьаьна лула хьийза. Хьуна со йевза. Да-нана, йижарий-вежарий хIаллак а хилла, цхьа йисина со. Йелча, коьрте хаа нана а, йелха йиша а йац сан. Тезета хьийза вежарий а бац. Ткъа Iожалла дено-дено гергагIерта. Со хIинца дукха йехар йац. Тахана-кхана бохуш, Iа. Хьох, Аьрзух сайн вежарий а тарбина, Iийна. Кху деношкахь, шуьшиъ ца гуш, со йаларна кхерайеллера со.

Хебна чкъор тIелетта цуьнан пхьаьрсан чIу шен каралецира Iелас.

– Ахь дуьйцург хIун ду, Мархет? Цомгаш ма-хиллинехь, леш-х ца хуьлий! Хьуна-м гIоли хир йай.

Мархета шозза-кхузза корта ластийра.

– Суна дика хаьа, Iела, сайгара хьал. Дукха дуьйцуш, хьо сецор вац ас. ЙоI чуйагIахь, дийцаза йуьсур йу. Хьоьга а, Аьрзуга а доцца весет ду сан. Со йелча, суна тIаьхьа сагIина даккха хIумма а дац тхан долахь. Тхан ненах йисина, суна кхаьчна полшу а, тхан дас суна эцна дашо хьалкханаш а, хIокху стага урдона диллина ши туьман пхи сом а – уьш ду со да йолуш. ХIинццалц-м уьш йоIана бохуш, Iийнера со. Йала гергайахча, дIайолларан ойла йан а дийзи. Царах дан дезарг-м кху стага ша дийр дара. Маккхална дегаза ца хилахь, цуьнга, кху хIусаме а вогIуш, ворхI буса суна йеса дешийтар доьху шуьга. Ткъа шуьшинга дехар ду, тезета оьху адамаш совццалц, сан вежарий хилий, тезета хьийзар. Шуна ма хаьа, xIapa стаг а, йиша-ваша доцуш, цхьа хилар… Цуьнан дог а эцалаш…

Iелин бIаьргех кIез-кIезиг лешаш Iийдалу хиш, беснеш тIехула охьа а хьаьлхаш, можалахь къайладуьйлура. Мархетна уьш гарна кхоьруш, охьа а таьIна Iара иза.

– Дала мукъалахь, толур йу хьо, Мархет. ХIокху йалх беран дуьхьа а, хьо ца тойелча йиш йац. Амма Iожалла вайна тIаьхьа а хIоьттина лела. И де тхаьш дийна а долуш дагIахь, ас дуй боу-кх хьуна, хьан весет кхочушдан.

– Дела реза хуьлда хьуна, Iела! Ма Iе, дIагIо. Дукъара цIа веана, кIадвелла хир ву хьо.

КхидIа цомгашчуьнца къамел дан ницкъ боцу Iела, цуьнан Iодика а йина, аравелира.

– Iосас хIун бохура хьоьга, Васал? – хаьттира Iелас, ша хиъначохь луьлла уьйзуш кетIахь Iачу цуьнга.

– Шена кха дохка, бохура.

– Ахь хIун эли ткъа?

– Духкур дац, эли, ала-м. Амма, хIун дер, хаац. ТIейогIучу гурахь йухалург цхьа гали хьаьжкIаш йеанера ас цуьнгара. Йа уьш, йа кха ло, боху, шена. Таро йоьхна ву со.

– Айхьа хьаьжкIаш дIалур йу, ала.

– Ас мичара ло цунна уьш? Со-х тховса берашна сискал йан а цинц боцуш ву.

– Воха ма воха хьо. Вайн рицкъанаш Делехь ду. Наха дIатесна вуьтур вац хьо.

* * *

…Iела цIавирзича, йуург кийчча лаьтташ йара. Очакх тIера схьаэцна боккха цIеста йай цIенкъа а хIоттийна, тIера негIар дIаайъира Айзас. ЧухIоьттинчу кIуьрах дIауьйш, чоме Iаь йаьржира. Дас шена бина дечиган жима мIара а эцна, йена гуонаха хьаьвзира Iумар.

– Саьрамсекх аьттий ахь? – хаьттира Iелас Айзега.

– Аьтта.

– Шина кIантана цхьа-ши хьалтIам йитий, и йай берамца ВасалгIарна хьохьа.

Айза цецйелира.

– Вай хIун до ткъа?

– Вай охьадуьйшур ду-кх. Кху дуьненахь мел долу даар хиларх, кхаьллина хIума кийра гIyp дац-кх суна.

Айза, кхин йист ца хуьлуш, берам чохь дечиган кад тIехIоттийна йай а эцна, арайелира.

Йилхина ши бIаьрг цIийбина, цхьа ах сахьт далале йухайеара иза.

IV корта, ЙУЬРТАН КЕРЛА ДАЙ

«…Муьлш бу кхузахь пурстоьпаш шаьш? Иэхь, оьздангалла хIун йу, ца хууш, амма карахь дерриг Iедал долуш, бодане нах бу… Цара хIитто йуьртдай а хуьлу оьздангаллех боьхна, халкъо шен йукъараллех хадийна даххаш. Хьалха къуй, зуламхой, айкхаш хилла нах…»

Я. Абрамов

1

Дийнахь сарралц болх бина йуьртахой, шайн къуьданаш дIа а байъина, хьалххе охьабийшинера. ТIедогIучу шаро жимма а рицкъа дохьур ду аьлла догдохийла йерш, мерза ойланаш йеш, набарх булура, ткъа важа дукхахберш, боьхначу аьттоно наб кхета ца буьтуш, бекъачу метта керчаш, ца йогIу наб кхетийта гIертара.

Амма йуьртден Iосин цIенойн кораш, даим а санна, серладевлла гора тховса а. Оцу йуьртахь цуьнан, Шаьхьбин, ХортIин, Товсолтин а цIенош бен дацара тхов тIе гериг йиллина а, корашна ангали тоьхна а. Оцу веаннан цIенош чохь бен ца догура ангалин шиша долу мехкадаьтта даго чиркхаш.

Iосин хIусамехь хьеший бара тховса а. Дилхалахь, лоха Шахьбий, векъана, гIуркх санна, веха Товсолтий, поппаран терхи тIе даржийначу къорзачу истангаш тIе а хиъна, йуучух тIаьххьара кадетташ воллура. Даьттан чохь гIорийначу чIепалгашка наггахь сутара бIаьргаш хьажабора шина хьешо, амма уьш цкъа дIакхалла а гай чохь меттиг бацара.

Миччахьа а адам цхьаьнакхеттачохь саццаза жайнин хабарш дуьйцуш амал йара Шахьбин. Нахе хаьттича, цул суьпий, цуьнга шега хаьттича, цул воккхий Iеламстаг вацара, Яьссин тогIица хьовха, йерриг Нохчмахкахь а. Амма, тховса санна, шаьш кхоъ цхьаьнакхеттачохь йуучунна тIекхевдаш, иза хьалхара дIаоьцуш бен, цкъа а Делан цIе ца йоккхура цо. ХIинца а воллура иза, даьтта а дуьллуш, шура а тухуш кечдинчу гIалмакхан чайнах наггахь къурдаш а деш, ша хьуьжарехь доьшуш волуш мехкаршца шаьш лелийна синкъераме гIуллакхаш дуьйцуш.

– Тхан моллин ши зуда йара, – дуьйцура цо. – Цхьаъ, шега хьаьжжина, къена, важа – иштта, тхан хеннара жима стаг. ХIокху къанйеллачу бажах цуьрриг самукъа ца долу жимахйерг даим а тхоьга бIаьргаш къерзош бен ма ца Iара. Сайн накъостел аьрхо волу со гIуллакх долуш а, доцуш а сих-сиха моллагIаьрга оьхура. Эвхьаза забарш йара суний, оцу зудчунний йуккъехь, амма цкъа а цунах куьг ца Iоьттинера ас. Нахала валарна кхоьрура. Цхьана дийнахь ваха со и йолчу, цуьнца эвхьазвала чIагIо йина. Молла цIахь воций хаьара суна, амма, со чохь волуш и цIа вагIахь а аьлла, бехказлонна сайн карадеана цхьа жайна даьхьира ас.

– Гора, борз, йаI! Веана цIа кхаьчначу моллас, ахь хIун до аьлла, хаьттича, жайни тIерачу цхьана меттигах кхетта вац ша, ала воллийца, – велавелира Товсолта.

– ТIаккха?

– Вахана, дӀакхечи со. ЦӀахь ша йу зуда. «ХӀара хӀун йу хьан пхаьрса кӀел йоллург?» – хаьтти хӀокхо. «Къеначу молланаша нах Ӏехо хӀума, къоначу молланаша зударий Ӏехо хӀума йу-кх», – жоп дели ас. ХӀун дара а, хаац, оцу дийнахь цкъа а ца хиллачу тайпана зудйаьлла хьаьвзи иза. Маьнги йисте охьа а хиъна, шен кера куьг тоьхна, соьга боху: «Схьадоьл, кӀорни, сан кара хаал цкъа!»

– Хиин хьо ткъа?

– Жайна пхьаьрса кIел, ши куьг таIIийна гIовталан кисана а доьллина, вахана, цуьнан кара а хиъна…

НеI йиллина, чоьхьайаьллачу хIусамнанас РебаIата Шахьбин дош къамкъаргехь сацийра.

– Йуург оьший шуна?

– Ца оьшу, ца оьшу! Цкъа кху чу ма гIерталахь, тхо хаза сакъоьруш дохку! – куьг ластийра Товсолтас.

Церан самукъане йаххьаш гича, уьш цхьа лартIехь доцург дуьйцуш бохкийла хиъна РебаIат, резайоцуш корта а хьовзийна, арайелира.

– ТIаккха? – хаьттира Шахьбех хилларг хаа сакIамделлачу Iocac.

– ТIаккха! Стенна хоьтту ахь кхидIа? ТаIIийна мара а воьллина, писволлалц со хьекхийра-кх цо!

– Ткъа ахь куьг ца Iоьтти?

– Стенна оьшура иза? Дерриг а цо ша деш хилча!

Там хиллачу Товсолтас, шен мекхийн мерцхалгех ка а детташ, балдех мотт хьоькхура.

– Делхьа ала, Шахьби, куьйгаш кисана а доьхкина, хIунда хиира хьо цуьнан кара? Цунах ца кхета-кх со.

Хьажа тIе а, логах а даьллачу хьацарна гIовталан тIам а хьаькхна, чайнах буткъа къурд а бина, Iосега хьаьжира Шахьби.

– ГIуллакх галдала доьлча, кIелхьарвала ков дита. Сайга баа аьлча, ас, исс Къуръан тIекIел а диллина, дуй буур ма бара, оцу зудчух айса куьг ца тоьхна аьлла!

– ОстопираллахI, ма саьхьара адамаш ду-кх шу, дан ткъа! – кIажвахана воьлура Ioca. – Ткъа, Товсолта, хьоьгара даьллий ишттаниг?

– Мичара! – корта ластийра Товсолтас.

– ХIара тайпа йакъайелла хьорзамаш ца оьшу зударшна. Царна-м цхьа со тайпа бух безий!

– Вахьа-хьа-хьа! Хьорзам тов! Делхьа, ма нийса элира ахь иза, ала хIай! Вахь-хьа-хьа! – гай лаьцна, шалхаоьхура Iоса.

Товсолтин деган кураллин мерзах мIара хьакхайелира.

– Берстинчу айгIарехь ницкъ ца хуьлий, хаьий хьуна? Берстинчу айгIарх а, озачу кхелах а долало вуон xIy. Хьо-м, цхьанна гучуваьллехь, кIелхьара ца валавала а мегара, ткъа иштта меттиг сайна Iоттайелча, со цIенна чекхваьлла!

– ХIапIуп! Хьо-м вовзара вайна!

– Делхьа дийца, Товсолта, айхьа лелийнарг!

– Дийца дукха хIума а дац иза-м. Со цхьана зудчуьнца лелла аьлла, цкъа цхьа хIума кхоьллира…

– Бакъ мукъане дарий и? – Iосега бIаьрг таIийра Шахьбис.

– Дела цхьаъ хилар санна! Амма ас тIе ца лоцура. Дуй баа хьовзийра. Суьйранна дуй баа цхьанхьа кхайкхинера со. Цига вахале, тхешан хIусамнаний, берашший чуьра ара а даьхна, агана вижира со, когаш чекх а бохуш. ТIаккха, цу чуьра хьала а гIеттина, сайн йоккха стаг чу а кхайкхина, иза хьостуш, цунах куьг-хIума а тоьхна, дуйне ваха со. ДIакхаьчча, Къуръан кховдий соьга, шайн зудчух куьйгаш тоьхна дац алий, дуй баа аьлла.

– Биирий ахь?

– Дера, биира, мохь тоьхна-м. Со аганара гIеттичхьана, сайниг йоцчу зудчух куьг кхетта дац сан аьлла!

– Вахь-вахь-вахь!

– Кхи-кхи-кхи-кхикх!

– ЭхIей, дера эккха шуьша вистина! Ма, со воьдуш а, йалсамане гIyp вац-кх, ван-м. Цхьа хьал цахуучунна моьтту, шу Делан маликаш ду!

Товсолта кхеравелира:

– Хьо Iовдало нахе дуьйцурий уьш?

– Iелур вац дийцаза!

– Уьш-м къона долуш лелийна, дIадевлла хIуманаш дара, Товсолта, – куьг ластийра шеквоцчу Шахьбис.

Гайшна там хиллера. Цхьа самар чай мийлира. Забарш а йира, Iосин йуьхь шен даим а хуьлучу суьрте йирзира. Томкано маждина бIоржамаш санна долу мекхаш, куьг хьаькхна, шардина, цIен ши бIаьрг Товсолтина тIебуьйгIира цо.

– Забарш – забарш йу, кIентий, ваьш дIадохале, цхьа гIуллакх къастаде вай.

ХIусамден карахь жижиган дакъа гича, ши лерг ойъий, мотт боккхий, цергех хиш туьйсуш, цIога а лестош, кIегархуучу жIаьлех терра, шен сутара бIаьргаш Iосега а хьовсийна, сецира Товсолта.

– Iаьрчхехь сайчуьнца доза долу дерриг кхаш эцна ас. Амма уллохь Васалан ши урд хиллал меттиг йисина. ДIадаханчу шарахь а ахаза йисина иза. Дохка реза а вац. Цуьнгара и схьадаккха некъ карабейша суна.

Ши хьаша ойлане велира.

– Цхьа бахьана ца хилча, хала хир ду, – жоп делира Шахьбис, дикка ойла йиначул тIаьхьа.

– Бахьана-м долуш дара. Кху Iай соьгара йухалург йаьхьна цунна тIехь цхьа гали хьаьжкIаш йу сан.

– Кхин хIун некъ лоьху ахь? – куьг ластийра Товсолтас. – Хьуна схьайала хьаьжкIаш цуьнан цкъа а хир йац. Ахий, тIекIелтаса ахь ирзу.

– ГIуллакх шарIе даьлча, дIадерзо хуур дуй шуна?

– Иза-м дийца а ца оьшура! – хадийра Шахьбис. – ТIехула тIе, дукха хан йоццуш хилла бусалба а ву иза. Йа ирзо цо даьккхина а дац. Стундех дисина.

Товсолтас, резахилла, корта таIийра.

И гIуллакх чекхдаьлла лерира Iocac.

– Кхин а ду цхьаъ, – долийра цо, жимма Iийна. – Аьрзуй, Маккхаллий стенга вахана, хаьий шуьшинна?

Цо и стенна хоьтту хиъна, ши хьаша сема хилира.

– Деллахьа, ца хаьа суна-м, – белшаш саттийра Товсолтас.

– ТIехьа aгIop вахара бохуш, хезна суна, кхин муьлхачу йуьрта вахна-м, хаац, – кIелхьарвелира Шахьби.

– Кху Iай дуьйна дуьйцу, марха даьстича Iедална дуьхьал тIом болабо бохуш. Марха даьстина а даьлла, уьш меттахъхьовш а бац. Церан дагахь хIун ду ца хууш, сагатделла округан начальникан.

– Цунах-м кхоьрийла йацара, – корта ластийра Шахьбис. – Цара вовшахдеттачу гIуллакхан коьрта тхьамданаш кху Iай лецна. Бисинчех дукхахберш царах дIакъаьстина. Суна хетарехь, тIамна цара вовшахдетта гIуллакхаш, кхин ваьштадогIур доцуш, даьржина.

– ХIан-хIа, хIуъу делахь а, къайллаха цхьаъ вовшахдетта цара. И хаа деза вайна.

Шахьбис доккха садаьккхира.

– Хьо стенна гIелвелла? – хаьттира Iocac.

– Оцу гIуллакхашна йукъагIерта лаац суна, Ioca.

– ХIунда?

– Хьуна шера хаьа, шайн гIуллакхна айкхваьлларг, йамарт хилларг виэн цара Къуръан тIехь дуйнаш биъна хилар. Доцца аьлча, xIapa дуьне дезачу со хIинцца ваьлла.

Шахьбина тIетовш, корта теIабора Товсолтас.

Iоса оьгIазвахара.

– Даа бепиг а, ловзо чкъург а – шиъ хир дац шуна. Чай, борззий вовшахлоьтуьйтуш, шаьш даьттан гуьмалк йууш, гIуллакх чекхдер ду шуна моттахь, и бакъ хир дац.

Товсолтел майро волу Шахьби цавешаш велавелира.

– Хаац боху дош деши ду. Хьуна а тоьлу иштта Iийча. Хьан мекарло бахьана долуш, ца вуьйш, таханенга ваьлла хьо, амма адам цкъа а ца хиллачу тайпана дера ду хIинца. Наха ловзор вац хьо.

– Тола-м, ша витахь, IадъIийча тоьлу, – корта теIабора Товсолтас.

– Дика ду, хIета. Ас начальнике эр ду-кх, Iедало хIоттийначу моллас а, къедас а йуьртахь низам латто суна гIo ца до.

Iосин ши хьаша гIелвелира. КхоалгIаниг новкъа вара царах хIоранна а. Шиъ цхьаьний бен ца хилча, атта хин болу барт, ца хуьлуш, бахбала буьйлира. Ши хьаша, дуьхьало йан ца хIуттуш, дIатийра. Вешех а ца тешачу йаьлла xIapa зама. Ткъа Iocex тешийла йанне а йац. ХIокхунна башхо йац шен да а, ваша а, доьзалхо а. И царна хуу дукха хан йу. Къа ца хеташ, тангIалкхах хьала-м дера уллур ву. Амма Iедалал а кхераме бу вуьш. Дика-м, шина а агIорчарна гIo а деш, чекхвалавелча дара. Кхаъ ца кхачахь а, цIока-х Iалашлур йарий. Йуххехь теш волуш мукъана, хIунда хоьтту хIокхо…

Воьхна хьийза ши хьаша кIелхьарваьккхира, хьерадовла санна, арахь лета девллачу Iосин жен-жIаьлеша. Араваьлла хIусамда сихха чувеара, ХортIа а валош.

– Ванах, боккха болх бу-кх иза! Сох дуолаза дуьсуш дохку-кх и жIаьлеш. Эцца хьо ара ца ваьллехь, верина, кескаш йина, охьавуьллура-кх цара со. Ой, хьо волчохь-м хьеший хилла! Ассалам Iалайкум!

– Ва Iалайкум салам!

Шахьби а, Товсолта а шаьш Iачуьра халла хаалуш меттахъхьайра. Лепачу баьццарчу атлазан гIовталций, хечиций шур-шур деш, чучча ши ког боьллина, охьахиира ХортIа. Цо коьртара месала куй дIабаьккхича чиркхан серлонехь къегира кIесаркIаг чохь а, лергаш тIехула а цхьа масех чо бен ца буьсуш тилла, йоьзан тас санна, къегина боккха корта.

– ТIаккха, Шахьби, Товсолта, шу могаш деца? Керташкахь сингаттам боцуш Iа-кх?

– АлхьамдулиллахI, Дала дика кхобу. Хьо цIа маца вирзи?

– ХIинцца. Охьавижале, цхьана гIуллакхна Iосех дагавала-те со аьлла, веана.

– Тхох лачкъийна хIума-м дац?

– Мичара! Мелхо а, шу цхьаьна карийна дикахо ду. ТIаккха, Iоса, керташкахь сингаттам боцуш Iай? Йуьртахь хIун ду керла?

– ХIума дац. Дийцахьа, хIун ду оцу БоргIанехь хилларг?

– БоргIанехь, дера, цхьана нахана чIогIа сингаттам ма баьлла. Оцу самара чохь чай дуй-те? Цхьа кад мер бара ас.

Iосас, кеда чай а доьттина, шура а тоьхна, тIе даьтта а диллина, дIакховдийра цуьнга. ХортIас, шен дерстина балдаш горгдина, тата доккхуш xIyп аьлла, чайнах боккха къурд бира.

– Делахь а, вайна дуьйцу ма-хаззара, доккха хIума-м дац цигахь хилларг. Кхо-диъ де хьалха йарташка напха деха бахана богIу мутаIеламаш Гуьмсений, БоргIанений йуккъерчу тIай тIехь чIерий леца вахана вогIучу Iумхан-Юьртарчу шина гIалгIазкхичунна дуьхьалнисбелла хилла. МутаIеламаш, цхьаъ воцург, цIуьхIарш хилла, кху шарахь дуьххьара хьуьжаре баьхкина. ХIорш шайна тIенисбелча, цкъа хьалха, хIорш сийсазбеш, йаппарш йина, тIаккха, кхин хIай-жуй доцуш, тIевеанчу гIалгIазкхичо цхьа кIант, кIел ког тосуш дIатеттина, йуьхьарвахийтина. Воккхачу мутаIеламо куьйгаэшара, оцу берана хIунда тоьхна ахь, хьайна лата лаахь, шех лата аьлла. ТIаккха гIалгIазкхичо, цхьана буйна xIoкхуьнан шаьлтанан мукъ боьллина, вукху куьйга тIара далийтина. XIapa шиъ тийсалуш воллуш, шолгIачу гIалгIазкхичо кертах баьккхина хьокха тоьхна тIехьахула коьртах. Тентакваьлла мутаIелам ша волччу голаш тIе охьалахвелла. Коьртах оьху цIий йуьхьа тIехула охьадоладелча, хьалаиккхинчу цо цхьанна пхьаьрсах, вукхунна настарх шаьлта тоьхна. ТIаккха шина гIалгIазкхичо орца аьлла. Карахь шаданаш, дагарш, тоьпаш йолуш хьуьнхарий, йуьртарий схьахьаьлхина гIалгIазкхий гича, дIасабевдда хIетталц кхерабелла лаьттина цIуьхIарш. ТIаьхьабевллачу гIалгIазкхаша кара мел кхаьчначунна йиттина. Масех топ кхоьссина берашна, цхьадика, цхьанне а кхетта йац. Корта бойна мутаIелам вала воллуш Iуьллу, веа кIентан пIендарш кегдина. Цхьана гIалгIазкхичун чов луьра йу, важа дIалелаш ву, боху.

И тайпа девнаш къаьсттина дукха хуьлура Соьлжа-ГIаларчу базарахь. ГондIара йарташкарчу нохчаша кхуза базара кхоьхьура шайн йалта, хасстоьмаш, стоьмаш. И ца тара гондIара станицашкарчу гIалгIазкхашний, гIаларчу совдегаршний. Вуьшта а вовшашка безам боцчу нохчийн а, гIалгIазкхийн а вовшашца дов ца долуш цхьа а базаран де ца туьлура. ДIайаханчу гурахь Соьлжа-ГIала базара ваханчу Шахьбина хьалхха ишттачех цхьа дов доладелира, даим а санна, цхьа пайда боцчу хIуманна тIехула. Цхьана нохчочо ша дохка деана дечиг хийцинера гIалгIазкхичун хорбазех… Хорбазаш ах вордан тIехь, вуьш лаьттахь Iохкура. ГIалгIазкхичун ворданара хорбазаш шечунна тIе а йехкина, лаьттарниш тIейотта волавеллачу нохчочунна бетах буй туьйхира гIалгIазкхичо. Уллохь лаьттачу нохчочо буй балийтира гIалгIазкхичунна. ТIаккха шаьлтанаш йаьхна схьахьаьлхира базарахь болу шина а къомах нах. Буйнаш, гIожмаш, кара мел йеанарг вовшашна йетташ, уьйриг хилла хьаьрчира уьш. Виэр-ваккхар ца хуьлуш дIадирзира и дов, полиций, цига нисвелла полковник Чермоеввий йукъа а воьлла.

– Хьай, Делан мостагIий, йаI! Дала хьукма долда царна!

– Ткъа и шун бераш-м ца хилла цаьрца?

– Хиллера, дера, уьш-м.

– Зиэн-зулам доцуш дисний?

– Жимма буй-тIара-м кхетта, кхин чов йац.

– Мел-йаI! Хила-м гIеххьа болх хиллера хьуна!

ОьгIазвахана ХортIа Шахьбига дIахьаьжира. Меха йохка ирйеш санна, шен сирачу мекхийн йуьхьигаш а хьийзош, гоьла тIе баьккхина ког а ловзош, аркъал гIайби тIетевжина Iуьллура Шахьби. Халла хаалуш делакъежначу стаммийчу, хьеначу балдашна йуккъехула схьакъедара можа, баьхьанаш санна, шуьйра цергаш. ОьгIазечу бIаьргаш чохь дог Iабар а, къайллаха воккхавер а гора.

– Хьо суна тIе а ма къерза, – элира цо, цавешаш йовхарш а тоьхна. – Хьайн ши кIант, соьга ца вала, вадийна БоргIане вигира ахь. Мидалш-молла, хIун, сол Iилманна лакхаваьлла дира ахь иза? Суна хаьара, хьаьвззина хьо сайна тIе вогIур вуйла!

Чай довха хилар диц а делла, цIеххьана боккха къурд бина вагийначу ХортIина сихъиккхира. ГIовталан кочера ветанаш дIа а даьхна, гIина диллинчу мекхех куьг а хьаькхна, Шахьбина тIевирзира иза.

– Тохарлера Шахьби вац хьо хIинца а?

– Делора ву со-м, тохарлерра Шахьби! И дац ткъа со воккхавевийриг.

– Хьалхе ду хьан воккхавер. Хи тIе а кхачале, шарбал дIайаьккхина бохург ду ахь лелориг. Сан шина кIантана цIоганах цIулла сара ца бетта мега ахь, – ХортIа толаме Шахьбига хьоьжура. – Сан берашна кхин цкъа а хьуьжаре гур йац, Шахьби. Зама хийцайелла. ЦIен кIархаш буьйхина, дIайаха шун зама. Шун жайнаша нах бийр бац сан кIентех. Цхьа кица ду-кх, хьо тIехиъначу ворданан ден илли ала, бохуш. Вай керстанан вордана хевшина. Со церан йир ала воллу.

ХортIас къедочух ца кхетта, чохь берш цецбевлла цуьнга хьаьвсира.

– ХьастагIа Соьлжа-ГIала меха ваханчу хенахь сан хьешаша дийцира соьга цигахь вайн берашна деша йиллина оьрсийн хьуьжар хилар. Цара ишкол олу цунах. Цигахь Iамориг оьрсийн Iилма ду. Воккхахволчу кIантах Асхьабах-м Iилманча хир вацара, Петарбухе вахийтича а. Иза сайца туьканахь а сацийна, важа, жимахверг, цига деша дIавала сацам хилла сан. Ахь хIун олу цунна, Iоса?

– Iаламат дика хир ду! Сан а делира цига дIадала бераш, ас минот йоккхуьйтур йацара цаьрга цIахь!

– Ловдин кIант ваийтахьа сайчуьнца.

– ДIаваьллахь! Суна лууш ца хилча-м, хIуьттаренна а вохуьйтур вара цо иза, амма, суна лаьий хиъча, цига ца вахийта, цунна урс хьокхур дара цо! И гIуллакх дика дагадеана хьуна, ХортIа.

Хьийзош йуккъедевлла деза суьлхьанаш хьарччийна буйна а доьхкина, кIегархиира Шахьби. ТIай тIе гIортийначу бугIичух цIийбелла ши бIаьрг, схьаэккха санна, къаьрзинера. Халла хаалуш йегайора некха тIе йижина кIайн, шуьйра маж.

– Хьуо Делах ваьлла-м дукха хан йара хьо, хIинца оцу берах а мунепакъ ван ойла йу хьан? – тIечевхира иза ХортIина. – Вуьшта, дуьйцу хезча а, иэхь дац иза? Керстанан кара бер ло, ша хьера ца ваьлча?

– Шахьби, ас хьоьга хоьттуш хIумма а дац, вист ца хуьлуш Iехьа.

– Соьга хоьттуш хIума хьан хIунда дац? Кху йуьртахь дин латторах, шарI латторах Далла хьалха жоп дала дезарг со вац? Хьо, велча, лийчо везарг, дIаволла везарг со вац ткъа?

– Ой, сол тIаьхьависа а ойла йу хьан? – велавелира ХортIа. – Хьайна ши-кхо аьрша маша йа цхьа шекаран корта белчхьана, ахь-м хьакха а лийчор йарий-ц!

– Забар – забар йу, ХортIа, амма цхьадолчу хIуманаш тIехь Шахьби хьоьга бакълоь, – гIуллакх забарна тIера дIадала доллийла а хиъна, маслаIатна йукъавуьйлира Товсолта. – Гирзаш даьллачу цхьана уьстагIо жа талхийна, бохуш ду. Хьан кIант ахь керстанийн буйна дIавелча, иза, бусалба динах а, нохчийн гIиллакхех а хаьдда, цIа воьрзурий-те, бохий цо-м. Харцахьа ма ийзал ахь.

– ХIай-хIай! Керстанний, бусалбанний йуккъехь цкъа а хир бац машар. Вайн дай, йижарий, вежарий, доьзалш байъинчу, вайна xIapa дуьне къийдинчу оцу Делан мостагIийн кара Iамо доьзалхо ло ткъа? – мохь хьоькхура Шахьбис.

Томкин кIуьро маждинчу сирделлачу мекхех куьг а хьоькхуш, вист ца хуьлуш, девне ладоьгIуш, тевжина Iен Iоса охьахиира.

– Хьо харцлоь, Шахьби, – цуьнан белша тIе дайн куьг туьйхира цо. – Цхьана aгIop-м, бакълоьра хьо, амма, дIа ойла йича, харц ву. Вайн мохк дIалоцуш оцу оьрсашна гIо диначу кIеззигчу нахах цхьаъ ву со. Дуьххьара цаьргахьа ваьлларг со хила а мега. Со царна тIевоьдуш а ца безара суна уьш бIаьрга бан, хIинца совхе а ца беза. Амма, эз-эзар шерашкахь вайн къам дахарх, уьш вайн кочара бевр бац. Суна уьш кху aгIop ма-гIоьртти хиира цаьрца вай ларор доцийла, шена дуьне дезарг цаьргахьа хила везий. Вай цхьадолчарна тоьлург, оьрсаша куьйгаш тоьхча, хелха а дуьйлуш Iер ду. И цахуург кхоччуш Iовдал ву. ТIехула тIе, Шахьби, хьо кийрахь жимма вехко хета суна. Цкъа марах даьрий-те хьуна и? Ас ца элира олу дац вайн. Шу дерриш а сан йуьртахой хилла ца Iаш, йиш-вошалахь нах ду. Оцу наха, шаьш керстанашца ларадахь, вай а дуьтур дац кхоийна. Цул, xIapa девнаш ца деш Iap тоьлуш хир ду. Ас бохург аш дой, кху йуьртана тIе а хевшина Iийр ду вай, амма и дан ца лаьа-кх шуна, нах вайна тIе ховшур бу.

– Делархьана, хаа-ц суна-м, хIокху Шахьбис сайга хIун де боху, – дегабааме хилира ХортIа. – Сайн доьзалхо виэн а, ваккха а – сайна луъург дан бакъо йац сан? Далла хьалха ас жоп ма ло цунах. Суна биэн а дац Iедал керста нехан хилча а, жуьгтийн хилча а, иза сайна аьттоне хилчахьана. Хьуьжарехь пхийтта шарахь дешийтича, хIун хир йара сан кIантах? Йуьртан молла. Нехан закаташка са а туьйсуш, беллачийн тIелхигаш а лехьош, лелар ву-кх иза. Оьрсийн школехь дешча, сан кIантах эпсар хир ву. Мичча хенахь суна а, шуна а тIетовжа гIовла. ТIехиндолчун ойла йел аш!

– Со шек ца волу, суо, йоккхачу тоьпа а воьллина, мархашка кхоссарх, – вехьара Шахьби. – Иэхь дац шун, йахь йац шун. Дегнаш дац шун. Вайн дай, йижарий, вежарий байъина, вайн махках чим бина, вайн йаьIни тIе хевшинчу оцу Делан мостагIийн йалхой лела Делах а, нахах а иэхь ца хета шуна. Цара-х вай бIаьн некъал лаха довла ца дуьту. Цара-х, дага йуккъера мохк дIа а баьккхина, кху дийнарг ца кхуьучу кIажа а дерзийна, вайн къам хIаллакдеш лаьтта, уьш-х вай керста дине дерзо гIерта!

– Ой, оццул цаьрга безам боцуш хьо хилча, цкъа топ кхоьссина а, царна дуьхьало ма ца йира ахь? – Iоттар йеш, велавелира Ioca.

– Сан декхар шарI кхайкхор ду!

– Дера, ду, Шахьби, ахь дуьйцург а шалха хабар. Нах мацалла леш бу, боху ахь, ткъа хьуо, масех урд латта дола а даьккхина, дийнна бажа даьхний керта а лаьллина, Iа. Нах Iедална дуьхьалтоьттуш, хьайна йуьстах Iан лаьа хьуна. Нахана цIий а догIуш, хьуна шура хир йац. Цулла а, IадъIе, диканиг, Iедало хьайга боххург нахе дIа а кхайкхош. Оцу хьан багано ваьхьна Сибрех тасахь, цхьана а Далий, диной цIаверзор вац хьо.

Шахьби, дуьхьало йан ца хIуттуш, дIатийра. Тховсалера дов дуьххьара дац йуьртан дайшна йуккъехь. Iедална хьалхахIоьттича, кIеза санна, хьесталахь а, Шахьбина валлал ца безара оьрсий а, цара деана керла Iедал а. Багахь хIуъу бахахь а, хьалхалера маршо йац. ДIадолийна динан муьлхха гIуллакх, Iедална дуьхьал а лорий, молланаш хьийзабо. Дан мел могуьйтучунна сиз а хьаькхна, цул тIехваьллачун Iожалла Сибрех хир йу, аьлла цаьрга сардало. Цхьа а де дац тешам болуш. Бакъду, Iедало боххург деш Iийча, гай тIе мIараш хьоькхуш, таккхал вехийла-м дара. Кху Iай Шелана уллохь хиллачу гIуллакхо дуккха а молланаш кхетаме балийна. Уьш кхиъна шайн некъ оьрсийн Iедалца хиларх. Амма Шахьби кхета тигац. Паччахьан Iедал мел дика делахь а, цунна гергахь иза керстанан Iедал ду, ткъа керстанаш цкъа а шайца машар хила йиш йоцу бусалба динан мостагIий бу, боху цо. Церан Iедало лаьцна вигна цуьнан устаз Киши-Хьаьжа. Шелана уллохь байъина Киши-Хьаьжин уггар тоьлла мурдаш. Сибрех хьовсийна Нохчийчуьра уггар баккхий молланаш. ХIан-хIа, Шахьбин цкъа а машар хир бац керста Iедалца. Машар хир бац цунна муьтIахь болчаьрца а. Амма кхин тIехваьлла хIума дан ницкъ а бац-кх.

Оцу буса оццул хаза къийрина са кхолийра тIаьххьа йукъадаьллачу гIуллакхо. Цул тIаьхьа, мел гIертарх, къамел ца дозаделла уьш, хIусамден Iодика а йина, арабевлира…

V корта, МУЦӀИН ӀОСА

Шовзткъа эзар тIемало хьайца валош,

Тхан махка хьо веача, сардал-ахпаччахь,

Беккъа цхьа нохчаша – болатан дегнаша –

Дуй биира тIаьххьарниг кхаччолац лиэта.

Шайн йуькъачу хьаннашкахь вохийна цара,

Кхолламо иэхь дина, хьо цIехьа вирзира.

Шорта бу Нохчийчохь къонахий майра,

Шайн дуйнна, шайн дашна тешаме нохчий,

Набарна буьйшуш а йукъах герз ца достуш.

Мел буьрса ду церан терс-маймал тарраш,

Ткъа дой ду ламанан лечанал маса…

Мохьмад-бек Аварский

1

Гати-Юьртахь уггар къеначу нахах цхьаъ а, оцу заманахь йерриг Нохчмахкахь цIейаххана вевзаш а стаг вара МуцIин Ioca. Бакъду, Iосин цIе йоккхучо иза неIалтаций бен ца йоккхура.

ГIеза-Махьма имам валале жимма хьалха, Нохчийчохь цхьа а шайх воцчу хенахь, нахана мичара веана а, мила ву а ца хууш, шеца кхо накъост а волуш Яьссица хьала Гати-Юьрта веара зоьрталчу дегIахь, шовзткъе итт шо хенара, йуьхь тIехь цIен бос богуш безамехь стаг. Цо буьйцург гIумкийн мотт бара, амма цунна улло ваьллачу кхаа нохчочо чIагIдора, цо буьйцург туркойн мотт а бу, и схьаваьлла меттиг хууш стаг а вац, Нохчийчохь шарI кхайкхо Дала ваийтина эвлайаъ ву иза бохуш.

Гати-Юьрта а воьссина, кхузахь иза нахе шеца тобанаш дайта ваьлча, цхьа Ioca воцург, берриш а, цунна резахилла, тIаьхьахIиттира. Реза ца хуьлийла а дацара. Цкъа-делахь, Къуръан тIера цхьацца айаташ а далош, цо бохура, ша аьлларг дина, шена тIаьхьа ца хIоьттинчу стеган дуьне а, эхарт а декъаза хир ду. Цо дуьйцура, вай керста дине дерзо, вайгара xIapa мохк дIабаккха ойла йу оьрсийн паччахьан, бусалба дин а, маршо а йезарг, шена тIаьхьа а хIоттий, гIазотана гIовтта бохуш.

Амма МуцIин Ioca кхеро дуккха а адамаш ирхъохка дезара.

– Ма Iехадайта шаьш оцу шуьйра шарбал йолчу гIумкичуьнга. Иза эвлайаъ а вац, йа цунна хууш хIума а дац, дIаэккхаве иза кхузара! – бохуш, йуьртахошка кхойкхура Ioca.

Амма йуьртахоша Ioca тергал ца вира. Итт шо дара, Теркаца гIаьпнаш йоьгIна, оьрсийн паччахь Нохчийчу гIерта. Гати-Юьртана генадоццуш, Iамархьаьжин йуьртахь а, Таьшкичохь а, гуттар йуххехь – Гезлой-Эвлахь а, лаьттара паччахьан эскарш. Шаьш диканиг ца дохьийла цара хьалххе хаийтинера. ХIинца а нехан лерехь декара Ярмол-инарлас йагийначу йарташкара зударийн, берийн маьхьарий, хIинца а кIур туьйсуш йара Соьлжан йистонца цара йаго йарташ, хьаннаш. Гати-Юьртахой теша кийча бара, хьаъа хIуъу аьлча а. Цара догдохура Делан орцане, ткъа и орца, мичара дели ца хоуьйтуш, цо кхиийра царна.

Шена дуьхьалваьллачу мунепакъах, Iосех, бекхам оьцуш, Ахьмат-Толлехь лаьтта цуьнан кIен paгI йагийра Ташу-Хьаьжас. ТIаккха кхин тIе а оьгIазваханчу Iосас, ГихтIа а вахана, цигарчу нахе орца элира. Амма орцанца йухавеана Iоса шен мостагI, Гати-Юьртара дIа а ваьлла, дуккха бартахошца Сесана-Коьртехь чIагIвеллачу кхечира.

Цаьршинна йуккъера мостагIалла, де дийне мел дели чIагIлуш, марсадуьйлура. Де дийне мел дели, Iосин тоба лахлора, Ташу-Хьаьжиниг стамлора. Цхьа-ши шо хьовзале Ташу-Хьаьжа, шена тIаьхьа масех бIе мурд волуш, Нохчмахка ондда ког тесна дIахIоьттира, ткъа Iоса цхьалха висира. Бакъду, цаьршинна йуккъехь тIом бацара.

ГIеза-Махьма вийра. Амма Ташу-Хьаьжас ца сацийра Нохчийчохь халкъан маршонехьа, бусалба динехьа къийсам. ХIинца цо аьрру куьйга Къуръан, аьтту куьйга тур лецира. Шен бартахошца цо луьра дуьхьало йора Нохчмахка гIертачу паччахьан эскаршна.

ТIом болчу хенахь динарг хIуъу а мегаш ду. Ташу-Хьаьжина дагавеара шен шира мостагI Iоса. КхидIа а Гати-Юьртахь висар шена кхерамехь дуйла хиъна, Iоса доьзалца ведда Таьшкичу-гIопе вахара.

Цигахь лаьттачу эскаран эпсаршца гергарло тасаделира Iосин. Цунна ницкъ оьшура ша винчу йуьртах ваьккхинчу мостагIчух бекхам эца. Цо сатийсина де тIекхочуш лаьттара. Iосин хьекъалечу коьртана гуш дара оьрсий тоьлург хилар. Дагестанера наггахь йурт бен йацара Шемална тешаме. Малхбале Нохчийчуьра цхьакIеззиг йарташ бен йацара, Ташу-Хьаьжина тIаьхьа а хIиттина, Шемална гIо дийраш. Оцу тIаьххьарчу шерашкахь Ташу-Хьаьжина дуьхьалбуьйлура Iоса тайпа халкъан бала боцу нах.

Цхьана дийнахь Iосина хезира, Гати-Юьрта уллохь, Ахьмат-Толле олучу меттехь долчу шен кха тIехь Ташу-Хьаьжа гIап йугIуш ву аьлла. Иза цо хIуьттаренна до, бохура Iосин даго. ХIетахь паччахьан эскарехь урядник волчу цо, Внезапни-гIопе а вахана, инарлега Граббега дийхира лам чу йечу походехь шега дакъалацийтар. Iоса дика вевзара инарлина. Цунна хаьара, иза шен халкъах хаьдда ваьлла стаг вуйла. Ткъа иштта нах паччахьан инарлаша, лоьхуш, лехьабора.

1839-чу шеран май беттан 9-чу дийнахь паччахьан эскарш хьала а далийна, Ахьмат-Толлехь чIагIвелла Ташу-Хьаьжа а вохийна, цуьнца Гати-Юрт сийначу цIарах йагийра Iосас. Оцу тIехь бекхам сацийтинехь а мегаш дара. Амма цкъа цIийн чам хиъна экха цIий муьйлуш бен магац. Ioca дог тийна Таьшкичу вирзира, цул тIаьхьа кхо бутт баьлча, августан 29-чу дийнахь, инарло Граббес Ахульго схьа а йаьккхина, шена тIаьхьа цхьа а мурд воцуш, Шемал ведда Бена вахча, цунах дIакхийтира Iосин уггар луьра мостагI Ташу-Хьаьжа.

Дуьненна а моьттура, Кавказан тIом чекхбаьлла. Паччахьна дуьхьалйевлла Нохчийчоьнан, ламанан Дагестанан йарташ когаш кIел йара, ведда вахана имам нохчийн хьаннашкахь лечкъаш лелара. Дагестанхой, паччахьна муьтIахь хуьлуш дуй а биъна, кIелсевцира, ткъа Нохчмахка, чевно дожийна экха санна, цкъачунна дIатийра.

Амма 1840-чу шарахь йерриг а Нохчийчоь паччахьан Iедална дуьхьал гIеттира. Йуха а экспедицеш йолийра Нохчмахка, йуха а оьрсийн отрядашна хьалхавуьйлура МуцIин Ioca.

Iосин дуккха а гергара нах бара. Гати-Юьртахь шиъ ваша а, цхьаберш зударий балийна, бераш долуш пхи кIант а вара шеца Таьшкичохь.

Iосас йечу йамартлонаша йуьхьIаьржа хIитто цуьнан вежарий шайн ницкъ ма-кхоччу иза виэн гIертара. Амма церан аьтто ца болура паччахьан гIопехь Iен ваша виэн. ТIамехь а аьтто ца болура цунна тIекхача. ТIаккха шина денвашас шайн вешин берашка дIахьедира, шайн да виэй йа иза дIатасий, шайна тIедуьйла, йа, шайх а, диначу йуьртах а, халкъах а хадий, нехан неIалт тIехь гуттаренна цигахь совца аьлла. Дений, кIенташний йуккъе мостагIалла хIоьттира. Бераша бохучунна тIе ца воьрзура да. И виэн ца лаьара кIенташна. Эххар а, иза дIа а тесна, Гати-Юьрта а баьхкина, охьахевшира уьш.

Цкъа ша паччахьан эскаршца рогIехь тIелатар дича, йуха а Гати-Юрт йагийра Iocac. Эскарш йухадевлча, цIа бирзинчу нахана чим хилла йаьгначу йуьрта йуккъехь цIеран суй хьакхабалаза лаьтташ Iосин шина вешин а, веа кIентан а цIенош карийра. ПхоьалгIачу кIентан, зуда йалозчу Дакашан, шен цIенош дацара. Гуобаьккхина хезара оцу тIелатаро дай-нанойх, йижарех-вежарех баьхначу зударийн, берийн белхарш, чевнаш хиллачийн узарш, оцу эрчоно Iадийначу хьайбанийн Iехарш. Бист ца хуьлуш, Iосин вежаршкий, берашкий оьгIазе хьуьйсура йуьртахой.

«Къонахий ду шу? Массо тIамехь хьалха, уггар кхерамечу меттехь ву шу ворхI. Амма хIунда ца доь аш и шайн йамарт, стешха жIаьла?» – бохура царах хIораннан а хьажаро.

– Iожа, соьга кхин садетталац. Соь лалац xIapa иэхь… – элира пхеа вешех жимахчу Дакаша шайн воккхахчу веше. – ХIунда ву вайн иштта йамарт да?..

Дакаш вилхира. Боьхна лаьтта уьш а битина, эвлах бевлира йуьртахой. Дукха хан йалале, царна гира йуьртахь дисина йалх цIа догуш. Иза Iосин вешин Мидин болх бара. Уггар хьалха шен цIийнах, тIаккха вешин Мусин, цул тIаьхьа шен вешин берийн цIенойх цIе йиллира цо.

– Бакъ дац хьуна моьттург, Iоса. Йуьртахой боьлхуш, ткъа хьан вежарийн, берийн доьзалш боьлуш хир дац хIара. Йуьртахойх девлла, даха меттиг бац тхан, – элира Мидас, йогучу цIергахула дIа Яьссица охьа а хьожуш.

2

ЦхьакIеззигчу бахьано, кIадбоцург хеталучу хIумано адамийн кхолламехь йоккха меттиг дIалоцуш хийцамаш беш меттигаш дукха хилла дуьненахь.

Цхьана легендо дуьйцу, мацах цкъа цхьана буса румой чIогIа набарш кхетта бийшина Iохкуш, галлийн эскарш Капитолин пенаш тIе хьаладуьйлуш, гIезаша хьаькхначу маьхьарша румой сама а баьхна, Рим йохочуьра йаьлла бохуш.

1815-чу шеран июлан 18-чу дийнахь Ватерлоохь хиллачу тIамехь Наполеон эшийнарг а, Веллингтон толийнарг а Наполеонна буйла ца хууш бисина, цунна и меттигаш йовзуьйтуш хиллачу ахархочунна бицбелла шерачу арара боьра а, хьалхарчу буса цIеххьана дилхина кIеззиг догIа а ду бохуш, дуьйцу.

Хийла йуьйцу хезна 1845-чу шарахь лаьмнашка графо Воронцовс йина поход. Исторехь, «Сухарийн экспедици» йа «Даргински поход» аьлла, ши цIе йахана цуьнан.

Цхьанне а ца хаьа, оцу походехь мацалла дала ламанхойн гуонна йуккъехь дисина Воронцовн эскарш дуьззина хIаллакьхиларх йа нохчийн йийсаре дахарх кIелхьардаьхнарг МуцIин Iоса хилар.

…Нохчийчохь хиллачу гIаттамо ткъа шарна йухаболийра Кавказски тIом. Ахульгохь велла имам йуха а денвелира. Паччахьан инарлийн гIуллакх кхиам боцуш дIадоьдура. Дуьххьарлерчу пхеа шарахь масех наместник хийцира Кавказехь, амма толам гуш бацара. ТIаккха Николай I-чо, Кавказан наместник вина, цига хьажийра Красни уллохь Наполеонна тIехь толам баккхаза висина бохуш вуьйцу 1812-чу шеран тIемийн гIараваьлла турпалхо граф Воронцов. Николай I-чо цунна тIедиллира, «Шемалан гIеранаш йоха а йай, цуьнан мехкан дегайуккъе а гIой, цигахь чIагIло» аьлла.

Массо а тешна вара паччахьо шена тIедиллина декхар инарла-адъютанто Воронцовс нийса кхочушдийриг хиларх. Цундела, иза Петербургера схьаволуш, цунна тIаьхьахIиттира нохчийн хьаннашкахь чинаш а, совгIаташ а лахьо ойла йолу столицера дуккха а дворянийн кегийраш. Цуьнца Кавказе веара императрицин ваша, немцойн принц Александр Гессенский. Цунна лаьара графо Воронцовс акха ламанхой хIаллакбеш а, церан баьчча схьалоцуш а хьажа.

Кавказе кхаьчча, ша дагалаьцначу походна пхиъ эскар кечдира Воронцовс: Нохчийн отряд – коьртехь инарла Лидерс волуш, Дагестанан отряд – инарла эла Бебутов коьртехь, Самурски отряд – коьртехь инарла эла Аргутинский-Долгоруков волуш, Лезгински отряд – инарла Шварц коьртехь, Назрановски отряд – инарла Нестеров тIе а хIоттош.

Царал сов походехь дакъалоцуш бара паччахьан гIарабевлла инарлаш: Пассек, Викторов, Клюге фон Клюгенау, Граббе, Барятинский, Фок, Белявский, Меликов, Бенкендорф, Гурко, Дондуков-Корсаков, Миллер-Закомельский, Гейдель, кхин дуккха а.

План иштта йара:

Нохчийн, Дагестанан шина отрядан декхар дара, Дагестанахула хьала Iаьнда а йахана, цигара охьа Нохчийчу а йирзина, Шемалан резиденци ДаьргIа дIа а лаьцна, Нохчмахка а йохош, Шелахьа дIайаха. Оццу хенахь шайна хьалхахIиттийначу некъашца тIамца Нохчийчоьнан кIорге кхача йезара важа отрядаш. Оцу пхеа отрядал сов, Грознехь резервехь йитинера шен коьртехь инарла Фрейтаг а волуш цхьа отряд.

Йерриг отрядийн декхар дара, гIуллакх чекхдоккхуш, Шела уллохь цхьаьнакхета.

31-чу майхь Внезапни-гIопана уллохь лаьттачу Нохчийн отрядна тIевеана Воронцов, иза эцна Хуббаре а вахана, цигахь Дагестанан отрядах кхетта, лаьмнашка хьалаволавелира. Шина отрядан ницкъ иштта бара: гIашлой – 21 батальон, 9 ротий, царна йуккъехь йара 4 саперийн, 3 иччархойн рота. Царал сов, отрядехь дакъалоцуш вара 1000 гуьржийн милиционер; дошлой – 10 сотни гIалгIазкхий, 2 гуьржийн сотни. Шина а отрядехь – 38 йоккха топ а, 4 мортир а.

Походан коьрта ницкъаш – кхо отряд а, царал сов, инарлин Фрейтаган резерван отряд а – Нохчийчу берзийна хиларна, имамо Шемала, шен эскарийн тIум – нохчийн эскарш – хье ца деш, Нохчийчохь дитира. Наиб ТIелхаг коьртехь а волуш бисина цигара наибаш декхарийлахь бара йоккха Нохчийчоь ларйан. Наибашна Элдарна а, Уллубина а тIедиллира Нохчмахка Iалашйар. Дагестанхойх, къаьсттина Iаьндойх, ца теша Шемал, шеца йалх эзар бIаьхо а эцна, Воронцовна дуьхьал вахара.

Дагестанехь гIуллакхаш дика дацара Шемалан. Дуьххьара хиллачу кIез-мезигчу тасадаларехь вохийна Хьаьжа-Мурд, лаьмнашкахь къайла а ваьлла, тIепаза вайнера.

Воронцовний, Шемалний йуккъехь Iаьндойн ломахь дуьххьара хилла тIом Шемал оьшуш сихха чекхбелира. Iаьнда кIегарвала дийзира имаман. Кхузахь цунна гира ша хьалххе дуьйна кхийринарг: паччахьан эскарш тIекхачаре сатуьйсуш, царна туьха-бепиг кечдина Iаш карийра цунна Iаьндой. Уьш карахь совцо дагахь Шемала, Iаьндойн наибаш шена тIе а кхайкхина, цаьрга, йамартло ца йан тIелоцуьйтуш, дуйнаш баийтира. Амма, тIом болало хан тIехIоьттича, Iаьндоша, шайн наиб таIIийна чу а воьллина, имам йарташка витарна дуьхьало йира. ТIаккха шаьш а, паччахьан эскарш гергагIоьртича, герзаш охьа а туьйсуш, цаьргахьа бийла буьйлира. Кхузахь хинболчу тIамах цхьа а доцург хила доллийла а хиъна, Шемалца болу кIеззиг нохчий Нохчийчу берза кечбелира.

– ХIокхарна шайн йарташ Iалашйан ца лиъча, вайн хIун гIуллакх ду хIорш ларбан гIерта? – бохура цара. – Паччахьан дукхахдолу эскарш вайн йарташна тIедогIуш ду, цигахь летар дай вай!

Дарвеллачу Шемала кхоъ Iаьндо вийра. Оцу гIуллакхо кхин тIе а карзахбаьхначу Iаьндоша Шемална дуьхьал Воронцовга шайна гIo дийхира.

Амма Шемала луьра дуьхьало йиначул тIаьхьий бен ца йитира Iаьнда. Ницкъ кIезиг хиларна а, махкарчу бахархоша гIo ца лаьцна а дарвелла имам, Iаьндойн йарташ а йагийна, тIамца ДаьргIа кIегарвелира.

Дагестанехь дIалецначу меттигашкахь кегийра гарнизонаш а йуьтуш, ДаьргIа кхаьчначу Воронцовн отрядехь бархI эзар гIашло a, цхьa-ши бIе дошло а, ткъе шиъ йоккха топ а йара. ДаьргIа дIа ца луш, чIогIа дуьхьало йира Шемала. Шайн коьртехь принц Гессенский а волуш столични кегийраша йиначу штурмо цуьнгара дIайаьккхира ДаьргIа тIе кхачале йолу цуьнан коьрта чIагIо. Цунна тIаьххье тIелеттачу инарлин Белявскийн гIашлоша ДаьргIа кIегарваьккхина Шемал, иза а йагийна, хьаннашлахь къайлавелира.

Шемалан бIаьхойн дегнаш дуьйхира. Цхьаннахьа а толам ца баккхабелира цаьрга, амма, мостагIчунна цуьрриг зиэн ца деш, шаьш дуккха а хIаллакьхилира. Цхьа а тайпа хаам бацара нохчийн наибашкара. Амма Шемала дог ца дуьллура.

– Дагестанехь вай йинарг буй-тIара бен йац. ТIом хIинцца болалуш бу, – бохура цо тIемалошка. – Кхузахь, Нохчмахкахойн хьаннашкахь, шен майрачу нохчашца кIелхиъна Iаш гендарганойн Iисий, аьккхийн Уллубий, алдахойн Хьаьжа-Юсуффий, шелахойн ТIелхаг, шотойн Ботукъа, гиххойн Сайдулла, кхин иттаннаш майра наибаш бу. Тешалаш сох, цхьа а гаур нохчийн хьаннашкара аравер вац.

Цунах кхоьрура кавказски эпсарш а. ДаьргIа ша дIалаьцча, граф Воронцов паргIатваьлла хабар дийца воьлча, цунна йуххе а хилла, инарло Граббес гIиллакхехь дIахьедира:

– Вайн даккхийдер хьалхе ду, Хьан Локхалла. Нохчийчоь – иза зIуганийн боккха бен бу. Оцу бенан цхьана маьIигах хьакхаделла вай. Кхерам а, тIом а хьалха бу.

ХIаъ, Граббена дика йевзара нохчийн хьаннаш. Ши шо хьалха йоккхачу отрядца цига гIоьртина иза цIонтаройн ШоIипа аьтта дIавахийтира. ХIетахь эзар бархI бIе салтичун дакъа кхузахь а дуьтуш, цхьакIеззиг салташца халла кIелхьарвелира иза.

Шен дош чIагIдеш, оьрсийн эскарех ша ца кхоьрийла хоуьйтуш, инарлашна гуччохь маневраш йан вуьйлира Шемал. Маневраш йийриг цуьнан цхьаъ бен йоцу бевдда шегахьа бевллачу оьрсийн салтех кхоьллина батальон йара.

Амма, дараш кIезиг хиллехь а, Воронцовн отрядан гIуллакх а дацара хIумма а дика. Императоран омра кхочушдеш, Шемалан мехкан дегге а веана, имаман резиденци дIалаьцнера цо. Амма хIун пайда бу цуьнан? Имаман резиденци кхечу йартел цуьрриг башха йоцуш йурт йара. Имамо хIумма а дош ца хеташ йагийра иза, хIунда аьлча иштта резиденци цунна нохчийн муьлххачу йуьртахь а карор йу. Доллучул холчахIоттийнера Воронцов карахь доцчу кхачанан сурсаташа. Обоз хIинца а элаца Бебутовца Iаьндахь лаьтта, ткъа салтий мацаллина герга бара. Хьалха дIадаха а ду кхераме. Йуханехьа Iаьнда дерзаделча-м, кIелхьардовла хьесап дара, амма тIемаш хилла хьаннаш сийсош хIинца Шемалан бIаьхой бара. ХIинцале а кхуза кхаьчнера Шемалан эскарехь тIеман говзаллица гIараваьлла майра наиб шелахойн ТIелхаг. Цул сов, кхуза гулбелла йоккхачу Нохчийчуьра дуккха а нохчий. Йуха кIегардовлар хьехочохь а дацара. Хьалха дIадахча а, кийчча лаьтташ Iожалла йара. Амма уггар хьалха салташна йуург йезара.

10-чу июлехь ДаьргIана лакхахь, Iаьндойн ломахь, РечIел цIе йолчу дукъахь йоккха топ йелира. Обозца ша цига кхачар хоуьйтуш, инарло Бебутовс бина хаам бара иза. Амма, нохчаша сийсочу хьаннашна йуккъехула а йаьлла, обоз кхуза кхачалур йу бохург хьехочохь а дацара. Обозна тIе а кхачий, цигара ранцаш чохь сухарш йан коьртехь инарла Клюгенау а волуш ах отряд хьажийра Воронцовс. Оцу отрядан авангард тIехь куьйгалла дар инарлина Пассекна тIедиллира.

Иза дара Шемална луург. Цо ма-аллара, Граббес ма-чIагIдарра, тIом хIинцца болабелира. Клюгенаун отрядна тIе шелахойн ТIелхаг хийцира цо. Жимачу дегIахь, инзаре каде, даим а эттIачу чоица хуьлу ТIелхаг, оцу дийнахь цхьана минотана а са ца доIуш, динара ца вуссуш, шийтта сахьтехь лийтира.

Буьйсанна, велла а, дийна а воцуш, эттIачу мундирца Воронцовна тIевеанчу Клюгенаус хаам бира, шен цхьа эзар ворхI бIе салти а, эпсар а вийна цаьрца байъина инарлаш Пассек, Викторов йуккъехь, ша цкъа кхалла а сухар ца йеана аьлла.

Цигахь дакъа доцуш вайра Россехь шолгIа Суворов хирг хиларх массо тешна волу майра, къона инарла Пассек.

КхидIа кхузахь сецар Iожалла йара, хьалха дIагIертар санна. Воронцовс шолгIа некъ къастийра. Цо сацам бира Яьссица охьа Гезлой-гIопе гIорта. Иза дича, цуьнан йухавалар массарна а гергахь Шемална тIелатаре доьрзура. Ша цигара меттахвалале, цо инарла Бебутовна омра дахьийтира, Iаьндахь а, Гумбетахь а йолу йерриг этапийн пункташ дIа а йахий, Шура-гIала кIегарвала аьлла.

ХIинца йерриг а догдохийла Кавказски линин аьрру фланган начальниках инарла Фрейтагах тешна йара. Амма муха хаийта деза цуьнга кхузахь хIоьттина хьал? Графо Воронцовс пхеа новкъа пхи стаг хьажийра Фрейтагна тIе, цуьнга кхузара хьал а дийца, дерриг эскарш схьа а гулдай, Гезлойн-гIопе кхача, Яьссица хьала шаьш кIелхьардаха вола аьлла.

Оза, йеха йуьхь, аьрзунан зIок санна, хьаьвзина мара болчу къоначу ТIелхага сема тергам латтабора Воронцовн отрядаша дIа мел боккхучу когана тIехь.

Графо Воронцовс Фрейтагна тIехьажийнчу пхеа стагах цхьаъ Гати-Юьртара МуцIин Iоса вара.

13-чу июлехь 4 сахьт долуш ДаьргIара меттахвелира Воронцов. Хьалха даха атта хилийта, шайца болу беза мохь хIаллакбе, элира цо салташкий, эпсаршкий, ткъа, царна масал гойтуш, шен доларчу безачу механ йоккхачу багажах цхьаьнга цIе тасийтира.

Воронцов шен отрядца Майртуьпехьа ваха воллу моттаделла ТIелхаг, ЦIоьнтарна уллохь позици а лаьцна, чIагIвелира. Амма, отряд регIаца охьайолайелча, иза Гезлойн-гIопе гIертий хиъна, чехкка цул хьалха а ваьлла, Шоьна а, ТIуртIи-КIотарна а йуккъехь долчу Коьжалкан-Дукъахь чIагIвелира. ДаьргIара охьа цига кхаччалц хаддаза тIелетарш дечу Iисас, Уллубис гIелйинера отряд.

Коьжалкан-Дукъахь йуха а болабелира къиза тIом. Кхузахь лен чевнаш хилира графана Бенкендорфна, графана Гейденна, графана де Бальменна, элана Эристовна, баронна Дельвигна, полковникашна Бибиковна, Завалийскина. Доллучул новкъарло йора чевнаш хиллачара. Уьш тIехь болчу хIора бармана тIечIагIвина вара йалх-йалх салти. Ницкъ бора салташна йукъайаьржинчу чуьйнан цамгаро а. Аръергарде а вуьйлуш, коьртакомандующи салтийн дог-ойла айъа гIepтарх гIуллакх ца хуьлура. ТIевеанчу цуьнан адъютанто цуьнга элира, мел гIертарх а, инарлийн Лидерсан, Гуркон, Белявскийн а ницкъ ца кхочу гуо хадо, начальникийн хиллачу кхеташоно сацамбина, уггар майра кIеззиг нах йуххе а баьхна, коьртакомандующи кIелхьарваккха.

Оцу доьхначу гIуллакхашна йуккъехула цхьа кхаъ а кхаьчнера Воронцовна: хIокху тIамехь вийнера нохчийн майрачех ши кIант – эрсанойн Саиб а, веданхойн Элдар а.

– ХIинца а гена бу бохам! Сан хIинца а куринцаш, кабардинцаш бу! – аьлла, адъютантана жоп а делла, салташна тIевахара граф. – ХIан, вежарий, садаьIин аш? Деле доIа де! Суна тIаьхьа, ура!

Туркойн гома тур баттара а даьккхина, нохчийн чIагIонна тIеволавелира къена инарла. Массарел хьалха майра инарла гина салтий, йуха ца бовла чIагIо йина, цунна тIаьхьахIиттира.

Коьжалкан-Дукъахь дуккха а дараш хилла отряд, халла Шовхал-Берда улле а кхаьчна, сецира. Гезлойн-гIопе кхача йисинарг ткъе итт чаккхарма бен йацара, амма йуккъехь Iуьллура тIамехь бахчабелла, йерриг а Нохчмахкахь цIейахана кIентий шайна чохь болу масех йурт. КхидIа гIерта ницкъ кхачийна, кхузахь сецира отряд. Йерриг а дегайовхо хIинца Фрейтагна тIехь йара, амма цуьнгара хезаш хIума дацара.

Суьйранна графо Воронцовс эскаран дакъошка кхайкхам йазбира:

«Массарна а гуш ду вайн отрядан хьал. Шайн кхиамаша дог-ойла гIаттийначу, вайл барамехь дукха волчу мостагIчо гуо бина вайна: чевнаш хилла цхьа эзар пхи бIе стаг ву вайн; даа рицкъа дац; хIоъ-молха данне дац ала мегар ду; кхидIа хьалхадахар хьехадойла йац. Буьйсанан боданах пайда а оьцуш, вайх цхьакIеззиг болчийн аьтто нисбала тарлора вайн дозанашка кхача, амма, и дан доьлча, чевнаш хилла накъостий дIатийса деза вайн, и къа шена тIелоцур дац цхьаммо а, уггар хьалха ас а. Амма йерриг а догдохийлаш йайна йац вайн. Вайгара хьал дIахаийта, инарлина Фрейтагна тIе нах бахийтина ас. Массарна а хаьа иза низам долуш, майра инарла хилар; со тешна ву цо вай кIелхьардохург хиларх. Амма, нагахь вайна Iожалла йоьгIнехь, оьрсийн тIемалошкахь товш ма-хиллара, вешан синош безачу мехах кхузахь дIалур ду вай; иштта меттиг тIейагIахь, мостагIчун кара цхьа а хIума ца дахийта, вешан четарш а, чухула духу духар а чевнаш хиллачарна бинташна этIор вай; дисинарг дерриг хIаллакдийр ду».

Отрядан лагерь Шовхал-Берда уллохь, Яьсси-хин йистерчу цхьана экъан тIехь, йара. Коьртакомандующин ставка – бердан йисттехь. Отрядера хьал хуучу ТIелхига, Яьссина аьтту aгIop позици а лаьцна, цигара цхьанаметта шина дийнахь кхо йоккха топ йеттара. Ткъа цунна жоп дала отрядан цхьа а снаряд йацара. Цхьана метте йаккхийчу тобанашца гулбала кхоьрура салтий. Хьалха тоьхна хаьлжиг йолуш бердан йистехь лаьтта графан четар, цигара дIа а даккхий, тIехьа хIоттаде бохуш, Воронцовна тIеоьхура эпсарш. Амма, уьш тергал ца беш, Воронцов, английски газеташ доьшуш, четар чохь вижина Iуьллура.

Эххар а, 18-чу июнехь, делкъал тIаьхьа, Мескитана тIехула ирхйаханчу ракето дукха сатийсина кхаъ беара отрядна. Оцу дийнахь а, буса а хезара Мескитахь а, Гати-Юьртахь а хаддаза бен тIом.

ШолгIачу дийнахь Iуьйранна исс сахьт долуш Шовхал-Берд дIа а лаьцна, шеца 5 батальон, 8 рота гIашлой, донан гIалгIазкхийн кхоъ сотни, 13 йоккха топ йалош Воронцовна тIекхечира инарла Фрейтаг.

Краснина уллохь Наполеонна тIехь толам баккхаза висинчу инарла-адъютантан графан Воронцовн «Сухарийн экспедици» нохчийн хьаннашкахь, йийсаре бигна байнарш боцурш, дуьххьалдIа вийна 4 инарла а, 186 эпсар а, виъ эзар гергга салти а, обоз, йаккхий тоьпаш а йуьсуш, чекхйелира.

Ткъа йерриг а отряд хIаллакьхиларх йа йийсаре нисйаларх кIелхьарйаьккхинарг Гати-Юьртара МуцIин Iоса вара. Воронцовс Фрейтагна тIехьажийначу пхеа стагах виъ нохчаша схьалаьцнера. Оцу меттигашкахь вина а, кхиъна а волчу Iосас, бага эрз лаьцна, Яьсса-хин бухахула охьа Гезлойн-гIопе а веана, цигара инарлина Фрейтагна тIе Воронцовн отрядах лаьцна хаам кхачийра.

«Даргински экспедици» иэхье чекхйаьллехь а, императоро Николай I-чо графах Воронцовх, Сийлахьчу Элан дарже а воккхуш, цунна дукхайезачу Курински полкан шеф вира. Ткъа Iосин некха тIе мидал оьллира.

3

Паччахьан эскарш Яьсси а, Ямсу а хишца йолчу йарташна тIелеташ даим а царна хьалха хуьлура Iоса. Наха дуьйцура, и эскарш цо доьхий даладо бохуш. Иштта-м дацара иза. Шен жимачу чинах Iехавелла лелара а, йа ша кхин а лакхаваларе сатийсара а хаац, йа шен халкъана йукъа а вирзина, ша машаре вехар ву бохучух догдиллина лелара а хаац, амма Iосас къиза бекхам оьцура нохчийн йартех.

Паччахьан эскаршца ша лома вогIуш, деккъа цхьа хIума дара цунна новкъа: даим а цунна дуьхьалвуьйлура цуьнан ши ваша а, пхи кIант а. Гуттар а цунна новкъа хирг, и кхоьрург шен жимахволу кIант Дакаш вара. Мел къизачу экханна а йеза шен кIорнеш. Ша мел къиза велахь а, Iосина дезара шен бераш. Къаьсттина дукхавезара цунна дуткъачу дегIара, шуьйра белшаш, йуткъа гIодайукъ а, сийна ши бIаьрг а болуш, даим а самукъане, хьекъале, майра Дакаш. Ша лома масазза вогIу гора цунна иза, тур буйнахь сирачу динан кхеса тIе а теIаш, массарал хьалха тIамна йукъахехкалуш.

Вежарий а, важа виъ кIант а валарх башха новкъадогIур дацара Iосина. Масане вежарий, кIентий байъина оцу тIамо, амма, хьомсарчу Дакашна хIума хиларна кхоьруш, дог детталора даим а.

Цхьана дийнахь Iоса сапаргIат вогIура Нохчмахка. Иза дара Дакашан нускал гучудоккхуш ловзар хуьлу де. И де хьалххе билгал а дина, Внезапни-гIопара шеца гIалгIазкхийн отряд а йалош, Яьссиний, Ямсуний йуккъехула Аьккхийн дукъаца хьалавогIура Iоса. Мини-ТогIех а ваьлла, Бехачу Боьрахула дукъа тIе хьалаваьлча, цунна гира Гати-Юрт. Хезара ловзаран гIовгIа а, дуьйлу герзаш а. Цунна хаьара, цхьа сахьт далале и ловзар соцур дуйла а, цигара нах, цхьа иттех минотехь дойш тIе а хевшина, Яьссил сехьабевр буйла а.

ГIалгIазкхийн отряд Аьккхийн дукъах хьалайолучу хенахь гуттар мIаькделира ловзар. Бакъду, кхузахь хIиттийна даарш-маларш дацара. Локхуш зурма а йацара. Ловзарш а, маларш а, томка а, хелхарш а Шемала дихкинера нахана. Сакъоьру зама йац xIapa. XIop a чIир кхобуш хила веза гIазотехь беллачийн, бохамаша хьерчочу Даймехкан. Хьарам кхайкхийнера мостагIчун гIиллакхаш, амалш, духарш, ловзарш, дерриг а. Амма муьлххачу балехь а шайн самукъанечу амалх ца буху нах, хилларш дитина, къоначу бIаьхочун ловзарга хьийзара. ХIораннан а йукъахдихкина герзаш, нуьйраш техкина, кийчча лаьтта дой. Сахьт дац кхераман. Массо минотехь цунна кийча хила веза. Амма йаххьаш йелайелла, йекхайелла йу. Мехкарша хелхаран эшарш лоькху, массара тIараш детта. Йукъахара герзаш а сецош, каде хелхахьийза кегийраш. Шайн Iаьржачу бIаьргашца церан дегнех алу йетташ, гонаха хьийза мехкарий. Ши куьг даржийна, ловзарна йукъа а оьккхий, самукъане богу сийна ши бIаьрг мехкарийн йаххьаш тIехула а кхерстош, байн ког шаршош, гуо хьо лекха, элдара дегIарчу хьаьрсачу жимачу стага. Амма цунна тIехь дерг дерриг а нохчийн духар дац. Коьртахь – лекха кивер, тIехь – Курински полкан тиша мундиррий, хечий, когахь – лекха эткаш. Иза, дукха хан йоццуш ведда нохчашкахьа ваьлла, Гати-Юьртахь сецна къона салти, Дакашан доттагI Василий Лопухов ву. Нохчийн хелхарх шен гIуллакх ца хуьлий хиъча, киверан лалам оьзна чIенга кIел балийна, хьаьрсачу мекхех куьг а хьаькхна, оьрсийн халкъан хелхар до цо. Цуьнца гуонна йукъайаьлла йоI, ша хIун дер ца хаьий, йукъара дIайолу. Кегийрхоша тIараш детта.

– ХIарсса!

– Гора, Васал, йаI!

– Хорош!

– Ошшан хорош!

– Къонах ву!

ГIадбаханчу баккхийчу наха, доьхкарех схьайохуш, хIаваэ лоьцуш, тапчанаш йетта. Тхов тIехь цIевнаш йуккъе а лечкъина, доттагIчуьнга а хьоьжуш, воьлу Дакаш а.

Дакаш воккхаве. Хилча хIун ду тIом? Амма иза а йа оцу йуьртара цхьа a гIyp вац адамийн цIий Iено нехан махка, ткъа шайн Даймахка, шаьш динчу йуьрта йамартлонца гIертачух леташ лийр ву xIop а. Тахана чекхдолу ловзар. Тховса моллица мах бийр бу, тIаккха Далла а, нахана а хьалха цуьнан зуда йу хIинца кирхьанна тIехьа лаьтта Малика. Дала мукъалахь, чекхбер бу xIapa неIалт хилла тIом, Дала къарбина совцор бу паччахьан инарлаш а. ТIаккха и шиъ маьрша дехар ду. Хьуьна йуккъехь ирзо доккхур ду, ши сту а денбийр бу, йетт а хир бу, доьзал а кхуьур бу…

И ойланаш йо ловзарга хьоьжуш Iачу Дакаша. Йа цунна а, йа ловзаргахь волчу цхьанне а ца хаьа, сутара бага а гIаттийна, текхаш богIу саьрмак санна, царах цхьаболчарна Iожалла йохьуш, Iоса хьалха а ваьлла, дехьа peгIa хьаладолуш паччахьан эскар дуйла. Ца хаьа, и эшарш лоькху мехкарий кестта шайн дайн, вежарийн декъаш тIехь боьлхур буйла, дуккха а къонахех дуьне дуьсур дуйла, иттаннаш байш, жоьра бисина зударий суьйранна шийлачу хIусамашка декъашна гонаха ховшур буйла.

Дехьа регIаца ха дечу бIаьхоша, кхерам герга буйла хаийта, кIур беш, цIераш латайо.

– Къонахий, маьждиган майдана гулло! Зударий, бераш орца довла! – хеза маьждиган момсар тIера схьа.

Хаам хIор а хIусаме кхочу.

Ца хеза кхузахь боьхна, кхерабелла хьоькху маьхьарий. Оцу кхерамашлахь бахчабелла зударий а, бераш а. Кертех тийсинчуьра схьа а достуш, тIемалойн дой тIеийзадо божабераша. Безачийн дегнаш гIовтто, цаьрга а хьуьйсуш, эсала белакъиэжа мехкарий. Йаххьаш йоьлуш йелахь a, хIор а йоьIан кийрахь шийла ша бу. Минот йалале дойшна тIебевлла кIентий маьждиган майдана хьолху. Шай-шайн цIа дIасабекъало зударий.

Дакашан керт йассало. Массарел хьалха ловзаргара дIабевлла цуьнан вежарий – Iожу, Саьмби, Ловда, Луду. Вахана цуьнан ший а денваша – Мидий, Мусий. Герз буйна лаца ницкъ берг массо а мостагIчунна дуьхьалвахана.

Веккъа цхьа Дакаш, майра Дакаш ву-кх йуьртахь зударшца виснарг…

Дакаш, дегI ма-дду нислуш, хьалагIотту тхов тIехь.

– Хьо ву-кх, дада, дуьххьара тIедеана сан ирсан де кхолийнарг, – боху цо гушвоцчу дега, дехьа peгIa а хьоьжуш. Иза цуьрриг шек вац эскарш далош вогIург шен да хиларх. – И «совгIат» а дохьуш вогIу хир ву хьо хьайн дукхавезачу кIентан ловзарга. ХIан-хIа, Iоса, сан докъа тIехулий бен лам чу гIyp вац хьо!

Тхов тIера охьаиккхинчу Дакаша, божала воьдий, нуьйр туьллий, шен сира дин араозабо.

ТIаккха, воьдий, нускал долчу чуоьккху иза.

Нускалца цхьаьна цIа чохь йу Дакашан йиъ нус. Цуьнан хьажарх кхетта уьш йиъ йист ца хуьлуш арайолу.

– Малика, таханлерчу дийнахь хьайн майра мичхьа хила лаьа хьуна? – хотту цо, шен нускалан куьг а лоций. – Хьоьца кирхьанна тIехьа а хIоттий, дехьа регIахь мостагIийн тарраша цоьстучу, дIаьндаргаша эгочу йуьртахошка а хьоьжуш, цIахь Iе со йа царна йуккъехь сайн меттиг дIалаца ас?

Маликин кийра хьийзаш сийна цIе йу. Шен дог алу тIехь доттуш, морцуш, хебаш хетало цунна. Амма цо садетта, цо майра къурдаш до логе хIуьттучу шодана.

– Малика, хьо йист хIунда ца хуьлу? Йезарг къастош, гIалатваьлла хилла-те со? Йа наха, зудчунна тIекхаччалц бен къонах ца хилла Дакаш, ала лаьа хьуна?

– Йуьртахошна тIаьхьа гIуo, Дакаш, – хеза Дакашна Маликин эсала аз. – Цига ваханчу хIораннан а цIахь доьзалш, безарш бисина. Хьо хIинццалц хилла Дакаш хила лаьа суна даим а. ДIагIо, Дакаш, баьлла бехк боцуш вай хьийзочу Делан мостагIех бекхам иэца!

– ХIай-хIай, иштта нускал ма ду суна дезарг! – боху къоначу майрачо, шен нускал мара а къовлуш. – Малика, хьайн кIайчу куьйгашца схьакховдадехьа соьга сан шийла герзаш.

Маликас, пенах кхозучуьра схьа а оьций, дIакховдадо Дакашан герзаш. Уьш йукъах къовлий, къоначу нускална барт лой, шен сирчу дина а волий, иза маьждиган майдана хоьцу Дакаша. Кхузахь бу цуьнан денвежарий, нийсарой, кхузахь бу цо сий деш лера беза йуьртан тхьамданаш. БIаьрг бузий, Дакаше хьожу цIарна а цIейахана майра Iаба.

– Йуьртан тхьамданаш, шун сий Дала ма дойъийла, иэхьах-бехках шу Дала лардойла, – боху Дакаша, динара а воьссина, йуьртан тхьамданашна тIе а вахана. – Кху доьхначу дийнахь зударшний, берашний йуккъехь йуьрта а хиъна со Iалур вац…

– Вало, Дакаш, вало тхоьца, – боху цуьнга къеначу Iабас. – ГIиллакхех ловзу де дац таханлерниг. ХIан-хIаний, кIентий, везачу Дала гIo дойла-кх вайна!

Шен хьаргIачу динан чож дагош, шед туху Iабас. Амма Дакашан сира дин хьалха бу. Цкъа-шозза шед тухий, тIаккха басех охьа Яьссин тогIи чу хоьцу цо иза. Яьсси чу а ца тосуш, цунна тиллинчу готтачу тIай тIехула дехьаоьккхуьйту сира дин. ДоттагIчунна тIаьхьакхиа гIерташ, шен расха дин къинхетамза лоьллу Василийс. Ах сахьт далале Аьккхийн дукъа кхочу уьш. Кхузахь дений, кIантаний вовшийн го.

– Бакъ дац, дада, хьуна моьттург! Буьгур бац ахь и гаураш тахана лома! – маьхьарца баттара тур а доккхий, мостагIашна йукъа дин хоьцу Дакаша.

…Суьйранна, шен керлачу хIусаме а деана, цIенкъа йуккъе охьадиллира шелделла Дакашан элдара дегI. Къинхетам боцчу тоьпан дIаьндарго бен бинера цуьнан майрачу дага йуккъехь.

Ткъа къона Малика, зуда хила а кхиале, жоьра йисира оцу дийнахь…

* * *

…Шераш дIаоьхура. Нохчмахка сийначу цIарах йагош хьалаваханчу инарло эло Барятинскийс Гунибехь йийсаре вигира Шемал.

Оцу тIамо Дакашна тIаьххье дIаваьхьира Iосин ши ваша. Йагийначу йартех туьйсу кIур сацале тIедеара паччахьан Iедал а. Шена тIетовжа гIортор йуьрта йеанийла хиъна, Iоса Гати-Юьрта вирзира. ХIетахь дуьйна кхузахь йуьртда вара иза.

Амма, паччахьан инарлашна а, Iосина а ма-моьтту, Шемал йийсаре вахарх чекх ца белира тIом. Гунибехь паччахьан эскарийн гуо а хадийна Нохчмахка вирзинчу бенойн БойсагIара керла гIаттам болийра. Йуха а татолашца Iена дуьйлира цIий. Амма оцу тIамехь герз кара ца ийцира Iосас. Шен берриг а ницкъ Гати-Юьртахь паччахьан Iедал чIагIдарна тIеберзийна, сецира иза.

Цхьанне а ца хаьара, цуьнан къиза дог цIийх Iабийнарг хIун ду. ТIамо вийначу шина вашас а, виэзачу кIанта а кIаддинера йа тIегIертачу къаналло кхерийнера, хаац, цуьнан тIулган дог, амма оцу тIаьххьарчу шина-кхаа шарахь цо йитира шен къиза амалш. Делахь а, машар бацара цунний, йуьртахошний йуккъехь. Цуьнан цIе йаккха дезачо йамарт жIаьла олура.

Ца везара иза цуьнан шен кIенташна а. ХIетте а, царна ца лаьара да вийна боху цIе тIеэца. Амма дийна висинчу веа кIантах цхьамма, Саьмбис, дош-дашера масазза дели, дуьхьалветтара цунна и бахьанехь велла Дакаш. Саьмбин бIаьргаш чохь Iосина гора оьгIазе йогу мостагIаллин цIе. ХIетте а, вешин чIирана кIанта ша вен магар дагадаийта ца ваьхьара.

ГIуллакх гена а даьлла, шаьш нахала довларна кхеравеллачу Iосас, БойсагIаран гIаттам хьаьшначул тIаьхьа нах лоьцуш, шен кIантана къайлаха пурстоьпе мотт бира.

ХIетахь лаьцна Сибрех вахийтина Саьмби тIепаза вайра…

VI корта, САЛТИЧУН КХОЛЛАМ

«Акхачу нохчел хIумма а кIезиг зуламе бацара машаре нохчий а… Доллучул вуониг – и машаре йарташ а разбойникийн баннашка йерзар, бевддачу вайн салташна туш хилла дIахIиттар дара…»

А. П. Ермолов

1

Дуьхьалнисделла гаьннаш, синтарш шен могашчу аьтту куьйга дIа а сеттош, сих ца луш хьалха дIаоьхура Васал. Сийна тхов бина стигал къайла а йаьккхина, курра тIамарш йаржийна лаьттара, чIу санна, нийсачу, стаммийчу пепнийн йуькъа хьун. Воьдуш, наггахь тIенислора гаьннаш йуккъехула чекхйевллачу зIаьнарийн асанна. Цунна гуонаха уьйриг хилла хIаваэхь хьийзара кегий мозий. Цо безза боккхучу кога кIел чутеIара кIеда гIовда. Когаш кIел нисло декъа чIеш кагделча, къаьхкий, тарсал, попан кIайн-къорзачу гIода тIехула каде хьала а хьодий, цIоганах чIуг йой, разйолий, сема цунна тIаьхьахьожура, иза къайлаваллалц. Шен болх сацабора хенакIуьро. Декъачу гIашна бухахула шур-шур деш дIауьдура дехкий. Амма кхузахь дика дара. Йалсаманехь санна. Латта морцуш, тIеIеткъа бовха малх бу-бац ца хаьара. ДегIана там беш шийла, цIена хIаваъ, олхазарийн бес-бесара эшарш, шакарш…

Амма Васална ца гора и исбаьхьа Iалам. Цунна ца хезара и эшарш а. Йукъ-йукъа сийна корсамаш тийсина нийсачу пепнийн кIайчу гIаддаша ойланца гена дIаваьхьнера иза. ХIун дара а хаац, тахана карладелира гуттаренна а цуьнан даг чохь дисина беран хенахьлера цхьа де. ХIетахь цуьнан пхи шо хир дара. Таханлерниг санна, аьхкенан де дара иза. Бовхачу малха кIел, дохделла, малделла гIаш охкийна лаьтта кIайн акхтаргаш. Тийна акхтарган хьун. ДIатийнера олхазарш. Ца хаалора диттийн гIаш лесташ.

КIиранах йалх дийнахь баринан кхаш тIехь болх бан деза цуьнан къона да-нана цхьана кIирандийнахь шайн кхан коржам тIехь болх беш дара. Цаьршимма леррина асар доккхура йокъано дагийна, можа бос бетталуш лохха тIедаьллачу сулина. Ткъа xIaра доккха, бурсанечу акхтарга кIел бай тIехь ловзуш Iара, наггахь, воьдий, цаьршинна гуонаха а хьаьвзаш.

Малх гIушлакхе баьлча, дуьнен чу гуттар тов хьаьвзачу хенахь, болх а сацийна, садаIа охьахиира цуьнан да-нана. Шийла хи тIе а молуш, Iаьржа бепиггий, хорсамашший диъна, дIатевжинчу дена сихха наб озийра. Татол тIе йахана, лийча а лийчина, йиттина тIехулара коч йакъайала малхе оьллина, йухайеара нана. ТIаккха, бай тIе охьахиъна, шен ши кIажар схьа а йаьстина, месаш шарйан йелира иза. Васална хIинца а гуш хетара ненан, ло санна, кIайн пхьаьрсаш, кIайчу кучан кочехула ах гуш горгий, андий лекха накхош. Хьацар тоьхна, бодйелла, беснеш тIе кIаьгнаш хIиттина цIен бос богу йуьхь, къинхетаме сийна ши бIаьрг, халла хаалуш шалго чIениг. Ши дакъа а хилла, букъа тIехьахулий, некха тIехулий охьахецайелла дашо бос беттало йеха, йуькъа месаш.

Ненан кара корта а биллина, цо шарйе месаш ловзош, аркъал Iуьллура Вася. Йерриг ойла шен балхана тIейаханчу нанна а, цуьнца ловзаваьллачу Васина а ца гира, хьуьнхара араваьлла, шайна тIевогIу барин. ТIедеана ши жIаьла гуонаха хьаьвзича, и шиъ девзина, кхерайелла хьалаиккхина нана, шен месашций, шина куьйгаций накхош лачкъош, дIахIоьттира. Васина гира, коча тесна топ йолуш, дуькъачу мекхех куьг хьоькхуш, там хилла, воьлуш лаьтта барин. ЦIе санна богучу цуьнан сутарчу бIаьргаша хIумма а диканиг ца хьоьхура.

– ХIей, Ванька, хьалагIаттал! – мийра Iоьттира цо вижина Iуьллучу дех.

Вагийча санна хьалаиккхина, да вулавелла дIахIоьттира.

– Валол, чехкка йуьрта а гIой, сан расха говр йалош воьл.

Ден корта охьабахара, амма иза меттах ца хьайра.

– Хьоьга лоьй со-м, хьайба! – тIечевхира барин.

– Со маца вогIур ву йуьрта вахана? – халла хезаш вистхилира да. – Делкъал тIаьхье эрна йовр йу-кх сан. ТIедогIучу кIирандийнахь бен, кхин кхуза балха вогIийла хир дац. Ткъа вуьшта а ледара сан сула асаро дукъдина…

Баринан йуьхь кхохкийра, ши бIаьрг цIийбелира.

– Сацийта! Ас оцу шина жIаьлега эккхийна вуьгуьйтур ву хьо цига. ТIехула тIе, хьо дIа ма-кхеччи, кучере Захарке хьайн цIоганах шовзткъе иттаза сара тоха а ала.

Корта а оллийна, когаш текхош, йуьртахьа волавелира да. Хьуьна йистехула ша дIахьаьвзаш, йуха а хьаьжна, тIаккха волавелла къайлавелира иза.

– Хьалхайалал, – элира барино, Iадийча санна, бос баьхьна лаьттачу нене, хьуьнехьа корта а тесна.

– Барин… хьайн Делан дуьхьа…

– ГIовгIа, гIовгIа!

– Барин, доьху хьоьга, сан майра ма ву, со муха хьажа йеза цунна дуьхьал…

– Хьалхайала, ца боху хьоьга? Ас, месаш лаьцна, текхош йуьгу хьо!

Барин тIегIоьртира, ткъа нана, ши куьг некха тIе а таIийна, кIегаръоьхура.

– Барин, хьай Делан дуьхьа! Со маре йоьдучу буса айхьа дайъина сан сий ца тоьу хьуна! Оцу берах мукъане а иэхь хетахьа. Иза-х дерригенах кхета.

Барин, ка хьалха а тесна, тIекхета санна, тIегIертара.

– ХIетахь дуьйна диъ шо даьлла. ХIинца хьо муха йу хьажа лаьа суна. Ас бохург де, гIовгIа а ца йеш… Йа, ас уггар къиза помещикаш лехна, цхьаццанхьа дIадухкур ду хьо а, хьан майра а, кIант а!

Барино, цIеххьана катоьхна, пхьарс лаьцна, дIаозийра иза.

– ХIан-хIа, ахь йийча а, дийр дац ас ахь бохург, – карара пхьарс схьабаккха гIерташ, йеттало нана охьайуьйжира.

Баринан андий пIелгаш чудиссинера цуьнан кIайчу, кIедачу пхьаьрсах. Иза шена тIаьхьа ца йогIий хиъча, схьалаьцна, цуьнан месаш куьйгах хьарчийна, дIатакхийра цо.

– Ваня! Орцахвалахьа, Ва-ня! – мохь оьхура ненан.

Васяс, ша хIун до ца хууш, кхоссавелла настарх хьаьрчина, лекхачу эткан бертигал лакхо цергаш тесира. Лазийначу барино ластийна мийра чоже кхетта Вася, керчина, масех метр дIавахара.

– Вася! Васютка! Сан бер!.. – ненан мохь хезира цунна ша синкхетамах волуш.

Кхетаме веача, шена уллохь, йерриг йуьхь йерина, йоьлхуш нана а, мере оьзначу голаш тIе корта а таIийна, сауьйзуш Iен тIехьа, коч айайеллачохь, хечин борчехула хьала а, букъа тIе а хIиттина цIен аьрснаш а долуш да а гира цунна…

2

Хьуьн чуьра араваьлла Васал, ши куьг букъа тIехьа а диллина, меллаша цIехьа волавелира. Дукъа тIе хьалаваьлча, кешнашка нисвелла, сецча, доцца доIа дира цо. ТIаккха, йуьйцинчу кертах дехьа а ваьлла, тIехIуттуш, xIop а коша тIехула дайн куьг хьокхуш, чекхвелира. Баьрзийн гIовлешка дийгIина гIайракхах кечдина тIулгаш а, Iарждала доьлла хIолламаш а дара. Васална бевзара баьрзнаш кIел бохкурш. Уьш цуьнан бIаьхаллин накъостий бара, бархI шо хьалха дехьа чохь Iаьрчхе-Юрт барона Николайс йохочу дийнахь байъина. ХIинца йац цигахь и йурт. Лаьттаца дIашарйелла. Дохийначу цIенойн баьрзнаш ду охьадилхина довлаза пенаш хаалуш йукъ-йукъа. Ирахь дакъаделла йурт йагийначу цIаро чахчийна стоьмийн дитташ. КIора хилла даьгначийн йуьхкех.

Оьрсийн xIop а ахархочун санна, декъаза хилира Лопуховн доьзалан дахар а. Iуьйранна са ма-тесси помещикан кхаш тIе балха боьлхура, суьйранна бода боллалц цунна букъ сеттабора. Цуьнан йалта ца дийча, шениг доьйла йацара, цуьнниг чу ца дерзийча, шениг чудерзадойла йацара. ТIаьхьа дIадийна йалта мегарг ца кхуьура йа йокъано хIаллакдора. Хьийкъина кхиъна йалта лай кIел доьдура дукха хьолахь, баринан йалта чу ца дерзийча, шайчунна тIегIойла доцуш. Мацаллел а, къоьллел а садетта халаниг бариний, цуьнан йалхоший сийсазбар дара. Бераллехь хьоьгу хало-м хIун дара, иэхье мел дерг ловра цара къоначу хенахь. Васалан а йара йиэза йоI. Цуьнан дуьненан самукъе, вахаран Iалашо. Цунах ваьлча, ша лийр ву а моьттуш. Аьрха Маринка. Амма барино къанвелча а ца йуьтура шен акха амалш. Лела а йина, цо луларчу помещикца тоьллачу жIаьлех хийцира Марина а, Васалан жимахйолу йиша Полина а. Ткъа Василий салтана Кавказе хьажийра. Нохчийчу. Кхузахь цунна хьалхахIиттира цкъа а дуьйцу ца хезна буьрса лаьмнаш. Сийначу вертанах хьаьрчича санна Iохку шуьйра раьгIнаш. Цигахь деха хIокху маситта шарахь шен маршонехьа турпала къуьйсу нохчийн жима халкъ.

Къиза дара кхузахь иза Iазапе лаца веанчу салтичун дахар. Цхьа минот а йацара кхерам боцуш. XIop а минотехь вожо тарлора нохчочун тоьпан дIаьндарго. Амма йоллучул хала йара тIеман муштра, походни дахар, эпсарийн йаппарш.

Суьйренашца казармашкахь салташа шайн иллешкахь олуш ма-хиллира:

ГIоли йу дуьнен чу цавалар,

Салтичун дукъ уьйзуш лелачул.

Дуьне мел ду лоьхуш леларх,

Карор дац цул къиза дахар.

Со Даймехкан гIарол ву,

ЦIеша буьзна сан букъ бу.

Со Даймехкан гIортор йу,

Буй-тIара суна совгIат ду…

Схьавеана шо далале цуьнга кехат кхечира, нана йелла аьлла. ШолгIачу шарахь да кхелхира. Василийн догделира дуьненах. Кхуза кхаьччахьана дуьйна цунна сих-сиха хезара, дуккха а салтий нохчашкахьа буьйлу бохуш. Нохчийчохь йу, бохура, цара а, церан дайша а дукха сатийсина маршо.

Цигахь дехарш маьрша, майра, тешаме адамаш ду. Цигахь бац помещикаш. Дац стага стаг вацор. Адамех йохк-иэцар ца йо. Цигахь хьоло ца къестабо къонахий. Цигахь стеган сий до. Цигахь лакхара лору хьекъале, майра, оьзда, хьуьнаре верг. Цигахь тIемалочун сий ду. ТIехула тIе, цара бийриг бакъонан тIом бу, шайн къоман маршонехьа. Царна ца лаьа оьрсийн паччахьан къиза Iедал тIелаца, крепостной Iазапан дукъ кочадолла. Уьш харцонна дуьхьалбуьйлу.

Оцу лаьмнашка вада аьтто лоьхуш, масех шо делира Василийн. Аьтто бохийнарг иза артиллерехь хилар дара. Нохчий йаккхийчу тоьпашна тIаьхьа чIогIа бовлу дела, батарейш леррина Iалашйора эпсарша. Цкъа цхьана буса хехь лаьттина цIа веача, шеца гIопал аравалар дийхира цуьнга поручико Косолаповс.

– ЛадогIахьа, Василий, суна хьо тешаме стаг хилар зиэделла, – элира цо, шаьшшиъ, гIопан баролал ара а ваьлла, хьуьнан боьлака воьлча. – Цул сов, хьан бIаьргаш чохь даим а эпсаршка цабезам а, оьгIазло а го суна. Цундела дуьйцу ас хьоьга айса дагалаьцнарг. Кхузахь нохчийн дIаьндаргаша вожор ву вайша йа церан шаьлтанаша ворур ву. Йа иза, йа важа ца хуьлуш, дийна висахь, кхузахь ткъе пхеа шарахь xIapa бала а хьегна, цIа верза доьгIнехь, тIаккха цигахь а ду вайшинга хьоьжуш кхул къиза Iазап. Шемала шегахьа бевлла салтий, дукха лерина дола деш, Iалашбо, боху. Къаьсттина цунна дукхабеза, боху, артиллеристаш. Вайшинна стенна оьшу xIapa неIалт хилла тIом? Вай хIаллакьхуьлу, дворянийн эпсаршна чинаш, совгIаташ доькъу. Кхузахь Iожалла ца хуьлуш цIа верзахь, цигахь йа доьзалш а, йа бахам а, атталла цIа-цIе а дац вайшиннан. CaгIa ца дехахь, даа бепиг хила меттиг бац. Шайгахьа бевллачу салташна цара йиллина йу Мужичоь а, ДаьргIа уллора слобода а. Цигахь кустарни белхаш беш, доьзалш болийна, хаза маьрша беха уьш. Вада сацам хилла сан. Кхана сарахь. Суна тешаме накъост веза. Нагахь хьо резавелахь, цхьаьна гIyp ву вайша. Резавацахь, вайша хIумма а ца дийцина.

ШолгIачу буса Курински гIопepa ведда и шиъ ГIачалкхан дукъах хьалаваьлча, нохчийн разйездна тIеIоттавелира. XIapa шиъ ведда веанийла хиъначу отрядан начальнико кхаабIаьнчо Аьрзус, ши стаг а тоьхна, шайн наибна СоIдина тIехьажийра. Шайна ха деш веанчу шина накъостах цхьаьнца, Дакашца, сихха гергарло тасаделира Василийн. Иза куьцехь, каде жима стаг вара. Цуьнгий, командирей безам баханчу Василийс дийхира ша оцу отрядехь витар. Амма Аьрзус, гIайгIане вела а велла, корта ластийра. Василий артиллерист вацахьара-м, цо иза шеца сацор вара. Амма артиллеристаш дIасабаха йиш йац Шемалан бакъонций бен. Имаман омра ду, ведда сехьаваьллехь а, йийсаре валийнехь а, артиллерист коьртачу наибна ТIелхагна тIевига аьлла. Нагахь Василийна и чIогIа лаахь, цо наибе иза шеца витар доьхур ду. Цуьнан бIаьнан ма йу цхьа йоккха топ. Амма, ТIелхагна тIе Аьрзу ша ца вахча йа кехат ца йаздича, цунах гIуллакх хир дац. Кехат йаздан гIирс а бац. Доьхна гIуллакхаш ду.

Цхьадика, Косолаповгахь кехат а, къолам а нисбелла, Аьрзус, масех дош тIе а йаздина, иза Дакаше делира. Уьш Шела кхаьчча, Аьрзун кехат а дешна, ТIелхага, Косолапов шеца а сацийна, Василий Дакашца йуха, Аьрзун бIаьне, хьажийра.

Цул тIаьхьа наггахь бен вовшашна ца гора Василийний, Косолаповний. ТIаьхьо Косолаповх ТIелхаган герггара гIоьнча а, цуьнан артиллерин начальник а хилира.

1851-чу шарахь ТIелхага хIоттийна Шелара окоп паччахьан эскарша дIалоцуш тамашийна хIума хилира Косолаповца.

ТIеман хьалхарчу шерашкахь шайна дуккха а зиэнаш хилча, паччахьан эскарийн командовани кхийтира Къилбаседа Кавказ карайерзоран догIа Нохчийчохь хиларх. Элан Воронцовн урхаллин тIаьххьарчу шерашкахь Малхбале Кавказан ламанхошна дуьхьал беш болу берриг а баккхий тIемаш Нохчийн арен тIехь хилира, эскарийн коьртакомандующи эла Барятинский волчу йерриг а Нохчийчоь йукъайогIучу Аьрру флангехь. 1850-чу шарахь оьрсийн командованис шуьйра план хIоттийра, дерриг тохар Аьрру фланге а дерзийна Нохчийчоь дIалацарца, ламанхой шайн рицкъанийн а, тIеман ницкъан а базех дIахадо. Оцу цхьана шарахь Нохчийчу йоккха йиъ экспедици йира. Баккхий кхиамаш бехира оцу шарахь инарло Слепцовс Цоци-Юьрта а, Гелдагана а, полковникаша Баклановссий, Майделлий Мичка-хин йистошка а йиначу тIеман операцеша.

Паччахьан командованис шен берриг тIеман ницкъ Нохчийчу теттича, цунна дуьхьалхIоттийна йара Шелара окоп. Цо царна дIакъевлира Йоккхачу Нохчийчоьнан йуккъерчу йарташна тIебоьду некъ. И окоп ларйечу ТIелхагна гIоьнна кхуза баьхкира нохчийн дошлошца наибаш ГIойтамар а, Ботакъ а, СоIду а, Эски а, суьйлийн дошлошца Хьаьжа-Мурд а, гIашлошца Лабаза а. Резервехь лаьттачу хьуьнаршца цIейаханчу Аьрзун бIоца волчу Василийна шера гора тIамна кийча шина а агIорхьара эскарш.

Махо ловзадо ТIелхагна тIера Iаьржа верта. Хетало, иза махо айъина лелош санна. Цуьнан свитица массарел хьалха цунна тIаьхьавогIу элдар дегIара куьце къонах. ХIаваэхь ловзу цуьнан карара Iаьржа байракх. Стенна алахь а, оьрсашлахь артиллерийски аьлла цIейахана иза ТIелхаган байракх йу. Ткъа и куьце къонах Косолапов ву, бусалба дине вирзинчул тIаьхьа нохчаша Жабраил аьлла керла цIе тиллина. Цуьнан говран гоа тIе муцIарш йехкина догIу ТIелхаган шина кIентан дой. Саьнгар тIехь лаьттачу пхеа йоккхачу тоьпан батарейна тIевахана, церан кечаме а хьаьжна, цигахь Косолапов а витина, тIамна тIехь куьйгалла дан лекхачу гу тIе хьалавелира ТIелхаг.

Амма ТIелхага ладегIна тIом оцу дийнахь ца хилира. Хи чу тесча санна, дайра цо масех баттахь хьегна къа. Штурм йолалуш оьрсаша дуьххьара тоьхначу йаккхийчу тоьпийн хIоьънех цхьаъ молханан склада чу кхийтира. Дуьне къардан санна, тата делира цIеххьана. Хеталора, латта, семанна тIера а даьлла, цхьана бух боцчу йесалле хецаделла. ГIопан баролна чоьхьара лаьттан тархаш, тIулгаш, чхаьрнаш, дукъош, гоьргаш стигала хIаваэ хьалаоьхура. Цаьрца хьалаоьху адамаш, лакха хIаваэхь хьаьвзий, масех IуьнцIалг а боккхий, Iода кхийсича санна, йуханехьа лаьтта охьахьолхура. Хьалахьоьжучу Василийна оцу къематденна йуккъехь гира говрахь байракх карахь, ирхвахана, хьаьвзина, масех гуо а баьккхина, цхьа стаг йуха лаьтта охьавогIуш.

Иза Гавриил-Жабраил вара. Кхин хуьлийла а дацара.

Иэккхар дIатийча, оьрсаша штурм йолийра. Оцу иэккхаро хьалхалера планаш йохийна ТIелхаг йухавелира. Оьрсаша дуьхьало йоцуш дIалецира окоп. Цул тIаьхьа масех бутт баьлча цкъа Василийна гира ТIелхагна уллохь Iаьржа байракх буйнахь Косолаповх къаьстар воцуш цхьа нохчо. Василий цецвелира, йа иза жин ду, йа шена бIарлагIаш хIуьтту аьлла. Велла Косолапов денлойла дацара. Ткъа иза велла хиларх Василий цуьрриг шек вацара. Вала муха ца ле, бIаьрго ма-лоццу ирхкхоьссина, охьавоьжна стаг. Лахьо даьIахк-м йисина хир йацара. Амма къаьрззина шега хIара хьоьжуш кхетта важа, ши куьг даржийна, тIехьаьдда, веана маракхийтира.

Иза Гавриил-Жабраил вара.

Цо Василийна йийцира шеца хилла истори. ХIаъ, иэккхаро стигала хьалакхийсинчу адамашна йуккъехь Василийна гинарг иза вара. Цо дIа ца хийцира ТIелхаган байракх, цуьнан эскаран сий. Охьавоьжча, вуон лазийра иза. Шинхьахула аьтту пхьарс а бойра, коьртаний, букъаний контузи а хилира. Амма дийна висира. Синкхетамехь воцуш карийна, схьаэцна, иза оьрсаша Соьлжан гIоперчу лазартне охьавиллира.

– Со нохчо ву моьттура царна, – дуьйцура Косолаповс. – Царна хаьара со ТIелхаган уггар тешамечу гIоьнчех цхьаъ вуйла. Буьйцучу маттах царна со нохчо вацар гучудаларна кхоьруш, со вист ца хуьлура. Iаш-Iаш, дуккха а хан йаьлча, цкъа чувеанчу эпсаро, со оьрси хилар бакъ дуй хаьтти. Вист ца хуьлуш Iара со, ца кхетачух. Цара со хьийзош, ас даре ца деш, дикка хан йелира. Лазутчикаша мотт ма беанера, со оьрси ву аьлла. Массарал хIилла долуш хилира цхьа салти. Цо элира, нагахь сунтвина велахь – нохчо ву шуна иза, вацахь – оьрси ву. Хьаьвси. Дуьхьало йан ницкъ ма бацара соьгахь. Хилча а, цаьрца мила ларор вара. Доцца аьлча, гучувелира со. Iийна-а, уьш сайх теша а тешийтина, дIадаханчу Iай лазархойн халатца, куй коьртахь, тударгашца корах араиккхина, лам чу веара со.

Василийна цкъа а ца дицлора шена и тIаьххьара гина денош…

3

1859-чу шеран июлехь Нохчмехкан тIаьххьара йурт ницкъ эшна паччахьан эскаршна кIел сецча, Дагестанехь ша хьалххе кечдинчу туьша, Гунибе, сихвелира Шемал.

Ведда воьдучу имамца нохчийн шиъ наиб бен вацара – Бенойн БойсагIар а, Мичкахойн Iусман а. Имам дIатаса ца лууш, цуьнца Дагестанан лаьмнашка бахара Василий йукъахь волу Аьрзун жима бIо а.

Бевдда баьхкинчу салтех цхьа а ца висира Нохчийчохь. Берриг а имамца Гунибе дIабахара. ТIаьххьара минот тIехIотталц лата, къийсамехь иэга. Кхин некъ бацара царна. Хаьара, паччахьан инарлийн каракхаьчча, шайх хиндерг. Цундела цара тIаьххьара а сацам бинера, шайн халкъах, даймахках а бовлуш йеза иэцна маршо йорах дIа ца йала. И сацам кхочушбира цара. Дагестанан лаьмнашкахь уьш ийгира турпала леташ.

Василийна дагайеара Шемалан тIаьххьара а диван. Июлан къовкъаме де дара иза. Гунибе йухабуьйлурш суьйлийн цхьана йуьртахь садаIа севццера. Имам чохь сецначу цIийнан неIарехь хехь лаьттара Василий. Йиллинчу неIарехула цунна гора оцу шина баттахь къанвелла, азвелла, букархьаьвзина Шемал. Макхйеллачу йуьхьа тIехь хIинца генара а гора луьста, борц санна, даьржина кегий тIедарчий. Белшаш йу гIорасиз охьайахана. Когаш чучча а боьхкина, стоммачу истанга тIехь хиъна Iа иза зиндан чутесначу тутмакхах тера хета Василийна. Дикка хан йу имам иштта тийна, ойлане Iен.

Хьанна хаьа, оцу къеначу имамо стенан ойла йо. Шен дахаран тептар цхьана маьIIера дуьйна хоьрцуш хила а тарлора. Ткъа и тептар дуьзна ду цуьнан ирсечу а, бохамечу а денойх, толамех, иэшамех. Дукха ду оцу тIехь турпала хьуьнарш а, ледарлонаш а. Доцца аьлча, хийцалуш ду дуьненан гIуллакхаш.

Къоьлла къикъвоьллачу шен ден Доного-Махьмин кIантах, шех, Дагестанан имам муха хилира. ТIаккха цигахь, цхьанна тIаьхьа кхин хуьлуш, хилла шен иэшамаш. Махкахоша иэккхийна вахана ша Нохчийчохь туш лахар. ТIаккха xIapa тIаьххьара а ткъа шо…

Хийцалуш ду-кх дуьненан хIума. Тахана воьлу, кхана воьлху. Тахана, пайхамаран санна, сий ду хьан, кхана, сагIадоьхурган санна, сий дов, наха йуьхьа тIе туйнаш детта хьуна.

Йуьхьанцарчу шерашкахь дагестанхоша айъира иза. ТIаккха, атталла йарташка а ца вуьтуш, тIаьхьатоллуш, ша вина лаьмнаш дита дийзира цуьнан. ТIаккха нохчийн гIоьнца йуха а когавахара иза. Цара цунах имам вира Нохчийчоьнан а, Дагестанан а. Гена мехкашкахь цIе йоккхуш гIараваьлла стаг вира. Адамаша пайхамар санна лоьрура иза. Цхьаболчара – иза оьшуш, шолгIачара – цунах тешаш, дукхахболчара – цуьнан Iедалх, бекхамечу амалх кхоьруш. Нохчаша, шайн шайх а кхайкхийна, цуьнан цIарца дуй боура. Дагестанехь цунах «сийлахь-воккха эмир Шемал» олура, ткъа цуьнан кIантах ГIеза-Махьмех «сийлахь-воккхачу имаман кIант» олура. Ткъа шарахь Нохчийчоь а, Дагестан а шен буйнахь латтийра цо. Дуьненан баккхийчу паччахьийн санна сий дара цуьнан. Шена а, тIаьхьенна а тоъал хьал а IаIийнера цо. Каратахь шовзткъе итт эзар соьмана деши, дети ду цуьнан, ткъа Дениел-бек волчохь цхьа миллион соьмана хазна йу. Нагахь хIинца талоза йелахь…

ХIокху гаурел тола Дала ницкъ лахьара! Оццул къахьегначул тIаьхьа, Iийжамаш лайначул тIаьхьа, шарIан Iедал чIагIделлачу хенахь, сий лакхадаьллачу хенахь дерриг хаьрцина, тIекIелдала доллу-те? Ваха дукха шераш ма ца дисина цуьнан. Шен Iедал масех шарна дахден долу гауршна тIехь цхьа толам боьху цо Деле.

ТIаккха цуьнан метта кIант дIахIуттур вара. КIантана тIаьхьа – цуьнан кIант. ТIаккха xIapa имамалла гуттаренна а цуьнан цIийнан тIаьхьенехь дуьсур дара…

Атта гIуллакх дац паччахьалла, амма мерза ду. Зингаташка санна, адамашка лакхара охьахьоьжуш. Ша санна, Дала кхоьллина адамаш шена хьесталуш, суждане оьхуш, голаш тIехь текхаш гуш. Паччахьан ницкъ бу цхьана дашца, деккъа цхьана хьажарца майраниг, оьзданиг, догцIенаниг хIаллакван, тахьтазаре кхосса, боьхалли йукъа керчо, ткъа кIилло, йовсар лакхаваккха, шена гергаозо! Дукха хан йу Шемалан xIapa имамалла шен кIантана дита ойла йолу. Цкъа иза дан а гIоьртира. Иттех шо хьалха. Амма оцу курачу нохчийн наибаша йохийра цуьнан Iалашо. ТIаккха и гIуллакх цхьана аьттоне дIатеттира цо. Цунна хаддаза кечам а беш. Шемал къанвеллера, кIадвеллера, ГIеза-Махьма къона, майра, хьекъале ву. Коьртаниг Шемалал а тIех иза нохчашна везаш а, лоруш а хилар дара. ХIетте а, нохчий сацамболлуш дуьхьалбевлира имамалла цхьана доьзалехь дитарна.

ХIинца дерриг дIадели. Нохчийчоь йоьжна. Имаман дог а доьжна цуьнца. Ткъа xIapa Дагестанан махка тIе ма-веллинехь, цуьнан шен махкахоша талийна иза. Хьан долийра иза? Цуьнан уггар а тешаме ву бохучу Кибит-Махьмас шен тIилитIлахошца Гумалахь а, Урутехь а талийна цуьнан бахам. Гаурашна дуьхьало-м муххале а ца йора кхузахь, мелхо а, зурманца царна дуьхьалъоьху. Шайн вархIий дай денбелла схьабогIуш санна…

Арахь лаьтта Маккхал чу а вехна, шен секретарь Мохьуммад-TIaxIиp ал Карахи схьакхайкха аьлла, омра дира имамо. Дукха хан йалале диване гулбелира имаман везираш, Iеламчаш, наибаш.

ТIаьххьара а, цхьаъ бен боцу пхьарс лаьцна, ГIеза-Махьмас чувалийра Бенойн БойсагIар. Ах гуо бина Шемална дуьхьалбирзина хевшинчу Iеламчашний, наибашний йуккъе дIа а хIоьттина, шен туьра тIе тевжира иза. Моьнаша аьхначу цуьнан озачу йуьхьа тIехь, седа санна, лепа цхьаъ бен боцу бIаьрг, чуьрчу нахана тIeхула а кхерстина, имамна тIебогIабелира. ТIаккха, кIез-кIезиг хершнаш шарлуш, буьрса йуьхь йекхайелира, балдаш кIоршаме делаозийра. БойсагIаран майраллех хьоьгуш, даим цунна хьалха суждане оьхучу ГIеза-Махьмина хиира иза цхьа доьхнарг ала воллийла. Иштта ГIеза-Махьме хьаьжира БойсагIар масех бутт хьалха, иза лаца дас xIapa Бена вахийтича.

БойсагIар йуьхьанца тата доцуш вела вуьйлира, тIаккха, кIез-кIезиг хецалуш, кIажвахара. Имам цкъа вуьйхира, тIаккха, оьгIазвахана, кондарш санна, цIоцкъамаш ирхдахара, хьажа йуккъе буьрса шад гулбелира.

– Хьо стенах воккхаве, сан майра лом БойсагIар? – хаьттира цо, аз ца айдеш. – Кхечарна дагадеача а айса могуьйтур доцург ахь лелорах гечдеш, ас вуон Iамийна хьо. Амма, хаалахь, собар кхачалуш хIума йу хьуна!

Баьллачу бIаьргах хи тассалц вийлина БойсагIар, дог Iаьбна, эххар а сецира.

– Со мила ву, вийча а, ваьккхича а! – элира цо халла цIенкъа охьа а хууш. – Цхьа куьг, цхьа ког, цхьа бIаьрг боцу гуьйриг! Амма кортош даха дезарш кхебира ахь, хьоьстуш, тIе куьг хьоькхуш. Со стенах воьлу, хоьтту ахь? Дагестанера иэккхийна хьо тIе а лаьцна, хьох имам вина, ткъа шарахь гехь лелийначу нохчех воьлу-кх! Ткъа шарахь хьуна тешаме гIуллакх дира оха. Ткъа шарахь хьан сий лардира тхан наибаша. Амма оцу ткъа шарахь цхьа а нохчийн наиб а, Iеламча а хьайн диване ца хаийра ахь! Царалахь уггар гIийлачу, сонтачу санний, Iусманний кхаж бели-кх дуьххьара кху чу охьахаа! Тамашийна хIума дац xIapa? Ва-хьа-хьа-хьа! Вахьа-хьа-хьа!

– Тоийта забарш, БойсагIар! – човхийра иза Шемала.

– Ва-хьа-хьа-хьа! Ва-хьа-хьа-хьа!

БойсагIаран веларо догIмашка зуз хьадийтира чохь болчу нехан. Массо а кхеравелла дIахьаьжира цуьнга. Царна хаьара, имамо БойсагIаран сий дойла. Хаьара, имаман кIанта ГIеза-Махьмас xIoкху лаьмнашкахь уггар лоруш болчу нахах и цхьаъ хилар. Амма имаман буьрса амал а йевзара царна. Ша оьгIазваханчу минотехь бехкбаьлла стаг воьйтура цо. Виллина дIа йоккха шаьлта а карахь шена уллохь лаьттачу чаьлтаче.

– Йа АллахI, ма йаккхий йу-кх хьан къайленаш! – саца ца туьгура карзахе БойсагIар. – Iилманца, хьекъалца цIейахана Юьсп-Хьаьжа, Сулейман, Атаби! Майралла цIейахана ШоIип, ТIелхаг, Бота, Эска, ГIойтамар, Ботукъа, СоIдулла, Дуба! XIapa сурт шайна гича, ма бIаьргаш хье тIе бевр бара шун! Шуна цкъа а бIаьрга ма ца гира xIapa къайле йалсамане! Ва-хьа-хьа-хьа!

Шемална йевзара БойсагIаран йухахьара амал. Иза кхеро, къарван ницкъ бацара дуьненахь. Шена дуьхьало мел йин, дарлуш, карзахвуьйлура иза. Эриг ала витар бен, кхин дарба дацара.

– Мичахь бу, тхо неIаре а ца дуьтуш, ахь хьайца диване хийшийна хьан тешаме хьехамчаш? – имаман даг тIе туьха туьйсура БойсагIара. – ХIан? Мичахь ву бIаьрзе Коьр-Мохьуммад? Хьан стунда Джамаьлда? Iаьмарха, Дибир-Хьаьжа, Метлакъ-МуртазIела? Яхьйа-Хьаьжа? Ахь чета а боьхкина лелийна наибаш Кибит-Махьма, Денел-Бек, Албаз-Дибар?

– Шайн нохчийн наибашна тIаьххье гаурашна мараэккха ваха сихвелла-те хьо? – Iоттар йира имама.

– Тхайнаш ма хьиэбе! – хьалакхоссавелира БойсагIар. – Йамартлонца мостагIчуьнгахьа валар а, ницкъ иэшна кIелвисча, мостагIчунна хьалха герз охьадиллар а цхьаъ дац, имам. Тхан наибаш тIера гаурийн цIий а дакъадалаза тарраш а, кIур туьйсу топ-тапча а карахь бахана йийсаре. Царах шимма, Дубас а, СоIдуллас а бен, шайн герз хьуна дуьхьал а ца дерзийна. Ткъа тхайниш дIа а тоьттуш, айхьа сий деш, лоьруш лелийначу дагестанхойн наибаша хьайна динарг гой хьуна? Хьох йамарт бевдда ца Iа! Оцу Делан мостагIашна гIo деш бу. Нохчийчуьра дIа а ваьлла, Дагестанан лаьмнашка воьллачу шолгIачу дийнахь, цIиййина котам санна, хьо тилийна цара. Уггар хьалха, хьан воцуш ца торучу Кибит-Махьмас а! Шех чим хиллачул тIаьхьа бен, тхан цхьа а йурт кIел ца сецна гаурашна. Оха цхьа буй латта а дIа ца делла иза мостагIийн цIийца хьандаза! Ткъа кхузахь дечуьнга хьажал? Массо а йурт, цхьа топ ца кхуссуш, зурманаш лоькхуш, цIогарчий лестош, меттанаш даьхна, хьесталуш, гаурашна хьалхахIуьтту!

…Шемалан йуьхь кхоьлира. Йуха а карладелира шен дахаран уггар хала масех де. Ахульгохь иэшна иза ведда Нохчийчу вогIу денош. Уггар цунна тешаме ву боху ворхI мурд вара цуьнца: Юнус, Салихь, Мохьуммад, Нур-Iела, ХиматIил, МуртIади, Муса…

ТIамца гонна йукъара бовлуш чов хиллера Шемална. Салихьан гихь валочу ворхI шо долчу ГIеза-Махьмин настарх салтичун цамза кхеттера. Цхьана лекхачу, готтачу чIожа тIехула, дукъо а тесна, дехьабовла дезаш нисделира. Охьа чухьаьжча, халла къаьстара бухахь гIергIа ГIойси. ТIай дацара, амма, мухха девлла а, дехьадовла дезара. Ца довлахь, Iожалла йара кийчча. Шемал кхоьрура кIант гихь дукъо тIехула дехьавала. Цо шен мурдашка дийхира, цхьамма кIант дехьаваккхахьара аьлла. Амма уьш цхьа а вист ца хилира. Шен чевнна са а детташ, кIант гихь дехьавелира иза…

ТIаккха, шайна тIаьхьатоллуш богIучу Хьаьжа-Мурдан ал Хунзахин, Ахьмат-Ханан ал Сахалин бIаьнах бевдда, лаьмнашкахула малхбузехьа гIерта хIорш мацалло а, хьогалло а бIарзбира. Йарташка баха а ца баьхьара. Схьа а лецна, Iедале дIабаларна кхоьруш. Лаьмнашкахь шаьш тIенисделлачу шина жаIуьнера дуккха а мах белла хи ийцира цара. Кхаа тобане бекъабелла боьлхура мухIажарш. Жима ГIеза-Махьма хьалхарчу тобанца воьдучу Салихьан гихь вара. ТIаьхь-тIаьхьарчара, кIез-кIезиг хи а молуш, баттам хьалха дIалора. Кхано садаIа севцча, шен кIант гIийло гича, Шемална хиира, мурдаша, оцу жимачу кIанте цхьа къурд а ца бойтуш, дерриг хи шаьш дIа а мелла, йассийна баттам бердах чукхоьссина хилар…

Дагестанан имамаллин оцу кхаа-деа шарахь цигахь шена йина йамартлонаш, тешнабехкаш ца бицлуш, тIаьхьа цхьа хан йаьхьира Шемала. Ша нохчаша имам кхайкхийча, Нохчийчу веана, массо дагестанхойн Iеламча виэ, хьаьжкIаш иэца баьхкинчаьргара говраш, варраш схьайаха аьлла, омра а дира. Амма дог ца Iийра ца кIадлуш а, шечаьргахьа ца узуш а. ХIинца деш дерг а…

…Шемал бехкбоккхуш хьаьжира чохь болчу шен махкахошка. Цуьнан бIаьрг тIехIоьттинчу xIop а Iеламчин а, наибан а кортош охьадахара. Чергазийн ИбрахIим, гIебартойн Хьаьжа-Нурулла, нохчийн Iусман а вара имаме майрра хьоьжург.

Шемала бIаьргаш тIекъевлира. ТIаккха Iаьрбийн маттахь меллашчу мукъамца гIийлла байт элира:

Сайн дегIан гIагI хетта

Со тешна вежарий,

Де доьхна висинчохь,

МостагIий хилира.

Со ларван кечдина

Уьш пхерчий хеттера,

Амма уьш сан даг тIе

Хьовсийна хиллера…

– Хьо бакъ ву, майра Бир Коьз, – маслаIатна йукъавуьйлира ГIеза-Махьма. – ГIалаташ, цатемаш дага ца лоьцур вай тахана. Кханалерчу дийнахь Дала къастор харц а, бакъ а. Имам, кийча ду тхо хьан омране ладогIа.

Собар доцуш, сиха стаг ву БойсагIар. Шемалан пурба доцуш цунна тIевогIург а, шен дагахь дерг дуьххьал схьаала ваьхьаш верг а веккъа и цхьаъ ву. КIиллолла бохург хIун йу ца хаьа БойсагIарна. Иза майра а, доьналла долуш а, тешаме а хиларна, дерриг а гечдо цунна имамо.

Къармазечу БойсагIара доьхначу тIе а дохийнера имаман дог, хIорш чукхойкхуш ала кечдинарг, даьржина, дайра.

– ХIаъа, гIуллакхаш вуон ду, майра лом БойсагIар, – элира эххар а Шемала, гIовгIа дIатийча. – Нохчийчоь йоьжна. ХIинца шайн берриг ницкъаш Дагестанна дуьхьал гулбина оьрсаша. Вайн кIажаш хьоьшуш, тIаьхьавогIу Уч Коьз. Салатавехула, Темирхан-Шурахула цунна дуьхьалдогIуш ду инарлин Врангелан эскарш. Гуьржехара схьадаьхкина эскарш ду ГIойсица схьадогIуш. Кхаа агIорхула гуо беш бу вайна. Гаурш-м хала а ца хетара суна. Халаниг а, Iаьткъарг а кхин ду. Ткъа шо, пхийтта шо хьалха санна, кхузара йерриг йарташ, цхьа а тайпа дуьхьало ца йеш, мостагIчуьнгахьа йуьйлу. Со мегарг ДаьргIал аравала а кхиале, шаьш царна муьтIахь хиларна тоьшалла деш, гауршна тIе векалш бахийтина Iаьндоша, ашильтоша, согIратIлахоша, гIимроша, унцIукIлахоша, гоцIатIлахоша, хунзахоша, дарадахоша а. Кибит-Махьмас суна дуьхьалйаьхна тIилитIлахойн а, карахийн а йарташ. Дениелбека лаьзгийн йарташ гIовттийна суна дуьхьал. Ахь ма-аллара, со даймехкан лаьтта тIе ма-веллинехь, байтулмалан а, сан сайн а мулк талий…

– Собарде ахь, имам, жимма дехьаваьлча, тIера шарбал йоккхур йу хьан, тIаккха корта боккхур бу йа гауршна вухкур ву. Цхьана чами ахьарх!

Имам оьгIазе дIаьхьаьжира, шен цхьаъ бен боцчу пхьаьрсан гола месалчу куйна тIе а гIортийна, куьйга корта а лаьцна, тевжина Iачу БойсагIаре. Амма шен багара араэккха кечделла шога дош, цергаш таIийна, сацийра Шемала. ТIехула тIе, хIуьттаренна ца алахь, БойсагIаре ала хIумма а дацара. Бакъ ма лоьра иза.

– Гунибе дIадаха кечло! – дах ца деш, омрица чекхдаьккхира имамо шен къамел.

ЦIа чохь тийналла хIоьттира. Цхьаммо а хаттар ца деш йа дуьхьал дош ца олуш. Имаман омрина резахилира а хаац, йа кхерабелла Iара а хаац.

– ХIан, Гунибе дIа-м гIyp дара вай, тIаккха хIун хир ду? – ца Iавелира БойсагIар.

– ТIаккха хиндерг Далла хаьа, майра Бир Коьз, – дохийна жоп делира имамо, доккха са а доккхуш. – Вешан оьмар чекхйаьллехь, лийр ду, ца йаьллехь, дуьсур ду Iожаллин де тIекхаччалц.

– Гаурех тIаьххьара а летта лийр ду цигахь. Гунибал дика чIагIo йац мостагI вохо! – элира Дибира ал Хунзахис.

– ТIом бан меттиг лоьхуш, девдда лела вай кху ткъа дийнахь?

– Гуниб дика чIагIо йу мостагIчунна дуьхьал.

– Аш дуьхьало ца йеш мостагIчунна дIайелла СогIратIла, Ахульго, Гергебал ледара чIагIонаш йара ткъа? Уьш санна, Гуниб а дIайала доьлху вай цига?

– БойсагIар, хьайна тхоьца дIаван ца лаахь, хьайн нохчашца йухаверза пурба ду хьуна!

– Хьан пурбане хьоьжуш хIумма а дац сан!

– Хьо хIун деш Iа ткъа?

– Шемалан дедоьхча, бенойн БойсагIар цунах дIакъаьсти боху цIе сайна ца тиллийта вогIу.

– Цаваьллачу денна вогIу вайца, – Iоттар йира йуха а неIарехь лаьттачу Дибира ал Хунзахис. – Хьалххе вада ца кхиъна, хIинца тIаьхьа ду.

– ХIумма а тIаьхьа дац, – жоп делира БойсагIара. – ХIор а дийнахь гаурашкахьа дIауьдуш бац шун наибаш, Iеламчаш? Шуьца Гунибе дIавогIур ву со. Шу гIазотехь леташ леш хьажа. И дийр ма дац аш. Гаурийн кара гIyp ду. ТIаккха, Дибир, со йухавоьрзур ву тхешан хьаннашка. Сайна чохь са а долуш, кара гIyp вац. Летар ву, тIаьххьара саоззалц. Со Iемина вац ида. Ткъа шу Iемина.

Кеста-кестта девне бовлу и тIехбеттамаш кху тIаьххьарчу шерашкахь кIезиг ца хуьлура нохчашний, дагестанхошний йуккъехь. Хьалхарчара шолгIаниш бехкебора, царна нохчийн хьаннашкахь тIом бан а ца хаьа йа лаа а ца лаьа, Шемала Нохчийчохь хIитто церан наибаш цхьа а тайпа тIеман корматалла йоцуш бу бохуш. Дагестанхой а ца Iара ала кхоабелла. ХIокху тIаьххьарчу хенахь нохчийн йарташ, дуьхьалойар сецош, паччахьан эскарийн карайаха йоьлча, нохчий йамарт бу бохуш, тIехбеттамаш бора цара. Шинна а агIорниш ца кхетара, бIеннаш шерашкахь цхьаьна xIapa лаьмнаш хазарех а, аланех а, монголийн ханех а, Тимуран гIеранех а, гIажарийн шахех а лардина, дикий, вуонний, хазахетаррий, халахетаррий вовшашлахь нийсса доькъуш схьадеанчу жимачу Нохчийчоьнан а, Дагестанан а халкъашна йукъа мостагIалла доларна бехке дуьненан нуьцкъалчу паччахьийн къизалла а, сутаралла а хиларх. И ший а халкъ ма дара майра, оьзда, къинхетаме а.

– Тоьур ду, БойсагIар! – аз айдира цо. – КIордийна суна хьан Iиттарш, кураллаш. Некъана кечам бан арадовла…

4

Василийна хьалхахIоьттира имам йийсаре воьду дей, миноташший. Оцу цхьана-шина баттахь къанвелла букархьаьвзира Шемал. Коьртах хьарчийна йеха кIайн чалба. КIайчу гIовтална тIехула дихкина кхелина шаьлтий, доьхкий. Кочахь – детица кхелина тур. Биэндоцуш тIехьа доьхкарх йоьллина кечйина ши тапча. Зоьртала, амма хаъал букъ сеттина, нуьцкъала дегI. Сирйала йоьлла гIин диллина йуькъа маж. Йийсаре ваха сацам хилла араваьллачу цунна дуьхьалваьлла буьрса наиб БойсагIар.

ХIаъ, доьхна де дара иза имамна. Итт эзар салтичо гуо бинера Гуниб ломана. Ткъа оцу тIехь Шемалца вацара пхи бIе стаг бен. Лома кIел лаьттачу эло Барятинскийс и имам дийна шена тIевалийнчунна совгIат кхайкхийнера. Элаца вара тIеман суьрташ дахка веана Мюнхенера художник Гершельт. Кхехкачу тIамехь гоьбевлла эпсарш кхуззахь чинна лакхабохура. Эзар туьма совгIате сатуьйсу салтий, хьерабевлча санна, ломаца хьалагIертара. Церан дегнаш айъа, коьртакомандующис чов хиллачу xIop а салтичунна цхьацца туьма ахча лора. Ткъа имаман мурдаш лахлора xIop а минотехь. Леташ йолчу цхьана тобанна тIехь куьйгалла деш йара Юнусан зуда – жуьгти Зайнап. Виснарг виъ бIе мурд, йиъ йоккха топ бен йац. Ткъа деха ламеш, машшаш, эчиган мIаранаш карахь хьалагIерта Апшеронски полкан салтий, йаххьаш къаьсташ, гергахь бу. Арахьара кхиа гIo дац. ТIом Дагестанан махка баьлча, имаман кхузара наибаш, цхьа топ ца кхуссуш, бевдда паччахьан инарлашкахьа бевлла. Цхьана а йуьрто дуьхьало ца йира эскаршна. Кхузара бевдда дуккха а. Мурдашна бала ца лаьа, царна машар беза. Машар бийца эла волчу тешаме нах бахийта бохуш, тIегIертара уьш. Амма Шемала дуьхьало йира, шен кIанта ГIеза-Махьмас деххалц. ТIаккха са ца тохаделира. Цо сардална тIевахийтира Чиркойн Юнуссий, Чохойн ХьаьжIелий. Доцца кехат йаздина: «Сардале эле Барятинскийга. Дала Iалашвойла нийсачу новкъа воьду стаг. Нагахь ахь суна а, суна безачу нахана а Макка баха некъ лахь – вайна йуккъехь машар бу, ца лахь – хир бац». И кехат эцна вахана шиъ йухавеара, имаме шена тIевола боху сардало аьлла. Цаьрца баьхкира полковникаш Лазарев а, Къурмин Къосам а.

Йийсаре ваха имаман сацам хилла баьллийла хиъча, шен цхьана кога тIе хьалаиккхира буьрса БойсагIар. Чевнаша йеринчу йуьхьа тIехь, седа санна, богура цхьаъ бен боцу бIаьрг.

– Хьайн сацам хийца, имам, хьайн сийлахь цIе йайъа воллу хьо! – къаьхьа мохь белира цуьнга. – Тхо дийначийн хьовха, беллачу тIемалойн а сий дайъа воллу хьо! И дойла йац хьан!

– ХIан-хIа, БойсагIар, и ца дича далац. Наха доьху соьга. Зударий а, бераш а эрна хIаллак ма хилийта, боху соьга…

– ХIун элира ахь? – шен цхьаъ бен доцу аьтту куьг шаьлтанан макъарна тIе а диллина, кхоссавелира БойсагIар. – Эрна хIаллакьхир ду, тов! Кху ткъа шарахь хIаллакьхилларш дацара адамаш? Эзарнаш! БIе эзарнаш! БIаьрг тохал Нохчийчу! Шо хьалха, стохка, массо хенахь цунна тешаме хила, иза тесна ца йита, хьо дийна а волуш гаурша и дIалоцур йац бохуш, дуйнаш биънарг хьо вацара ткъа? Йицйелла хьуна айхьа тхуна йина чIагIонаш? ХIокху шайн лаьмнийн лакхенгара дIа бIаьрг тохал цига. Делах санна, хьох тешначу, хьуна доггах тIаьхьабаьзначу, хьо ларвеш сийлахьчу тIамехь эгначу майрачу кIентийн баьрзнаша аьхна Нохчийчоьнан латта! ХIинца а йогуш йу иза, Iаьржа кIора хилла цунах! ЛадогIал, хезий хьуна, цигахь беллачийн декъаш тIехь боьлхучу зударийн тийжарш, байлахь дисинчу берийн белхарш, иэшаро иэхь дина, тIедогIучу олалло собарх баьхначу дийна бисинчу хьайн тIемалойн узарш? Халкъ тешара хьох, и тIаьхьахIоьттинера хьуна, ткъа оццул хьо веза лелийна халкъ холчахIоьттинчу дийнахь, и дIа а тесна, хьо хьайн са дадийна воьду!

Имам лаьттан бIаьра вогIавеллачохь висинера.

– ХIаъ, БойсагIар, Нохчийчоь йаьгна. Иза йара со кога вахийтинарг. Шун нохчашна, шун наибашна тIетийжаш, идийра ас xIapa ткъа шо. Шун халкъ къар ца делла гауршна, иза кIадделла, цуьнан ницкъ бац дуьхьало йан. И хиъна шун наибаш кхушара оьрсашкахьа бевлира. Хьо цхьаъ тешаме висина суна, сан майра БойсагIар. ТIом шайн махка баьлча, дагестанхойн йарташ, дуьхьало ца йеш, муьтIахь хилла, кIелсевци гауршна. Церан наибех соьца висинарг Iаьндойн Дибир, хунзахойн Дибир, СогIратIлара Нурмохьмад а бен вац. Вуьш, оьрсашкахьа а бевлла, суна дуьхьал тIом беш бу. Со дийна йа вийна шена тIевалийначунна эзар туьма ахча кхайкхийна цо. Йа вуьйр ву цара со, йа йийсаре лоцур ву. Цул, сайн лаамехь со тIевахча, тоьлашха хета… Халкъана къинхетам беха…

– ХIан-хIа, ахь и дийр дац! – тIечевхира БойсагIар цхьа шо хьалха буьрса имам хиллачу, ткъа хIинца гIорасизчу Шемална. – Кхузахь герз буйнахь летта вала веза хьо! Хьо вацара ткъа тхуна сийлахь гIазот кхайкхийнарг? Хьо вацара ткъа исламан дуьхьа керстанех леташ Iожалла тIеэцнарг Дала даржехь лакхавоккхур ву, кхеравелла, кара а вахана, царна муьтIахь хилла кIелсецнарг жоьжахатин цIергахь вогур ву баьхнарг? Иштта хьехамаш ца бора тхуна хьан Iеламчаша? Ахь а, хьан наибаша а ца олура ткъа тIемалошка, вешан Даймохк гаурашна дIалучул, летта далар гIоли йу вайна? ХIета, ахь а, хьан Iеламчаша а адам Iехош хилла-кх? Стешха кIиллой хилла-кх шу? Iожалла тIе ма-гIоьрттинехь, хьан Iеламчаш а, хьан хьоме наибаш а, куьйранах йевдда котамаш санна, бевдда гауршкахьа бевли! Хьо а царна тIаьхьа дIахьаьддийца! ХIинца дицделла шуна шайн халкъ а, шайн латта а, шайн дин а. ХIан-хIа, Шемал, хьо гIyp вац гаурийн кара! Тахханалц кху лаьмнашна хьо вевзара майра бIаьхо, тешаме кIант, хьекъале баьчча санна. Ткъа турпалш дийна йийсаре ца боьлху. Нагахь хьо мостагIийн карагIахь, Iаьржа кепек мах бац хьан! Кху лаьмнаша, шаьш мел лаьтта, неIалт кхайкхор ду хьуна!

– Эрна хабарш хIунда дуьйцу вай, БойсагIар? – халла хезаш вистхилира Шемал. – Вешан догIмаш инарлин карадалар ма тоьлу вайна, тIаккха паччахьо къинхетам бийр бу вайх. ХIокху бехачу тIамо со а гIелвина… Дерриг чекхдаьлла хIинца… Со летта валарх, хIун нислур ду? Дерриг эрна ду. Со воьду, БойсагIар…

– Имам!

Амма Шемал, шен тешамечу наибе ла а ца дугIуш, оьрсашкахьа дIаволавелира.

– Йухаверза, Шемал, ас Делан цIарах нажжаз во хьо! Дохковала, имам! Ма диэ иэхь къеначу лаьмнашна! Ва дела хила хьуна Делан неIалт!..

Амма Шемала ла ца дугIура. Цунна хьалха дIахIоттийра цуьнан хьоме сира дин. Шимма луьйтанаш, цхьамма ког а лаьцна, дина даьккхира цуьнан дазделла дегI. Хьаьдда тIевеанчу полковнико Лазаревс, урх лаьцна, дIаозийра дин. Йуьрта йисте кхаьчна, охьа чухьаьжча, имамна гира оьрсийн эскаршца лаьтта дагестанхойн отрядаш а, элана Барятинскийна уллохь лаьтта селханлера шен гергара наибаш Донго-Махьма а, Iандалалски Хосро а, Елисуйн Дениел-бек а, шен мутаIелам, доттагI, хьехамча хилла Iаьмархан а, ТIилитIлара Кибит-Махьма а, кхин дуккха а. Берриш а – селханлера цуьнан доттагIий. Имамо говр сацайайтира. Церан йаххьаш тIехь Шемална шера гора баккхийбер а, догъIабар а, йоккха гIайгIа а.

– И бусалбанаш аш сан бIаьргашна гучуьра дIа ца бахахь, со дIа ца вогIу! – элира цо сацамболлуш.

Къурмин Къосам охьачухьаьдира. Цхьа сахьт далале цигара лаххьийна дIабехира берриг наибаш а, Дагестански иррегулярни полк а, хански нукерийн отрядаш а. Лазаревс говран урх дIаозийра. Шемална тIаьхьаволавелира цуьнан гергарчу нахах кхойтта стаг…

Ткъа БойсагIар, кху лаьмнашкахь виначу уггар майрачу, уггар хьекъалечу, сийлахь-воккхачу кIанте – шена дукхавезначу шен имаме – тIаьххьара бIаьрг а тоьхна, мохь аьлла, ша лаьттачохь дIахаьрцира.

Василийна хIинца а шена хезаш санна хетара цуьнан тIаьххьара доца къамел. Цигахь дийна бисина шен кIезиг накъостий тIе а гулбина, цаьрга ша дина а ваккхийтина, чIогIа нуьйра а вехкийтина, тIаккха шен гIopгIa-стоммачу озаца вистхилира иза:

– КIентий! Шуна дика хаьа, имамна тIаьхьа а хIоьттина, кху суьйлийн лаьмнашка со сайн са дадийна ца веанийла. Вайн ницкъ ца тоьи вешан маршо, латта ваьшкахь сацо. Амма вайх цхьаммо а сий ца дайъи вешан дайн. Ваьш царна дуьхьалхIиттинчу дийнахь, оха тхешан декхар кхочушдина, и тIаьххьара минот тIехIотталц вайн хьомсара латта мостагIех лардина ала йуьззина бакъо йу вайн. Суна ца лаьа мостагIчун караваха. Йа кхузахь летта вала, йа, и кхолха гуо а хадийна, цIа верза сацамбина ас. Са чIогIа дерг суна тIаьхьахIотта. КIажийн пхенаш дегориг хIинцца эццашха дIаваханчу имамна тIаьхьа гIyo. Кхузахь Iожалла йерг вужур ву, дийна висинчо, вайн хьаннашка а вирзина, вайн мехкан, вайн халкъан, вайн бакъдинан дуьхьа къийсам латтор бу. Оцу Делан мостагIийн гуо хадо хьовсур вай. Оцу везачу Дала гIo дойла вайна!

– Маршо йа Iожалла! – мохь туьйхира Василийна уллохь лаьттачу Косолаповс.

Цо баттара даьккхина болатан тур ткъесах къегара малхехь. Оцу минотехь иза халла вевзира Василийна. Цуьнан цIен бос богу беснеш кIайеллера, цIеллех хIума дацара балдаш тIехь. Цергаш йара чIогIа тIеттIатаIийна, лаамах буьзна майра ши бIаьрг цIарах богура. Иэккхийта санна, буйнахь къуьйлура детица кхелина туьран мукъ. БархI шо хьалха иза ведда йийсарера йухавеача, имамо цунна делла совгIат дара иза. Цунна тIехь дашо варкъ доккхуш Iаьрбийн йозанца йаздина дара масех дош: «ХIара турпал а, говза тIемало а ву, лом санна, дера мостагIчунна чукхоссалуш».

Бекхаман лаамах дуьзна дегнаш кхехкачу оцу йуккъехь веккъа цхьа Аьрзу лаьттара, лам санна, собаре, вист ца хуьлуш, воьгIча санна, шен хьаргIачу динахь. Шуьйрачу некхан шина а агIон тIехь лепара цхьацца мидал: «Имамо Шемала хIокху майрачу тIемалочунна хьалхарчу даржан орден ло», «Майра а, къонах а ву». Тамаша бара, оцу шен бIаьхоша детта маьхьарий цунна хаза а хазахь. Баккъал а аьрзунчух тера цуьнан майра хьажар кхерстара мостагIчун позицеш тIехула. Лекхачу хьаж тIехь гора кIорга ойла. Шемалан эскарехь шен хьуьнаршца а, майраллица а гIараваьллачу оцу кхаабIаьнчо, схьахетарехь, мостагIчун гуо хадо мела меттиг лоьхура. Цунна тIера бIаьрг ца боккхуш, тIехьа лаьттара хаддаза цуьнан некъашхо – ваша Iела.

– КIентий! Iожалла йа маршо! – баттара тур доккхуш, дин охьахийцира БойсагIара.

Оцу болатан гоьргана тIаьххье чухецайелира дошлойн жима ковра. Амма царах цхьа ткъех стаг бен ца велира гуонах ара. Чевнаш хиллачаьрца вара некхах тоьпан хIоъ бисина Косолапов а. ТIаьхьадаьллачу орцанера бевлча, ламанан чехкачу хил дехьахь садаIа севцира уьш. Косолапов вала гергавахча, чевнаш хилла вуьш а битина, берриш а цунна тIе гулбелира. Коьрте хиъначу Маккхала шабарца йеса доьшура. Бисинарш тапъаьлла Iара.

– Воха ма вохалахь, Жабраил, xIapa де вайх хIоранна а тIехIотта дезаш ду, – цунна маслаIат дан, дог-ойла айъа гIоьртира, туьра тIе а тевжина, тIехIоьттина лаьтта БойсагIар.

Косолаповн кIайделла балдаш халла хаалуш диэлаозийра.

– И хIунда дуьйцу ахь, майра БойсагIар… Со воккхаве кху дийнахь… ламанан аьрзу санна, маьрша а волуш, айса Iожалла тIеэцарх.

– Весет дан лаьарий хьуна, Жабраил? – хаьттира БойсагIара.

– ХIан-хIа, – бIаьрнегIарш туьйхира Косолаповс. – Амма сан зудий, бераш дуьсу… Бераш даккхий хиллалц, церан доладер аш, шаьш дийна дисахь… Сан кIанте, со муха ваьхна а, муха велла а дийца… Ша къастор цо… муьлхачу новкъа ваха веза… Сан дакъа… ТIелхагна тIе кхачаделаш… йуьртан кешнашка дIадоллийта…

– Берашна са ма гатде ахь, Жабраил. Тхо дийна а долуш, Косин Жабраилан берашна хIума оьшур дац хьуна. Тхайн доьзалш мацалла балийтина а, хьайниш бузор бу оха.

Косолаповс шен ши бIарг Василийна тIебуьйгIира.

– Васале вистхила лаьара хьуна, Жабраил? – хаьттира Маккхала.

Косолаповс ши бIаьрг хьаббира.

– Тхо новкъа-м дац хьуна, Жабраил? Хьайна ала луучунна хецций вистхила, – цуьнан хьаж тIе куьг хьаькхира Маккхала. – Вай дерриш цхьана Дала кхоьллина адамаш ду. Шен махкана генахь Iожалло хьовзийначу стеган дог суна дика хаьа. Цо сатосу винчу махке, ненан маттахь стаг вистхуьлу хазаре. Оьрсаша а, нохчаша а Далла гIуллакхдар баш-башха делахь а, амма АллахIна хьалха цхьаъ ду вай. Тхох бехк лаций ца Iаш, хьайна луъучу маттахь Васале хьайн дагара далхаде. Хьо винчу махкахь йижарий-вежарий а ма бу хьан. Шуьшиъ паргIат вуьту оха.

Косолаповс халла хаалуш корта ластийра. Цо чIогIа таIийначу негIаршна йуккъехула бIаьрхиш Iовдаделира.

– Хьо бакълоь, Маккхал, – элира цо, лазарна садетташ, чIичкъашка а оьхуш. – Ахь даим а олу бакъдерг. Хьо тера вац кхечу молланех. ХIаъ, бу, дера, сан-м винчу махкахь йижарий а, вежарий а, гергара нах а. Суна уллера цхьа а дIа ма вала. Шух лачкъийна xIyммa а дац сан… Сан даймохк, йиша-ваша, сайн халкъ ца дезаш ца ваьлла со шуьгахьа. Бусалба дин керста динал тоьлуш хетта а ца вирзина со цуьнгахьа. Сан даймахкахь харцо йу. Сан халкъана тIехь латтош къиза Iазап ду. Оцу харцонна, оцу къизаллина дуьхьалваьлларг тIепаза войъу цигахь… Шу шайн коча йоьллинчу харцонна дуьхьал маршонехьа гIевттинера. Иза дара со шун агIонгахьа ваьккхинарг… Амма кху ткъа шарахь цхьа минот а йацара суна сайн даймохк, халкъ, сайн йиша-ваша дицделла… Васал, Вася… Суна хаьа, хьан кийрахь а, ведда лам чу веанчу xIop а салтичун дагахь а изза бала буйла… Со цуьрриг дохко ца ваьлла кхаьргахьа волуш айса тесначу гIулчана… Варийлахь, Вася, хьо а ма ваьллахь дохко… Вайн узарш ца хезачу дворянийн эпсарша вайна даймехкан йамартхойн цIе тиллина… Амма и бакъ дац. Вай даймахкана а, халкъана а дуьхьал дацара, ткъа царна тIехь харцо латточарна, хьан нана, хьан нускал, хьан йиша хьийзийначарна, хьайбанех санна, адамех йохк-иэцар йечарна дуьхьал дара…

Косолапов цIеххьана дIатийра, гIора кхачийна. Кхехкаш кIежтуьйсу кийра сацо ницкъ ца тоьъна Василий, цуьнан некха тIе а воьжна, догIанах вилхира…

* * *

Василийн чIогIа доттагIалла тасаделира Дакашца. Гати-Юьрта веана иза Дакашан хIусамехь сецира. Дукха хан йалале хиллачу йуьртан гуламехь гатийуьртахоша, цуьнга има а диллийтина, шайн йукъаралле дIаийцира иза. Оцу дийнахь цунна керла цIе тиллира Лапин Васал аьлла. Цхьа масех де даьлча, шен хIусамехь мовлад а доьшуьйтуш, Дакаша нахе дIакхайкхийра, тахана дуьненахь а, кхана къемат-дийнахь a xIapa Васал шен а, шен вежарийн а ваша ву, цунна тIедеана дика а, вуон а шайна тIе догIу аьлла. Бакъду, нохчийн а, оьрсийн а шина кIентан вошалла гена ца делира. И шиъ цхьаьнакхетта шо кхачале Дакаш вийра. ХIетталц даим а самукъане, векхавелла хуьлу Васал Дакаш вийначу дийнахь дуьйна кхоьлина, ойлане висира. ЦIетоьхначу вешица дIайахара цуьнан дуьненан самукъе. Делахь а, Дакашан вежарша, шена Мархет йалийна, бахам вовшахтоьхча, цо берриг шен ницкъ а, тIамах мукъаваьлла хан а дIалора доьзалний, бахамний. Амма цуьнан кертахь даьхний ца кхуьура. Цамгарх лара халла денбина йетт а, сту а, говр а. Паччахьан эскарш Гати-Юьртана тIелетча, дагочу цIеношна йукъахь нислора даим а Васалан миска хIусам. Шо-шаре мел дели, бахам иэшара, ткъа доьзал стамлора. И дара Васал дакъазваьккхинарг.

VII корта, ӀОСИН ӀОЖАЛЛА

Къахетац дуьнена ваьллачу йа веллачу стагах. Къахетац бахам, цIай, ахчий дайначу стагах а. Уьш цхьа а цуьнан ма дац. Амма шен цхьаъ бен доцу долалла – шен сий – дайъинчу стагах кхоам хета-кх.

Эпиктет

1

Кешнийн кертара араваьлла Васал шен кха долчухьа дIаволавелира. TIe къух даьлла дукъделла, йокъано лелхийтина иза гича, дуьненах догдолура цуьнан. Амма шен доьзалан дахар цунах дозуш волу иза, хьаьвззий воьдий, цунна тIехIуттура.

XIapa къоьлла, xIapa харцо йара иза шен халкъах, даймахках ваьккхинарг, цуьнга шен дин хийцийтинарг. Моьттура, кху маьршачу лаьмнашкахь шена маршо карор йу. Амма оьрсийн помещикийн дIаьвше мIараш кхуза а кхечи. Цхьана кога гIамий, вукху кога жIарий лаьцна, кху лекхачу лаьмнаш тIе хии ши корта болу цIий муьйлу аьрзу. Цо дIахуьйди эзарнаш нохчийн, оьрсийн цIий, дIайаьккхи цаьргара маршо, дIабаьккхи мега болу мохк. ДIа ког мел баьккхинчохь – каш, йартийн херцарш, йагийна бошмаш, йохийна хьаннаш, байлахь бисинчу доьзалийн узарш. Хьаннаш, чIажаш декадо паччахьан тIеман-колониальни гIуллакххойн йаппарша. Вадарх ца вели Васал оцу харцонера, къизаллера, къоьллера. Амма кхузахь иза шен дегIан да ву. Цуьнан зуда цхьаммо а сийсазйийр йац, цуьнан бераш толлучу жIаьлех а, говрех а хуьйцур дац. Кхузахь адамаш къоьллина, къизаллина, харцонна кIел ца совцу. Цара дера дуьхьало йо харцонна. Леш хилла ца баха, герз буйнахь леташ ле. Кхузахь цхьаммо а цхьаьнгге а шен цIоганах серий ца доьттуьйту. Ша сийсазвинарг тухий вожа а вой, обарг волу. Маьрша а волуш къийсамехь Iожалла тIеоьцу. Иштта валар ловзар ду. Васална биц ца ло генара вина мохк. Цунна бус-буса гIенах дуьхьалхIуьтту иза. Боккха там хуьлу гIенах иза гуш, ша цигахь ненан мотт буьйцуш. Ткъа самаваьлча, дуьне кхоьлина хетало.

Йетт а, йеара старгIа а йоьжна, урд аха гIерташ воллучу МIаьчигна тIеIоттавелира Васал. Йуьхь лаьцна, хьайбанаш хорша дIаийзадора дерзинчу дегIа тIе машин эттIа чоа а дуьйхина, баьIаша йеринчу настаршца когашIуьйра волчу пхийтта шо хенарчу кIанта Коьрас. Ткъа цул жимахйолчу йоIа, пхонан сара бетташ, хьацар кIур хилла, тIелоьхкура уьш. Амма МIаьчига шина а куьйга баьлча мел чIогIа теIайарх, нох ца летара кхарзаделлачу, тIе къух даьллачу лаьттах.

– Ассалам Iалайкум, хьекъийла хьан, МIаьчиг! – тIехIоьттира цунна Васал.

– Ва Iалайкум салам! Дела резахуьлда хьуна а, Васал! Во-о-хьа! Совцал, бераш. Жимма садаIийта цаьрга. Ахь хIун до, Васал, хьо лаа вуй?

Нох дIа а карчийна, шен гIарло доьллачу куьйга Васалан куьг лецира цо.

– Мекха карор бацара-те аьлла, дукъа ваьллера со-м.

– Ца карий ткъа?

– Ас-м, башха лоьхуш, къа а хьийгин хьовха.

КIадделла багах чопаш туьйсу хьайбанаш дажа а ца кхевдара. Йетт ша болчче охьабижира.

– ЦIахь хIун ду? Бераш могаш дуй? Мархет мича хьолехь йу? ВаллахI, ва биллахI, Васал, хIокху тIаьххьарчу деношкахь шун цига хIотта кхиош ма вац со.

– Сиха хан ма йу xIapa, МIаьчиг. Бераш а дика ду. Зуда а, иштта, шен цамгар токхуш йоллу. Жимахволу кIант Юсуп вара тхан кху некъехь хорша оьхуш. Цунна а хIинца гIоли йу. Хьо-м цхьа хаза гIуллакх деш воллу.

МIаьчига куьг ластийра:

– Ахар ду xIapa? ХIокху хьардашна тIехула нох хоьхкуш, котамаша мIараш тийсича санна йо-кх. ТIехула тIе, аха кха мичахь ду? XIapa хьаьрса поппар! Делан балица дIайийнарг хьалакхиахьара а йара цхьа лар. Цхьана а шарахь ши гали хьаьжкIаш а ца йевлла суна хIокху тIера. Ткъа цIахь чоь йуьззина xIapa, – дIо Iачу шина берана тIе корта тесира эццахь, – чIевнеш йу, мацалла багош гIовттийна, къийган кIорнеш санна. Дена неIалт хиларна, ХортIина декхарийлахь вай со-м. Iосас хьайниг санна, шен декхарна эххар а цо xIapa коржам дIаозорах вогу. Амма со дийна а волуш-м хир дац иза.

– Сан урд ца гуш-м, шен кIесаркIаг гур бара Iосина.

МIаьчиг цецваьлла Васале хьаьжира.

– Ой, цу тIе гота ма хьажий цо!

– Маца?

– ХIинцца.

Макхвелла Васал, доьхкарх доллу жоммагIа катоьхна схьа а даьккхина, некъ ца лоьхуш, дуьхьал дол-долчухула шен кха долчухьа дIахьаьдира.

2

Сийсара набаро ша теваллац дукха ойланаш йира Iелас, таро йоьхначу Васална гIo дан некъ лоьхуш.

Шен йиша-ваша долчунна а хала даьхкина и шераш къаьсттина дахделлера, цхьа хиларал сов, чолакх а, боккхачу доьзалан да а волчу Васална.

ДIадаханчу шарахь-м Васал воцчийн а дукха дисинера ахаза ардаш. Нахарна дожа сту-бугIа долуш иттех доьзал а бацара йуьртахь. Амма цул тIаьхьа, шишша ца нисбеллехь а, цхьацца сту нисбеллера дукханна а. ТIом сецначул тIаьхьа маршо йелира аренца йолчу оьрсийн йарташка эха. Оьрсашца тасаделлачу хьошалло дуккха а пайда белира нахана. ХIетталц царна хIун йу ца хиъна аьчган нох а, мекха а деара йуьрта. Бакъду, уьш Iосин а, ХортIин а бен дацара хIинца цкъа. Амма церан мекханаш гиначу цхьаболчу наха, иштта аьчган цергаш а йетташ, дечиган мекханаш кечдира шайна.

Шайн стерчий долчу йуьртахойх цхьаъ бен вацара Iелин тIеваха бIобулуш. Иза вара лахо чохь вехаш волу Акхболатан Ахьмад. И шиъ йа ши доттагI а, йа вовшашна йуккъехь, xIapa ала, гергарло долуш а вацара. Амма цаьршимма вовшийн чIогIа гIо лоцура. Ахьмадан Iелега безам бахийтинарг цуьнан догдикалла, харцо йоцуш хилар а дара, ткъа Iелас Ахьмад лиэрара, иза майра а, хьуьнаре тIемало а, комаьрша стаг а хиларна. Цул сов, иттех шо хьалха цкъа хошкалдахойн арахь хиллачу цхьана тIамехь Ахьмада, иза гуш лаьтташехь тIехIоьттинчу Iожаллех кIелхьара а воккхуш, шен аьтту куьг чолакх динера. Амма аьрру куьйга а болх балуш волчу Ахьмада башха даз ца дира шен чолакхвисар.

Iуьйранна хьалххе гIеттина Iела, ша ирзу тIе вахале, Ахьмадах кхета дагахь, охьачувоьссира. Амма балхана тIера зоьртала Ахьмад цIахь ца карийра. Зудчо, иза сатоссуш гIеттина, peгIa вахана, элира.

Цигара йухавирзина вогIучу Iелина урамехь дуьхьалкхийтира тIехула ховшийна бераш а, тIаьхьатесна йетт а болуш сал-палах йоьттина йогIу стерчийн ворда. Стерчий геннара девзира цунна. И шиъ Жаьнтамаран ши сту бара. Жаьнтамар а, цуьнан ши кIант а тIаьхьа вара, шаьш новкъадохучийн Iодика йеш соьцуш.

– Шуна хIун дагадеана, Жаьнтамар? – хаьттира Iелас воккхачу стаге, шаьш тIеттIакхаьчча, салам а делла.

– Тхо-м йуьртах довла ма дохку, Iела, – гIийла жоп делира Жаьнтамара.

– Гена?

– Генна доьлху. Шина Терка йуккъе.

– Ой, шу доьлху бохуш, хьехош а ма дацара? – цецвелира Iела.

– Оха xIapa хьехо-м дукха хан йара, амма барт хIинцца бен ца тайн тхан.

Iелин чам байра. Вуьшта а кIезиг бара йуьртахь бисина нах. Белларш-м денлур бацара, ткъа xIapa дийна бисинарш мукъа а йуьртахь биса лаьара цунна.

– Даха ца дезара шу цига, – реза ца хилира Iела. – Цхьажимма йахь хила ма йеза ткъа. Вешан латта гIалгIазкхашна а, вешан эпсаршна а далийтина, хIинца иза йолах йа йукъахь лело, цига эха дуьйладелла-кх вай.

И дешнаш шега кхечо аьллехь, оьгIазгIyp вара Жаьнтамар. Амма цунна дика вевзара кураллех чо шен дегIаца боцу догдика Iела. Хаьара, цо хIуьттаренний, гамонний дош эр доцийла.

– ХIун дийр ду ткъа, Iела, – доккха садаьккхира Жаьнтамара. – ВаллахI Делора, ца доьлху хьуна тхо цига хазахета-м. XIapa цIоз кхузахь хене даккхалац. Ткъа тхан долахь тIе верта даржжол а латта дац. Хьун хьакха а ницкъ бац. Стохка, ши кIант эцна вахана, цигахь xIapa шуьстий, йеттий денбинера ас. Ia тIeдаллац болх а бина, тхаьшна хене довла рицкъа а гулдина, цIа догIур ду боху ойла йара-кх.

– Хьайна дика хаьа хир ду-кх хьуна. Марша гIойла, некъ дика хуьлда шун! – Жаьнтамарна мараиккхира Iела. – Дала шайн даго боххург нисдина, могаш-маьрша цIа дерзадойла шу!

– Дела реза хуьлда хьуна а, марша Iойла! Далаза дисахь, гур ду вайна…

Жаьнтамар ша Гати-Юьртара вацара. Ткъех шо хьалха Соьлжан йистера йа Теркацара веанера хаац, цаьршиннах цхьанхьара-м йагийначу шайн йуьртан метта гIалгIазкхийн станица йиллича, доьзалца Нохчмахка веана, кхузахь сецира иза.

Иштта хьалабаьхкина доьзалш Iаламат дукха бара Нохчмахкахь.

Вуьшта а гаттехь бохкучу кхузарчу бахархошна лаьттан къоьлла йаьллера оцу адамех. Цара сатуьйсура, тIом толамца чекх а баьлла, шайн махка йухадерзаре. Кхузахь гуттаренна а совца ойла йоцчу церан дог ца летара хийрачу йуьртах, адамех. ТIом болчу хенахь церан догъоьцура бухарчу наха. Иза чекх ма-беллинехь дIагIур болуш, цкъачунна тIебаьхкина хьеший лорура уьш. ТIом чекхбелира хIорш оьшуш. ГIалгIазкхийн йарташ йисира кхеран лаьтта тIехь, ткъа хьошалара бевллачу ЖаьнтамаргIеран сий дайра кхузарчу йарташкахь. Церан цIе – тIебаьхкина нах йара. Йуьртахоша боькъуш мехкан дакъа а, кхеташонехь куьйган бакъо а йацара церан. Дерригенан ойла йича, Iелас бехк ца буьллура царна кхелхина бахарх. Уьш муха бехар бара кхузахь? Берриг мохк наха дIалаьцнера. XIop а шарахь вовшахлетара, шунаш къуьйсуш. Хьалха-м, доьзалехь кIант кхиъча йа йуьртана тIе стаг веача, цунна дакъа доккхура, хьун хьокхий. ХIинца хьун хьокхур йу олийла а дацара. Йерриг хьун Iедало шен дола йаьккхинера.

Тахана Айза цIахь а йитина воьдура Iела шайн ирзе. Цигахь дан дезаш ладам боццу гIуллакх бен ца дисинера. ХьаьжкIаш йийна xIapa шиъ даьллера, оханна тIехулара бIаьллаш дохош, жимма латта шардичхьана, асаран хан тIекхаччалц мукъа дара. Цундела, Iуьйранна де шеллах ирзо тIера гIуллакх дIа а даьккхина, гIop ша Ахьмад волчу аьлла, Iаьрчхил дехьавелира иза.

Iаьрчхехь делкъан ламаз дина, Ахьмад волчу вахара Iела. Мекха дIахецна, стерчий дажа дIа а лаьхкина, кхура кIел бай тIехь агIорваьлла Iаш карийра цунна иза.

– Ассалам Iалайкум, хьекъийла хьан, Ахьмад! – тIехIоьттира Iела.

– Ва Iалайкум салам, Дела реза хуьлда хьуна а! Марша вогIийла, Iела, – каде хьалаиккхина, куьг а лаьцна, охьахаийра иза Ахьмада.

Могаш-паргIат хаьттинчул тIаьхьа ша деана гIуллакх дийца вуьйлира Iела.

– Хьоьга цхьана денна шуьста беха веана со, Ахьмад, – элира цо, делкъана садаIа веана моьттуш, шега хIумма а ца хоттуш Iачу Ахьмаде.

– Ахь хIун до стерчех, хьайн ирзу дийна ца ваьлла хьо?

– Сайн ирзу дийна-м ваьллера, лулахо ву сан Iаламат вуочу хьолехь.

– Мила?

– Васал. Стохка а висина иза шен кха денза. Чохь йалх бер ду. Тховса лер, кхана йу ца хууш, кIелйисина меттахь Iуьллуш зуда а йу. Васал ша заьIап стаг ву. Чохь хьакхо рицкъа дац, кхушара кха денза бисахь, мацалла балар бен дац церан. Мел ойла йарх, уьш диэха хьоьгачул бIобулуш стаг ца карийна, веана со.

– Хаьа суна цаьргара хьал, – элира Ахьмада. – Ас айса а дукха ойла йина церан. Шина стараца ахалур долуш кха ма дац цуьнниг. Дукха хан йу иза ахаза Iуьллу.

– Сан а, Чорин а шуьста хир бу хьайчаьрца.

– И ша ду. Маца деза шуна?

– Хьан шуьста мукъабаьллачу дийнахь.

– Со-м тахана вер ву.

– Делахь хIета, кхана цуьнан урд аьхча, мел хир бара-кх вайна.

– Дала мукъалахь.

Хабарна тIера воцу Ахьмад Iелин хеттаршна доцца жоьпаш луш Iара. Iелин гIуллакх чекхдаьллий хиъча, гIеттина, кхуран генах кхозу таьлсаш схьа а эцна, оцу чуьра сискаллий, кIалддий схьайаьккхира цо.

– Делкъе йича, хIун дара-те вайша, Iела? Айсса xIapa Iийша дог ца догIуш Iара со.

– Со хIума кхаьллина ву, Ахьмад.

– ХIетте а, цхьаьний кхоллур вайша.

Кхин меца воццушехь, кIолде безам бахана, тIехилира Iела.

– Йалташ дIадуьйш-м дара вай, Iела. Амма, стохка санна, йокъа хиларна кхоьру-кх, – элира Ахьмада, хьала а хьаьжна. – Иттех де ду-кх вайна стигалахь догIанан марха ца гун.

– Далла лиънарг хир ду. Ирх-пурх а, йалта иэца деза. Ас-м цуьний бен ойла ца йо. Кертахь бежанаш, уьстагIий долчара-м оьцур дара иза, тхо цхьадолчара хIун дер хаац-кх.

– IocaгIap санна, кIа дийнехь тоьллера вайна а. Цара гурахь дийна кIа хаза тIедаьлла.

– Хаац, хIун хир. Цара дуьххьара дийна и вайн махкахь. Шортта латта долчара дийча тарло иза, амма, со санна, цхьа ирзон коржам бен йоцург, цу тIе кIа а дийна, охьахаа ваьхьар вац. Цул сов, эвсаре доцуш йалта а ду, хьаьжкIел иттазза-пхийттазза кIезиг долу а, боху, иза.

– Хуур ду-кх Iосин кхаш тIера хIун йолу.

– Цунна хир ду хьуна, тIулгаш тIе дийча а. Дала дуьне делла стаг ву уьш кхоъ.

– Амма эхарте даха дог-м дуй хьовха.

– Цигахь хиндерг хьанна хаьа. Устазаша шайна улло а уьш хийшабо, Iедало а уьш лоьру. Вай пекъаршна дуьне а доьхна, эхартахь хиндерг а хаац. Ши-кхо де хьалха Iоса веанера Васал волчу. Кха дохка бохуш, хьийзаво цо иза.

Сискал Iуьйшучуьра а сецна, Iелега хьаьжира Ахьмад.

– Баккъаллий? Резахуьлий ткъа важа?

– ХIан-хIа.

– Хьай, жIаьла-йаI! – карара сискалан йуьхк охьа а йиллина, дIатевжира Ахьмад. – Ша санна, вохкалуш, иэцалуш ву моьтту-кхий цунна массо а. Цхьанне а цуьнан боьха цIий шена тIелаца ца лууш, кху хене йаьлла и хьакха.

– Амма кхечу цхьана гIуллакхо таро йохийна Васалан. ДIадаханчу Iай йухалург Iосера цхьа гали хьаьжкIаш йаьхьна цо. Йа и хьаьжкIаш схьало, йа кха шена дита, боху хIинца Iосас.

– ОстопируллахI! Делах ца кхоьру, нахах хеташ иэхь а дац. Эххар а цхьана декъазчун карах лийр ву хьуна и!

Кхуран бухе хIоттийна кхийра чIуьжалг схьа а эцна, цуьнан бертера IаьIийн хьокхаргийн горгам дIайаьккхира Iелас.

– Хи малахьа, Ахьмад, – дIакховдийра цо чIуьжалг.

– Баркалла, ас ца молу, – ша Iачуьра хьала а айъавелла, охьахиира Ахьмад.

Ша вогIуш стерчий дехарал сов, кхин а дара цуьнан дагалаьцна. Амма Ахьмаде и хьахо дарехь ца хIуттура Iела.

– ХIинца ша хIун дер ца хууш, бIарзвелла Васал. Iосина дIадала йалта дац. Iедало а, шарIо а, вайна ма-хаъара, Iоса толор ву.

Iела, шен къамел а сацийна, Ахьмаде хьаьжира. Ахьмадан йеха йуьхь макхйелла гора, дукъ сеттинчу бехачу меран Iуьргаш оьгIазе сийсара.

– Хьуна хIун дан лаьара? – хаьттира цо Iелега.

– Васалан доьзал кIелхьара ца баккхахь, мацалла лийр бу, Ахьмад, – элира Iелас. – Ши-кхо де хьалха со Мархете хьажа вахча, буйна ахьарш лаьцна, цу тIе мотт Iуьттуш Iара уьш. Вайна ма-хаъара, Васал цхьа пхьарс чолакх, шен тайпа-тукхам доцуш стаг ву. Iосин бераша шайна тIе-м лаьцнера иза, амма царах а кхоъ бен дийна вац. И гали хьаьжкIаш Iосина йухайерзоран ойла йора асий, Чорассий. Тхойшиннан цIахь дац гирда кхочуш а йалта. Нахера жим-жимма вовшахтоьхча, цхьа гали гулйала мегара. Аьрзуй, Маккхаллий цIахь хилча-м, царна цхьа некъ карор бара, и шиъ кестта цIа кхочий хаац. Ткъа Iосас Васална делла кхо де селхана чекхдаьлла.

Ахьмад хьалагIеттира.

– ДIагIо, Iела. Суьйранна со аравер ву оцу гIуллакхна. Наха лахь – дика ду, ца лахь а – дIатокхур ду и хьаьжкIийн гали. Амма Iосина моьттург чекх-м дер дац!

Iела дIавахча, дикка хIоьттина лаьттира Ахьмад. Цкъа ойла хуьлура цуьнан, мекха баккхар дитина, ши сту хьалха а лаьллина цIа ваха, Васална орцахвала. ТIаккха, ши сту бала Iелина делла дош дага а догIий, соцура. Iосас лелочу хIуьмалгаша доллучух догдаьккхира цуьнан.

«Йа АллахI, боккха болх бу-кх кху адамийн сутаралла. ГондIарчу къаьмнашлахь элий бу, цара нах бацабо бохуш, тхо кхаьрдинарг хIинца тхуна тIедогIуш лаьтта-кх. И цIубдарш довларна кхоьруш ма лецира оха Шемал тхайна тIе, маршонан дуьхьа ма Iенийра тхан халкъо кху дезткъа шарахь шен цIий! Амма уьш йукъадаржа доьлла. Буйна Къуръан а лаьцна – цхьаберш, хьалха жIараш оьхкина – важаберш, аьрша а буйнахь – кхозлагIниш. Дела, Хьуна хастам бу-кх…»

3

Ахьмадах дIакъаьстина Iела, дуьхьал новкъа йуьрта ца воьдуш, Васалан кха долчухьа дIавахара. Цунна Васалан кха ганза дикка хан йара. Кхана иза аха дезаш хилча, латта декъа-кIеда, тIе колл йаьлла-йалаза муха ду хьажа лаьара цунна.

Шайн ардаш тIехь белхаш бечу нахаца тIекереш а йеш, воьдура иза. Массо а вара йокъанах кхоьруш. Аьхчахьана тIе догIанан тIадам божаза кхаш, кхарза а делла, чан а йаьлла лаьттара. Дечган нахарца охуш дийначу йалтина кIеззиг йокъа а кхераме йара. Гомха аьхначу лаьттах боьллина буьртиг талхо кIеззиг йокъа а тоьура.

Амма иза йуххешха тIехваьлла ХортIин кха кхечарех къаьстара. Аьчган нахарца кIоргга бIал боккхуш, тIехула аьчган мекха хьийзош шардина иза, кIалд санна, гора. ХьаьжкIаш йийначу цунна уллохула дIа кхин цхьа урд дара цуьнан тIедаьллачу кIено сендина лаьтташ. Кхечахьа цхьанхьа-м бийна мукх а бара ХортIин. Цул сов, йуьртарчу пхеа-йалхамма вовшахтоьхна, аьхкенна лам тIе дигна даьхний а дара.

И бахам тIеман заманахь IаIийнера ХортIас. Йуьхьанца цхьа кег-мерса хIуманаш йухкуш баккхал лело волавеллачу цунах иттех шо далале, шен долахь туька а йолуш, цIейаххана совдегар хилира. Цунна дуьхьало йацара паччахьан Iедалера. Бакъду, Шемала чIогIа дихкинера, эчиг оьцуш бен оьрсашца махлелор, амма ХортIа даим а ахчанца кIелхьарволура. ХIинца Шемал а вацара цунна новкъарло йан. Соьлжа-ГIалахь а, ГIизларехь а ХортIин сий дара. Цига воьдий, дорах товар а дохьий, кхузахь нахера иттазза сов мах а боккхуш, дIадухкура цо, ткъа тIедиллина духкуш хилча, мах кхин а сов боккхура.

Геннара гира Iелина Васалан кхан йуьхьиг. И охуш, йалх сту а боьжна, хIинцале ткъех гуо баьхьна, ши стаг воллура.

«Мила ву-те оцу мисканех сайчул дог лезна араваьлларг? – бохура шега хазахеттачу Iелас. – Дала дог дика де шун делаI, ма доккха гIуллакх ду-кх аш дийриг!» Амма дерриг кха гучудаьлча, цунна гира вукху йуьххьехь говрахь лаьтта Iоса.

Iела кхийтира дерригенах а.

Сиха вахана Iела уггар хьалха ахархошна тIехIоьттира. Охуш волу шиъ цхьанхьара-м йолах веана ши къехо вара.

– Нехан кха хIунда оху аш? – хаьттира Iелас ша тIекхачарца, дуьхьалваьлла стерчий а совцийна.

Ши стаг Iоса волчухьа дIахьаьжира.

– Делхьа, хаац тхуна-м, къонах, xIapa хьенан ду a, Iocac хIиттийна-кх тхо кху тIе.

– Кха тIера гота дIайаккхал чехка. XIapa шуьша санначу цхьана мисканан ду.

Ахархой боьхна хьаьвзира.

– Къонах, тхан бехк болуш хIума дац хьуна кхузахь. Iосега хаттахьа иза. Тхо-м цо аьлларг дан даьхкина мехах, – элира воккхахволчо, схьахетарехь, вукхуьнан дас.

– Гота стенна сацийна аш? – тIечевхира говр хаьхкина тIевеана Iоса.

– Гота ас сацийна, ас! XIapa Васалан кха хIунда оху ахь?

– ДIайахийта шайн гота! – Iела тергал а ца вира Iocac. – Ас, гали хьаьжкIаш йелла, долчу дегара иэцна xIapa.

Iелас, стерчашна хьалха а хIоьттина, дукъа тIе куьг диллира.

– Ша, дог резахилла, доьхкина цо хьуна xIapa? Йа ахь нуьцкъала дохкийтина?

– Хьо хIун ву цуьнан? Ваша ву, шича ву, тайпанан ву? Цо мухха доьхкича а, ас мухха эцча а, хьан хIун гIуллакх ду?

– Ваша ву-кх, кхетий хьо? Цунна эшначохь цуьнан ваша!

Кхузахь гIовгIанаш хезча, лулара кхаш тIера нах, цхьацца-шишша вогIуш, тIегулбелира. Царах цхьаберш, гIуллакх мичахьа долу хьуьйсуш, ладоьгIуш, оьгIазе хIиттина лаьттара, ткъа гIеххьачул тароне цхьа-шиъ маслаIатна йукъавуьйлира.

– ДIавала хьо, Iела, наха доьхкинчу кхаца хьан хIун гIуллакх ду? – бохура Къосум-Хьаьжас. – Долчу дас ша къастор…

Цхьанне вогIий ца хууш, йайдакха говрахь, буйна лаьцна тур а, доьхкарх йоьллина тапча а йолуш, веана схьаиккхина Ловда, урх тIетосуш говр дIа а хецна, Iелина тIевеара.

– Шу стенна гулделла кхуза? ХIара хIун ду? – хаьттира цо виэхьаш.

– Хьайн дега хаттахьа! – кIоршаме жоп делира Iелас.

Шен да хьахош Iелас цIе йаьккхича, йуьхь тIера бос хийцабелира Ловдин.

– Ас хьоьга хоьтту, Iела, хьоьгара сайна адамашха жоп хаза лууш! – бехкбаьккхира цо.

– Хьан да ву-кх, миска, латта къийделла, доьзал хене баккха аьтто ца хилла, ша хIун дийр ду ца хууш, бIарзвелла, xIapa Васалан урд шена а дерзийна воллуш!

ОьгIазе шен дега хьаьжира Ловда. Амма Iоса, цхьана луьйтанна тIевазлуш, ах сонара а вирзина, шеквоцуш хьоьжуш лаьттара шена гуонаха хуьлучуьнга.

– ХIунда оху ахь нехан кха? – дена тIевирзира Ловда. – Хьайн дех, вежарех бисина, айхьа долаберзийна мохк ца тоьу хьуна?

Iосин йаккхий мерIуьргаш севсира, шад хIоьттира хебначу хьажа йуккъе. Къоьжачу, дуькъачу цIоцкъамаш кIелхьара цIен ши бIаьрг кIанте а хьажийна, вист ца хуьлуш сецира иза.

– Ас-м хьоьга хоьттий, хIунда оху ахь Васалан кха? – цхьа-ши гIулч Iосина тIевахара Ловда.

– КIант, ахь йуьйцург хIун хабар йу? – хецавелира Iоса. – Нехан нахана йуккъехь соьга барт хатта-м ца веана хьо, xIapa Iаспар хаьхкина?

– Ас-м, нехан кха хIунда оху, хоьттий хьоьга?

– Айса гали хьаьжкIаш йелла эцна дела, оху. Генавала суна. ХIун до ахь, Мулкалмот санна, тIевекаш!

Амма Ловда ша лаьттачуьра меттах ца велира.

– Цул, бакъдерг дийцал ахь, Iоса, – йукъавуьйлира Iела. – Ловда, кху хьан дас дIадаханчу Iай Васале гали хьаьжкIаш йелла йухалург. Тахана чохь топ йуза йалта доцуш, хIусамнана меттахь йисина, чоь йуьззина меца, дерзина бераш долуш Iачу Васалан аьтто боьхний а хиъна, цуьнга xIapa кха дохка аьлла, вахана Ioca. Васална лаац цхьа урд бен доцу шен латта дохка. Айхьа ойла йехьа, Ловда, кху уьрдах ваьлча, цо хIун дан деза? Ахь а, ас-м а хьун хьаькхна а доккхур дара. Ткъа заьIапчу Васала? Иза реза вац кха дохка. Ткъа кхуо и хьийзаво, хьаьжкIаш йа царна дуьхьал xIapa кха луо бохуш. ХьастагIа Васал волчу а веана, ойла йан цунна кхо де хан йелла, ваханера xIapa. И кхо де селхана чекхдаьлла, ткъа тахана xIapa, вайна ма-гарра, оцу мисканийн кха охуш воллу. Иштта дуй иза, Iоса?

Ioca, цавешаш, велавелира.

– Делахь, Iела, Васале сан гали хьаьжкIаш схьайалийтахьа ахь.

– Чохь цкъа кхалла а рицкъа доцчу цо мичара ло хьуна уьш? Гурахь йухалург йеллий ахь? Собарде хIетталц.

– Со гурралц Iийча, мичара лур йу цо уьш? Кху тIейевллачу татеша хьаьжкIаш латорга дог-м ца доху ахь? – шедакхаж кха тIе хьажийра Iocac.

– Ас лур ду хьуна хьаьжкIийн гали! ДIайаккха кхузара гота! Ма хIиттаде тхо йуьхьIаьржа! – карзахвелира бакъдерг хиъна Ловда.

– Суна гучуьра дIавала, кIант. Хьан гIуллакх дац ас лелочунна йукъагIерта, – цергаш хьакхийра Iocac. – Со хьайга йеха веача, лур ахь суна хьаьжкIаш. БIоча, дIайахийта гота!

Iocac, шен говр тIе а човхийна, йуккъерчу шина старах арахьарчунна шед туьйхира. Iела меттах ца велира шa лаьттачуьра. ТIехьаьддачу Ловдас Iосин говран урх лецира.

– ДIавала, дада, кхузара. Ма хIиттаве со нахана йуккъехь йуьхьIаьржа. Ма кхачаде сан собар! – логе шад хIоьттина, хьалахьаьжира Ловда.

– ДIахеца урх!

– ДIавала кхузара! – говр кIегартеттира Ловдас.

– ДIахеца урх.

Iосас кIантана шед айъира. Амма йукъабоьллачу наха, озийна, Ловда йуьстахваьккхира.

– ДIахеца, со стенна сецаво аш? Тохахь, сан дас туху суна, – аьлла, ша сецочаьрга хаза вист а хилла, йуха а Iосина тIевахара Ловда. – Ас хаза боху хьоьга, дада, дIавала кхузара. Ма хIиттаде вай йуьхьIаьржа. Хьо бахьана долуш, нахана йуккъехь дош ала, церан йуьхь-дуьхьал хьовса йиш йоцуш, хеназа къанделла тхо. ХIинца мукъана тоийта. Хьох тхо къаьстина дукха хан йу, нахах мукъана ма даха тхо. Цхьа ваша вейти ахь тхан, важа, Сибрех хьажийна, тIепаза вайна. Тхо висина кхоъ уьш дицделла Iаш вац хьуна. Ма иэгаде тхо къила. Хьо-м цхьа ког кошахь лелий. Ма байъа вуьшта а хьайга кIезиг болу нехан безам вай массарех. ЦIа гIyo, и гота дIа а йаккхий, ас доьху хьоьга…

Амма Iосина ца хезира кIанта доху бехкаш, туьйсу кхерамаш, диэн дехарш. Доьхкарх йоллу тапча схьа а йаьккхина, зIок йуха а оьзна, буьххьерчу мокхазарей, лергарчу молханей хьаьжна, сутара ши бIаьрг кIантана тIебуьйгIира цо.

– ДIадовла готанна гуонахара, – элира Iocac мохь тоьхнна. – Со кхеро стаг хIинццалц схьа нанас дена ца винийла хаьа шуна. Оцу готанна аьттехьа ваханарг ас тоьхна вожор ву.

Iосин важа ши кIант гучу ца волу-те аьлла дIахьажавеллачу Iелина гира, гоьлех йеттало йоккха шаьлта шен чолакх куьйга сеца а йеш, каралаьцна жIоммагIа а долуш, охана тIехула схьахьаьдда вогIу Васал. Махо ловзайора цуьнан эттIачу чоин бехчалгаш, йуьхьа тIехь къегара хьацар. Моханечу цо цхьа доьхнарг дарна кхеравелла, Iела цунна дуьхьалвелира.

– Собаре хилалахь, Васал. Машаре дерзор ду вай xIapa.

Амма девне вала ойла Васалан шен а ца хиллера. Ведда веанчу шен хаьдда са дирзича, чоин пхьуьйшашца йуьхьа тIера хьацар дIа а хьаькхна, логе хIуьттучу шаддех къурдаш деш, Iосина тIевирзира иза.

– Iоса, хьо хIун дан воллу? Сан доьзал мацалла хIаллакбан гIерта хьо? XIapa урд ахь дIадаьккхича, ас йалх берана хIун дан деза?

– Бераш кхаба хьайн ницкъ бацахь, зудчунна йуххе ма гIерта. Ас кхабарга догдохуш йойту ахь и херсеш?

Iела цецволуш собаре хиллачу Васална хIинца моха йеара.

– Хьоь хьайниш санна, массаьрга а дайъалац шайн бераш!

– Сацайе хьайн муцIара, пис! – мохь белира Iосин.

– Пис, Къуръанор, йу хьо, йамарт жIаьла! Делах а, нехан неIалтах а ца кхоьру иэхь дайна гIизби! ДIайаккха кхузара хьайн гота!

Стерчашна тIехьаьдда Васал царна бIостанехьа жIоммагIа детта вуьйлира. Iосин ши ахархо йуьстахъиккхира. Ша аьллачунна тIера ца вала, Iocac, тIе говр а тесна, Васална шед айъира.

– Дада! – мохь белира Ловдин. – Ма тохалахь!

Амма йуьхьа тIехула кхеттачу шедо Васалан йуьхь тIе цIен арс хIоттийра. Васалан буйнахь йаьккхина шаьлта гича, нах йукъалилхира, ткъа Iocac, шен говр, йухаоьзна, тIаьхьарчу когаш тIе а хIоттийна, йуьйлина тапча Васалан некха тIе лецира. Амма иза лаг оза кхиале, Ловдин тапча йелира. Коьртан хье а тосуш, цIеххьана аркъалсеттина, тIаккха меллаша цхьана aгIop вазвелла Ioca, ког луьйтанахь буьсуш, охьавахара. Къаьхкина, ткъех гIулч дехьайаьлла говр, охьавоьжначу беречух цкъа-шозза хьожа а баьккхина, терсира.

ХIинца а кIур туьйсу шегара тапча йарашла а тесна, Ловда, оханна тIехула дIа хьуьнха воьлла, къайлавелира…

VIII корта, ДОТТАГӀИЙ

…Хастам лекхачу лаьмнашна,

Шийлачу шаша хьулдинчу!

Хастам хуьлда турпалхошна,

Дала ца бицбинчу!

Аш къийса – шу тоьлур ду!

Дала шуна гIo деш ду.

Шуьца ду бакъдерг, шуьца бу хастам,

Сийлахь маршо а шуьца йу!

Т. Г. Шевченко. «Кавказ»

1

Аьрзус а, Маккхала а шайн накъосташца цхьаьна шина шарахь гергга, дийнахь-бусий, садаIар хIун ду ца хууш, къахьоьгуш, кечбина гIаттам корта боцуш бисира. ХIор а йуьртахь бара цара хаьржина тешаме тайпанийн тIеман тхьамданаш. Кийча бара уьш муьлххачу дийнахь, муьлххачу сахьтехь, шайн бIаьхой тIаьхьа а хIиттийна, йиллинчу метте дIагулбала. Амма Iай Шелана уллохь хиллачу гIуллакхо доккха ков даьккхинера церан тIеман организацина. Лецначу Кунтин вейтта векална йукъахь вара гIаттамна тIехь куьйгалла дан деза масех стаг. Цул сов, Кунта а, цунна йуххера масех Iеламстаг а дIаваьлча, дегнаш доьхнера дуккха а нехан. ТIехула тIе, Нохчийчу далийна керла эскарш…

«Нагахь оьрсийн паччахьан кхечу пачхьалкхаца кестта тIом болалахь? – хоьттура шега Маккхала. – Хьан дийр ду гIаттамна куьйгалла? Ма доьхна гIуллакх ду-кх xIapa дан-м ткъа».

Оцу ойланашца Шелара ара а ваьлла, Басс-хица хьала ЭгIашта боьдучу новкъа велира Маккхаллий, Аьрзуй. Де, стигалахь марха йоцуш, къегина малх хьаьжна дара. Некъана шина a aгIop кхаш тIехь оханаш деш, охкуш, йалташ дерна кечам беш бохкура шелахой. Хезара ахархойн гIийла иллеш, йукъ-йукъа стерчий чехош детта маьхьарий. Берешца цхьаьна ойлане йаьлча санна, гIийла кортош а охкийна йогIура цаьршиннан говраш. Хьалхаваьлла вогIучу ДанчIин кIанта Болата, цхьана минотана а сацам боцуш, шена дага деъ-деънарг дуьйцура.

Сту Бийначу Ара бевлча, берешна хьалха схьахIоьттира Шелара редут. Кху арахь цIий Iанийра церан накъостийн. Шиннен а бIаьргашна хьалхахIуьттура оцу дийнан ирча сурт.

– Кхузахь тIом болуш, шуьшиъ варий, Аьрзу? – хаьттира Болата, хьалха воьдучура йуха а хьаьвзина.

– Вацара, Болат. Нах а ма хилла белара кхузахь, – гIийла жоп делира Аьрзус.

– Со-м вара. Суна сайн шина бIаьрга гира и дерриг а! – дозалла дира Болата. – Соьца Соип а вара, вевзий хьуна Далхин кIант?

– Ца вевза, – жоп делира кIанта дуьйцург тергал ца деш дита там ца хеттачу Аьрзус.

– Иза сан доттагI ву. Хьуна муха ца вевза иза? Тахана а ма вара иза-м тхоьгахь! Хьалхарчу дийнахь дуьйна вара тхойша наха лелочуьнга хьоьжуш. Дуккха а адам гулделлера Шела. МаьI-маьIIера баьхкинера уьш. Зударий бара дуккха а. Шина дийнахь дехарш дира цара инарле, Киши-Хьаьжа схьавоьхуш. Ткъа инарлас шина а дийнахь Iехийра уьш, схьалур ву бохуш, амма эххар а элира, паччахьера пурба ца хилча шен иза йухалойла дац. Киши-Хьаьжа генна Сибрех дIавигна, иштта сиха схьакхачалур вац аьлла. Наха дуьйцура, инарла харцлуьй, Киши-Хьаьжа Соьлжа-ГIалин набахтехь ву бохуш. И набахте хIун йу, Маккхал? – хаьттира цо, Маккхална йуххе а иккхина, цуьнан луьйтанах а тасавелла.

– Нах чубухкуш меттиг йу-кх, Болат.

– ХIунда бухку уьш цу чу?

– Iедална новкъара дIабаха.

– Киши-Хьаьжа новкъа вара ткъа?

– Хилла-кх.

– ХIунда?

– Хаац, Болат. Жима ву хьо, ас дийцича а, хIинца кхетар вац.

Шен хаттарна дуьхьал кхачамболлуш жоп ца хезча чам байна Болат, доккха са а даьккхина, сецира, амма, шена гинарг дийцаза ца Iавелла иза, йуха а къамеле велира.

– ТIаккха, кхоалгIачу дийнахь Киши-Хьаьжа схьа ца велча, дIа ца бовла сацамбина, дIо гIопе бахара нах. Кхечу йарташкара баьхкинарш нахе пхиппа, йалх-йалх дIатарбелира. Нагахь дала дезаш меттиг хIоттахь а аьлла, наха хьалххе шайн догIмаш цIандира. Цхьаберш Басса чохь лийчира. ОххIай, ма шийла де дара иза! ХIетте а лийчира уьш шийлачу хи чохь! Цхьаболчаьргахь шайна кечдина марчонаш дара. Дукханнийн – каралаьцна Къуръанаш. Зуькарца, Iасанашна тIе а тийжаш, кху арахула гIопе буьйлабелира уьш. Цаьрца вара со а, Соип а. Моьттура, хьалха санна, хIумма а ца хуьлуш, тхаьш цIа доьрзур ду. Бакъдерг аьлча, гIопал арахьа хIиттина гIашлойн, дошлойн эскарш а, йаккхий тоьпаш а гича, Соип кхеравелира, со шек а вацара! Цхьамзанаш хьалха а лаьцна, салтий дуьхьалбуьйлабелча, со йухаийзавора Соипа, амма суна ца лиира, хIун хуьлу хьажаза, йухавала. Салтий гергагIоьртича, нахах цхьаммо мохь а туьйхира: «Ма кхералолаш керстанех, церан тоьпан молханах латта хилла, уьш Дала иэшор бу тахана! ГIазот даккха, кIентий!» Ткъа дошлой, тарраш даьхна, хаьн тIехула гуо лаца богIура. ТIаккха йукъ-йукъа нехан маьхьарий девлира: «Йа АллахI! Йа устаз! Киши-Хьаьжи!» Йаккхийчу тоьпашна уллорчу салтийн карахь кIур туьйсура милташа. Салтий гуттар а гергагIоьртича, шаьлтанаш а йаьхна, нах царна чухьаьлхира. ТIаккха сой, Соиппий йухаведира. ТIейетта йолийра кегий а, йаккхий а тоьпаш. Адам йухадаьлча, xIapa аре йуьззина Iохкуш декъий, чевнаш хилларш а бара.

Оцу дийно дегнашна йиначу чевнашна моьнаш хьовзазчу Аьрзун а, Маккхалан а кийра цIе кхерстира. Цаьршинна карлабелира Кунта-Хьаьжа лаьцна вигначу деношкахь Эвтарахь хиллачу кхеташонера шайн къовсам.

Кунта-Хьаьжа лаьцначу йукъах пайда а эцна, бенойн Солтамурд а, зумсойн Залма а, гиххойн Вара а гIаттам дIаболо беза бохуш, оцу тIехь сецира, ткъа Кунта-Хьаьжин герггара векалш молланаший а, хьаьжой а бара. Цара бохура, устаз муьлххачу а тIамна дуьхьал ву, вайна пурба дац адамийн цIий Iено, и дечул, цхьаьна а кхетта, Кунта-Хьаьжа йухавалар доьхуш, адам инарлина тIедаха деза.

Хинболчу гIаттаман къоначу тхьамданашна Берсина а, Маккхална а, Аьрзуна а шера гуш дара гIаттам кхиамца чекхбериг цахилар. Берсас бохура, кхечу пачхьалкхашца Россин тIом ца болабелча, толам баккха вайн ницкъ кхочур бац, хIетталц гIаттам болор хьехо ца оьшу. Цул сов, Маккхала бохура, Россина чоьхьа хуьлучу оьрсийн ахархойн гIаттаме хьажош боло беза тIом. Кхааммо а бохура, дехарца паччахьан Iедалера маршо йаккхалур йац, иштта адам гулделла де цIий Iаноза доьрзур дац.

– Оьший ткъа цхьана Кунта-Хьаьжин дуьхьа адам хIаллакдар? Кунта-Хьаьжа Делан лаамца лелаш стаг ву, иза лацар а Делан лаам бу. Шун гIуллакх дуй ткъа, Делан кхиэл йохо гIерта? ГIаттамехь дакъалоцучу нехан Iалашо бусалба дин чIагIдар йац. Адамашна латтий, маршой оьшу. Цундела тхуна лаац, Кунта-Хьаьжа лацарх доьзна, цхьа а кечам боцуш, цIеххьана гIаттам боло. Иза цхьана-шина дийнахь хьошур бу. Эрна цIий Iенар ду. Баьччанаш лецна Сибрех бохуьйтур бу. ХIинццалц хьегна къа дов. Цул сов, тхо цхьадерш дуьхьал ду паччахьан Iедале дехаре даха а. Герзаций бен, дехаршца даккхалур дац вайга латта а, маршо а, – бохура Маккхала.

ГIаттаман тIеман тхьамданех Солтамурд а, Залма а, кхин масех стаг а Берсиний, цуьнан бартахошний тIетевжира. Биснарш, шайна йуккъехь массарна дарвелла Вара а волуш, Къаьхьарма-Хьаьжегахьа бевлира. Оцу дийнахь боьхначу барто Сту Бийначу Арахь цIий Iанийра бехкбоцчу дукха адаман. Цул сов, Шелахь цIийIанор чекхдаьлча, паччахьан Iедало дIалийцира хинболу гIаттаман ах куьйгалхой, цаьрца бертахь болу Iеламнах. Маьрша бисинчех дуккха а коьртахой, тайпанийн тIеман тхьамданаш а, кхерабелла, севцира.

ХIинца дерриг а йухадоло дезара.

Цуьнан ойла йора Маккхалий, Аьрзуссий, хаддаза цхьаъ дуьйцучу жимачу Болате ла а доьгIуш.

Сту Бийна Аре а хадийна, Бесачу-Берда тIе хьала а девлла, ЭгIашта боьдучу новкъа хьуьнха доьлча, Болат луьйчура сацийра Аьрзус.

– ХIан, Болат, тоьур ду ахь тхуна дийцинарг. Хьуьн чохь чIогIa дийца ца мега хабар ду хьайниг. Хьанна хаьа, вайга ладоьгIуш цхьаъ хилахь… Хьоьга ладоьгIначо цхьаммо а эр дац, хьо шозза лам чохь хилла. Самонна дика ца Iамийна хьо къеначу Залмас.

Шен гIалатна бехкалвахана Болат, иэхь хетта, корта а таIийна, вист ца хуьлуш сецира.

– Мичхьа соцу тхойша? – хаьттира Аьрзус Болате.

Болата, саца а сецна, охьа чу пIелг хьажийра.

– И дIо лаьтта ши поп гой шуна? Царна кIел шовда ду. Говрашна церг хьакха бай а бу цигахь. Шуна ца гуш стаг тIевогIийла а дац. Ший а цигахь саца, со сихха йухавогIу.

Коьртара схьабаьккхина бIегIаган куй кара а лаьцна, шен хеча лаккха хьала а оьзна, дIаиккхина Болат, берзинчу когашца ченан кIур гIаттош, цхьа бIе гIулч дIа а вахана, тIаккха некъах дIакъаьстачу цхьана гIашлойн новкъа хьуьн чохь къайлавелира.

Лакха гу тIе хьалаваьлча цхьана зоьрталчу попа тIеваьлла иза, гIa дуькъачу шалгонна тIе а хиъна, дIатийра. Цигара цунна дика гора ша Аьрзуй, Маккхаллий тIехьажийна шовда а, лаьхьа санна, сетташ ломах охьабогIу гIашлойн некъ а. Оцу новкъа схьаван везара Берса. Амма гуш хIумма а дацара. ГондIа бIаьрг бетта кIордийначу Болата шен эттIачу гIовталан чухула хечин борчах йоллу тапча схьайаьккхира. Вуьшта а цIеначу цунна леррина бIегIаган куй хьекхна, мокхазан иралла а зийна, цхьацца хIуманна нийсалла хьежо велира иза. Амма цо сих-сиха бIаьрг тухура гIашлойн новкъа хьала, охьа, шовдане.

Дукха хан йалале гIашлойн новкъахь гучувелира цхьа бере. Урх тесна йитина цуьнан говр меллаша йогIура. Коьртах хьарчийначу башлакхца, тIекхоьллинчу вертанца цунна тIера бере, цхьа а хIума тергал ца деш, кIорггерчу ойланаша лаьцна хеталора.

Болатна бIаьрг ма-кхийтти бевзира кIайн сет а, кIайн когаш а болу Берсин расха дин. Даим гIайгIане, ойлане Берса вовза а дацара цуьрриг хала. Иза гергакхача воьлча, попах схьабаьккхина кIожам бага а лаьцна, гIодаца охьа а веана, лахарчу гаьн тIехь сецира Болат.

Попа кIелхула волучу Берсина букъах цхьа хIума кхийтира. Болат бIаьрнегIар тоха кхиале, Берсин белшех кхозу верта говран гоа тIе дуьйжира, карахь къегира йуьйлина ши тапча.

– ЭхIе-хIе! Кхеравелин хьо! – мохь белира шен забарх там хиллачу Болатан. – ХIоппIахь! XIapa-м со вай!

Ша тIехь Iачу гаьннах кхозалуш, лаьтта охьаиккхира Болат.

– Болат! Хьий, йилбаз, йаI! Хьуьн чохь иштта забар йан мега ткъа?! – барт бетта хIоьттира Берса. – Мила ву а ца хууш, ас, тоьхна, къиг санна, чуваийтинехь, хIун хир дара? ДанчIин кIант хир вацара, сан доттагI а, жима тIемало а вовр вара! Низам талхорна таIзар дан деза хьуна.

Кхеравеллачу Болата шен кIесаркIога мIараш хьаькхира.

– Олла ма ло! Ма тIемало а ву, цIулла серах а кхералуш! Мичахь бу вайн хьеший?

– Шала-Iинехь.

– ДIавало. Амма таханлера гIалат йуха далийтахь…

– Ас кхин йийр йац забарш…

– Дукха хан йуй хьо соьга хьоьжуш Iен?

– ХIан-хIа. Ах сахьт гергга, – кхерам тIехбаьллий хиъна, Болат йуха а векхавелира. – Хьо, паччахьан эпсар хиллехь а, ледара обарг ву, ваши.

Берса, вела а велла, кIанте хьаьжира.

– Со-м ма вац обарг.

– Обарг вацахь а, амма лечкъаш-м лела хьо. Велахьара-м, цхьамма тоьхна вожор вара йа мостагIаша дерзинчу куьйгашца а дIалоцур вара.

– И хIун ду?

– ХIун ду! Хьо санна лелачу стеган лергаш сема хила деза, лаьттахула зингат доьду а хезаш. Мел йуькъачу а хьуьнах чекх са гуш, бIаьрг сирла хила беза. Йовза йеза акхаройн, олхазарийн амалш, лараш. Ткъа хьан тидам ца хилира со волчу гуонаха тийна хиларан. СхьадогIу олхазар, со а гой, охьахууш, ца хууш, додий, дIадоьдура. Ас тамаша ца бо хьуна уьш цагарх. Хьо, вертанна йуккъе воьлла, коьртах башлакх хьарчийна, наб йеш ма вогIурий. Топ а кхозу вертанна чухула йуьхьар а йерзийна, кочахь. Хьо иза схьайаьккхина валале, дара хьуна цIен-кIайн ло доьлхур. Топ, йуьхьиг хьалха а йерзийна, каралаьцна йа шена хьалха пурхашха охьайиллина хила йеза. Лергаш, бIаьргаш, марий баьстина хила беза, мел шийла йелахь а. Хьо кхузахь сацал, новкъахь адамаш дуйла хьажа со.

Ведда вахана, новкъа а иккхина, хьала-охьа бIаьрг а тоьхна, Берса тIевоьхуш, куьг ластийра цо.

– Со-м, цхьанхьа со тергалвеш хьо вуйла хууш, парггIат вогIурий, Болат. Амма ахь дийцина сан гIалаташ нийса ду. Хьан Iамийна хьо иштта? – хаьттира Берсас, шаьшшиъ, ЭгIашта боьду некъ хадийна, дехьаваьлча.

– Зумсойн Залмас, – дозаллица жоп делира Болата. – Стохка аьхка а, дIадаханчу Iай а Органца хьала лаьмнашкахь ши бутт баьккхина ас. Цхьа бIе гергга вара тхо цо Iамош. Аьхка-м хаза дара цигахь. Йуькъа, сийна хьаннаш, шовданаш, олхазарш, акхарой. Доллучул хаза дара Орга. Чехка, буьрса! Уггар хи чехка долчухула неканца а, говрашкахь а дехьадийла Iамийра тхо. Нека-м сиха Iемира суна, амма бедарш, герз а коьрта тIехь, уьш ца дашош, хих вийла хала дара. Тоьпан а, тапчанан а лергара молха тIунделлачунна хIума тухура Залмас. Дечгаш вовшахтуьйсуш, бурам бан а, цуьнца хи тIехула лела а Iамийра. Доллучул самукъане дара акхарой йойъуш, церан цIокарчех катташ дар.

– Уьш стенна оьшура шуна?

– Стенна оьшура! Дусий, уьш пхи-йалх вовшахдоьхкий, Органах довлура тхо-м царна тIехь. ГIуллакх дIадаьлча, чуьра мох дIа а хоьций, таьлсаш чу дохкура. Бурмана дечгаш хедош, уьш вовшахтуьйсуш, уьйъуш лелочул атта а, самукъане а дара иза. БIаьста-м йаа хIума а карайора, миччахьа охьавижа а мегара. Амма Iай хала дара. Тхаьшна даа а, йа говрашна дала а рицкъа доцчу дигира тхо. Лаьмнашкахь каро дезара тхуна дерриг а. Йуьхьанца Iаламат хала дара. Шело, мацалла! Лайн саьнгарш, шан тархаш! Цхьажимма а ког шершина, галваьлча, къакъарашт аьлла бухарчу дуьнена гIyp вара хьо. Амма тIаьхь-тIаьхьа атта хилира. Лай кIел говрашна йао буц карайора, толлуш, тхаьшна напхина таро а йалора. ОххIай, ма сатийсира оха сискале! Амма сатоха дезара. ТIамехь иштта меттигаш дукха нисло, боху. Хало-м, дера, лайра оха, делахь а, тхох цхьа а дохко ца ваьлла цигахь Iай, аьхкий цхьацца бутт баккхарх.

Нохчийн божабераш физически кхиорах лаьцна оьрсийн эпсарша дуьйцуш дукха хезнера Берсина. ТIом чекхбаьллачул тIаьхьа цхьана-шина шарахь тесна йитина и шатайпа школаш дIадаханчу шарахь дуьйна йуха а болх бан йолайеллера. Ламанца йолчу йарташкара итт шарера йалхитта шаре кхаччалц долу бераш, рогIехь аьхка а, Iай а цхьацца баттана лаьмнашка а дуьгуш, тIеман гIуллакхна Iамор тайпанийн тIеман тхьамданашна тIедиллинера хинболчу гIаттаман куьйгалхоша. Церан болх муха дIабоьду хьожуш, цкъа Берса ша а хиллера ломахь. Цо самукъадолуш ладоьгIура Болата дуьйцучунга.

– Кхин хIун Iемина хьуна?

– ОхI, дуккха а! Талла, нийса топ тоха, тур-шаьлтанца, говраца хьуьнарш гайта, кIоргачу лай тIехула, чу а ца воьдуш, лиэла. Бердана, тIулган а, шан а тархашний, дитташний тIевийла. Хьо Iамийний иштта? – хаьттира Болата цIеххьана.

– ХIан-хIа, Болат, – гIайгIане жоп делира Берсас. – Со кхечу кепара Iамийнера тIамна.

– ХIай-хIай! Хьан леларехь а хиира суна, хьуна хIумма а ца хаьийла!

– Амма мел дика хир дара хаьий хьуна, Болат, шу массо а ас дешначу школашкахь Iемина хилча?

– Стенна оьшу и? Ас-м доьшур дацара цигахь, со вийчи а!

– ХIунда?

– ХIунда! Цигахь мел дешнарг мунепакъ хуьлий вогIу цIа, тIаккха, керстанийн лай а хуьлий, вайнах байъа хIутту.

Берсас доккха садаьккхира.

– Вай дерриг дешна, кхетам болуш делхьара, хир бацара тIемаш. Массарех эпсарш хила аьлла-х даций. Дешар-м кхитайпа а дай.

Амма Болатна хаза а ца хезара Берсас дуьйцург.

– Аьрзус цхьаннахьа а ца дешна, ткъа муьлххачу а инарлел майра а, хьекъале а ву ша. Вуй, ваши?

– Майра а, хьекъале а ву, амма цуьнгахь Iилма дац.

– Ма дийцалахь! – куьг ластийра Болата. – Дера, ву Аьрзу майра тIемало. Дадас цуьнан хьуьнарш дуьйцу суна. Аьрзус а Iамийна суна дуккха а хIуманаш. Суна тахана xIapa тапча а йелла цо!

Хечин борчах схьа а йаьккхина, Берсе тапча кховдийра Болата. Цунна томана, схьаэцна, леррина хьажа а хьаьжна, йухайерзийра цо иза:

– Дика герз ду xIapa-м, лело къонах велахь.

– Маккхал а вац вуон тIемало, амма герзал дика мотт лебо цо.

– Маккхал молла ма ву, Болат. Хьуьжарехь пхийтта шарахь дешна цо. Цуьнан коьртехь санна, кIоргера Iилма долуш молла вац Нохчийчохь.

Болат цецваьлла Берсе хьаьжира.

– Суна моьттура, иза жима молла, моллин эхиг йу! Ой, иштта делахь, цуьнан коьрта тиллина туркойн пес а, тIейуьйхина оба а, каралаьцна суьлхьанаш а хила ца дезара? Молла Идиг, молла Махьмуд а, Муьстапа-къеда а паччахьна дукхавеза. Маккхал хIунда вац уьш санна? – хеттарш Iенадора Болата.

– Ахь буьйцучу молланаша паччахьна гIo до. Цара гIo дира кху Iай Сту Бийначу Арахь нах бойъуш а. Уьш а, уьш саннарш а вайн халкъан йамартхой бу. Ткъа Маккхал санна, майра, хьекъале а, халкъан дуьхьа бала кийча молланаш дукха бац Нохчийчохь. Керста а, бусалба а ца къастош, дика адамаш дерриш а дукхадеза Маккхална. Цул сов, оьшучу меттехь оцу шен маттал а дика герз леладо хьуна цо, Болат.

– ХIетте а, Аьрзу тоьлу массарел а. Хьол тоьлий иза, ваши?

– Тоьлу дера-кх, – вела а велла, тIетайра Берса. – Аьрзу шен пхийтта шо кхаьччахьана дуьйна тIеман цIергахь кхиъна, ткъа со доьшуш лелла.

«ХIаъ, Аьрзу дукха тоьлу сол. Цуьнан хьекъалний, майраллиний тIеоьшург тIеман Iилма дара. ТIаккха хир вацара цуьнга кхочуш инарла», – ойла йора Берсас.

Шена хетачунна Берса тIетайча там хиллачу Болата, хеча хьала а оьзна, коьртара бIегIаган куй, разбоккхуш, aгIop теттира. И шиъ шовдане кхача дукха йукъ ца йисинера. Болатна лаьара, Берсица ша цхьа виссинчуьра, дерриг а хетта, дийца. Иза цIа веача, церан чохь ДанчIа йа хьеший боцуш меттиг ца хуьлура цкъа а. Болатна кхин нислур бац иштта аьтто.

– Паччахьо хьуна ши ордал йелла бохург бакъ дуй, ваши?

– ХIаъ.

– ХIун динчунна?

– Гена махкахь цхьа къам дара, вайнах санна, цхьана паччахьо хьийзош. И къам гIеттинера шена маршо йаккха. Церан паччахьо, ша иэша воьлча, оьрсийн паччахье гIo дийхира. Оьрсийн паччахьо шен эскарш дахийтира цига орцах. Оцу эскарца вара со а. Цигахь хьуьнар даьлла, йеллера-кх.

– Шелахь суна гинчу эпсарша шайн ордалш некха тIе а ухкий лелайо. Ахь хьайниш хIунда ца лелайо?

– Уьш йоцуш йу хIинца, Болат.

– Мича йахана? Йайъина ахь? Йа дIайаьхна хьоьгара?

КIанта дуьйцучо цхьа хан карлайаьккхина, гIайгIане хиллачу Берсас корта хьовзийра.

– Ас Мичка чу кхийсина уьш.

Болатан догдуьйхира.

– Вуон кхийсина, ваши. ДIа а йехкина, цIахь йитинехь.

– Сан цIа дан а дац, Болат.

– Хьайна оццул совйевлла хилча, суна лур йара-кх.

– Суна хаацара хIетахь хьо дуьненахь вуйла. Вайшинна оьшуш хIуманаш йацара уьш, Болат. Адамийн цIий Iенорна йелла ордалш вайшиннан некха тIехь товр йац.

– Иза а ду-кх бакъ, – элира Болата, воккхачо санна, тIаккха, жимма ойла йеш Iийна, хаьттира: – Берса, доккха дуй xIapa дуьне?

– Дера ду, Болат.

– Адамаш, вай санна, хало хьоьгуш дуй массанхьа а?

– Массанхьа а цхьаъ ду, Болат. Ницкъболчо гIорасизниг вуу. Тоьлларг веха, иэшнарг ле. Амма кхечу мехкашкара адамаш кхетам болуш, говза ду. Царна хаьа шаьш лело дезарг. Вайн дайша а ца дешна Iилма, шу а дац доьшуш. Цо галдоккху дерриг а. Вайнахана, дуьххьалдIа майрра латий бен, мостагIашца къовса кхин некъ ца хаьа. Цундела вай бIаьрзе хIаллакьхуьлу, Iехо атта ду.

Болата ойла йира. Цунна хаа лаьара и школа бохург хIун йу. Хьуьжаре хIун йу-м хаьара. Уьш-м Шелахь а йара. Амма хеттарш дан хан йацара. И шиъ тIекхачаре хьоьжуш, шовданна уллохь хIоьттина лаьттара Аьрзу а, Маккхал а.

2

ДоттагIаша вовшийн доггах маракъевлира. Доцца хьал-де а хаьттина, лекхачу попа кIел сийначу бай тIе охьа а хевшина, гIуллакхах къамелаш долийра цара.

– ТIаккха, кIентий, хIун ду Нохчмахкахь? – хаьттира дерриг сихха хаа сакIамделлачу Берсас.

Маккхала резавоцуш корта ластийра.

– Диканиг кIезга ду, Берса. Шелахь йинчу хьовр-зIовро тIекIелтоьхна дерриг а. Билтойн тхьамданаш Шахьболат а, Умалхьат а, зандакъойн Нуркиша а, БIагIало а шина дага бахана. Вайн барта йукъара дIабовла а лаац, вукху агIор, Iедална цIоганаш а лестадо. Шахьболат а, суьдан къано Саьмби а вовшийн гергара ву. Гезлойн Хасу а стохка дуьйна Iедалца къайлаха йукъаметтигаш йолуш вуй-те, моьтту тхуна. Бакъду, вайн гIуллакхах лаьцна Iедале хIумма а ца олу цо. Шахьболатций, Саьмбиций йолчу гамонна лела. Доцца аьлча, царах тешам бац. Момин Хьотас шен гендарганой, ткъа Ойшин Чомакха шен гIордалой буйна боьхкина.

Малхо йохйинера кIеда буц. Коьрта кIел куьйгаш дохкуш, ша волччохь аркъал а тевжина, диттийн баххьашна тIехула дIа стигала хьежа хIоьттира Берса. Хьуьн тIехула хьийзара талла арадаьлла Iаьржа куьйра. КIез-кIезиг лахлуш охьа а деана, цIеххьана йуьхьархьаьдда иза, дитташ йуккъехь къайла а даьлла, дукха хан йалале, мIарашна йукъакъевлина ижу а эцна, peгIа дIадахара.

– Со цкъа а ца тешара царах, – элира цо паргIат. – Шайн цIоканаш кIелхьарйахаран дуьхьа, ненан марчо духкур дара цара. Царах къаьсташ вац Шахьболат а. Цуьнан бага хьаьжна ву Нуркиша а. Молла БIагIалона оьрсий бIаьрга ган ца безийла, хаьа суна. И ду уггар зуламениг. Амма, шена дашо сом кховдийча, Iедална вохкавала кийча ву. Ас даим а олуш ма ду, вайн берриг бохамаш оцу цхьаццаболчу стешхачу нахера схьабуьйлу. Делхьа, ма ца воьлху-кх со, царах цхьаберш дIадаханчу Iай лецна Сибрех бахийтарх.

– Берриг бац уьш, хьуна ма-моьтту, йамарт, – дуьхьало йира Аьрзус. – Халкъ вовшахтоха, цунах цхьа буй бина, иза къийсамехь хьалха дига ницкъ цаьргахь бен бац тахана.

– Галваьлла хьо, Аьрзу. Цара гIазоте кхайкхамаш бар дац ткъа вайн халкъ дакъаздаьккхинарг? Халкъан кхоллам динадайн кара а белла Iийча, цунах хIун хир ду? Йа хилларг ца го хьуна? Дуьненахь хуьлуш дерг хIун ду а ма ца хаьа царна. Дерриг церан хьекъал а, кхетам а ламазций, доIанашций бу-кх. Йуха а йа гIазоте, йа Iедална муьтIахь хиларе кхойкхур ду-кх цара. Шаьш йовхонехь а, буьзна а хилчахьана, адамашкара бала царна бен ма бац.

– ШарIан Iедал динадайшка а делла, тIеман гIуллакхаш ваьшкахь дуьтур вай, – шениг дуьйцура Аьрзус. – ШарIан гIоьнций бен халкъ низаме далалур дац. ТIе, вай дIатоьттур бац кхечу динехь болу нах. Маршонехьа къийса луург, иза муьлххачу къомах, динехь велахь а, вешан байракх кIел хIоттуьйтур ву.

Берса велавелира.

– Аьрзу, хьан молланаший, хьаьжоший дийр дуй иза? Хьуна дика ца бевза уьш. Цаьрга ладоьгIучу халкъана а ма-моьтту шен бохамашна, шегарчу Iазапна а бехке керстанаш бу!

– Бакъ дац и, Берса. Халкъ дацара ткъа паччахьан эскарера уьду салтий тIеоьцург? Вайца цхьана магIара а хIиттина, летарш, лийраш и керста салтий бацара ткъа? Муха летара? Турпала! Вайца Гунибе йуха а бевлла, цигахь, тIаьххьарчу стагана тIехIотталц леташ, турпала ийгира, – тIаьхь-тIаьхьа карзахвуьйлура Аьрзу. – Вай йаккхий тоьпаш кхийса, кхечу говзаллашна Iамийра цара. И дерриг дицделла хьуна?

– Хилийтахьа, ахь ма-бохху, – кIадвелла, йухавелира Берса. – Коьртехь хьекъал, Iилма а долуш, халкъо лоруш майра молланаш беза вайн гIуллакхна. Уьш мичахь карор бара-те?

Аьрзу вуьйхира.

– Ойла йича, хуур дара-кх… – элира цо. – Иштта цIеххьана жоп дала хала ду. Iедало кхерийна уьш…

– ХIай-хIай… Ас дукха ойла йина оцу тIехь. Эрна. Iеламнах дуккха а бу, амма къонахий кIезиг бу царна йукъахь.

– Маса молла везар ву вайна?

– Лаххара а, бархI. ХIор а виллаете – цхьацца.

– Хьо шайх кхайкхийча, хIун дара-те? – вела а велла, Маккхалан чоьже буй Iоьттира Берсас.

– Суна и дагадеана-м дукха хан йеца! – тIетайра Аьрзу.

– Делхьа, ма дика хир дара иза! Цхьаъ мукъане а вешан, халкъаниг, хила ца мега?

– Йитал забарш! – куьг ластийра Маккхала.

– Забар йац оха йийриг, – корта ластийра Берсас. – Нагахь цхьа эвлайаъ ца хилча, вайн гIуллакх галдолуш делахь, хьо хила луур ду тхуна. Макка хьаьжцIа а гIой, цигара цхьа баьццара оба а, иттех дол чалба а йохьуш, цIа вола. Некъахь туркойн пес а эца. Кийчча шайх хир ву хьох. Некъана ахча а вайн долуш ду. Хьо реза вуй, Аьрзу?

– Сой? Нагахь вайн ахча ца тоахь, сайн цхьайолу цхьа шарбал йоьхкина а, вахийта реза ву!

– Вела шуьшиъ! Дика ойла йича, воьлхур вара. Вайн халкъан дакъазалла, атталла вешан эвлайаъ а ца хилла вайн. Мансуррий, Бийболаттий дIаваьлчхьана, корта боцуш дисина. Арахьара стаг, иза къу велахь а, сагIадоьхург велахь а, ги а вуллий лелаво. Муьлш бу вай вешан имамаш бинарш? Арахьара нах. Мел адам хIаллакьхилла уьш бахьанехь? ХIунда боху уьш лакха? Вешан Iовдалалла!

Лакхара динадай хьахабелча, даим а карзахволура Маккхал. Амма иза тахана санна оьгIазе цкъа а ца гинера Аьрзуна.

– Кхин а ду цхьаъ, Маккхал, – элира леррина ладоьгIучу Берсас. – Маршонехьа къийсамехь дин, къаьмнаш, тайпанаш а къесто иэшац. Маршонан гIуллакхна тешаме верг вайн ву, дуьхьалверг – мостагI. Мичча къомах, динехь велахь а. Ас дуьйцу ца хезна хьуна, Венгрехь маршонехьа гIеттинчу халкъаца массо а къомах нах бара. Церан гIаттам хьаша баьхкинчу шайчарна дуьхьал леташ. Коьртаниг стеган дог-ойла, адамалла, оьздангалла, къонахалла йу.

– Ахь дуьйцург ша ду, Берса. Вай а ца къестийна къаьмнаш а, дин а. Шен махкара эккхийна, гIаддайна веанарг вешан ваша вина тIелаьцна. Оьрсий, гуьржий, хIирий, гIебартой, чергазой, кхин дуккха а. Ас буьйцурш кхин бу. Йа шен а, йа вайн халкъан а бала а боцуш, шайн аьттонна Iовдал нах лоьхуш, вайн махка богIурш. Вайна вешан стаг ца везий хууш, кхуза схьа а богIий, вайн коча ховшу уьш.

– Ткъа вай вешаниш лерац, – дуьйцура Маккхала кхидIа. – Вешаниш хIаллак муха бийр бара-те бохуш, лела. И хуучу арахьарчара цунах пайдаоьцу. Жа санна, шайна луъ-луучу агIор дIасахьийзадо. Къуръан тIера цхьа-ши айат дагахь деша хууш хилчахьана, арахьара стаг ги вуллу. Кара а оьций, куьйгаш тIехь лелаво. Даош, малош, тIедухуш кхобу. Вешан Мансурах хIун дира вай?

– Уьш массо бехвар нийса дац, доттагIий. Оцу тIебаьхкинчарна йуккъехь а бара майра а, хьуьнаре а, оьзда а къонахий. Халкъ дезаш, даггара цуьнан маршонехьа, бусалба динехьа а къуьйсуш, леттарш, белларш а бу.

– Ишттаниш кIезиг бара царалахь, – элира Маккхала. – Вайн вешаниш дуккха а хир бара, вайна хилийта хиънехь, хилларш ларбинехь. Вайна ца хаьа вовшийн лера, вовшийн сий дан. Вовшашна йуккъера хьаьгIнаш, гамонаш йу вайх адамаш хила ца дуьтурш. Халкъан барт белахьара йа и барт бан къонахий белахьара, хIара Iедал тIера дIакхоьссина йа цуьнца машар хилла, гIуллакхах тоххара цхьа aгIo йаьккхина хир йара. ХIинца иза а йа важа а дац. Iу воцу бажа санна, даьржина лела.

– ХIун дийр дара ткъа, хIокху масех бIе шарахь иштта Iамийна-кх вай. Даим дIа тIемаш, хийрачийн олаллина дуьхьал къийсам. Шаьш бIарздича, хIораммо а кIелхьарвала некъ лохура. Боьхий, цIений ца къестош.

– Иштта-м дара иза, Маккхал, – элира Берсас. – Вайна ваьшна йукъарчу хьаьгIнаша а, девнаша а новкъарло йо оьрсашца машар бан а, паччахьан Iедалх кIелхьардовла а. И имамаш кхечу къаьмнашлахь хIунда бац? Масала, ХIирийчохь, ГIебартахь, Чергазехь? Бахьана стенах доллу? Кхетамах. Хьекъале стаг ша саннарг Iехо ца гIоьрта. ГIуллакх хир доцийла хаьа. Шел Iовдалниг лоху цо. Ас цIераш йаьхначу мехкашкахь, Нохчийчохь санна, бодане къаьмнаш ма дац. Къуьно къола серлонгахь ца до. Къуьнна бода а, барт а боцу меттиг йеза. И ший а Нохчийчохь долуш ду. Цундела нах Iехо луург кхуза вогIу. Вайна йукъа питанаш туьйсуш, вай Iехош, тIум санна, даа.

Генадоццуш хьуьн чохь диг детта долийра. Дукха хан йалале кхагаран, кIуьран хьожа йеара цигара схьа. Хьун хьоькхуш, йагош, ирзош дохуш бара нах.

– Дависарг, дуьненан Iилма хууш нах белара вайн, – элира Маккхала сатийсаме. – ХIун Iамадо хьуьжаршкахь? Къуръанаш, жайнаш. Кхолламна сатохар, собаре хилар. Оцунна-м реза ду вай, Дала мукъалахь. Дала лардойла вай Шех а, динах а цатешарх. Амма вайна дуьненан Iилма а ма оьшу. Цуьнца ду вайн халкъан хиндерг. Амма вайнахана и хаац. ХIоранна а ша эла хета. ТIелхигваьлла, къоьлла къикъвоьлла велахь а.

Берса охьахиира.

– Лаьмнашкахь вехаш хилла, боху, дика къонах а, хьекъале а ву бохуш, генна махкал арахьа а цIейахана цхьа стаг. Иза лоьрура сирбеллачу къеначара а. Цунах дагабийла богIура ХIирийчуьра, ГIебартара, Чергазойн махкара. Иза вуьйцу хезна, ган веана гена махкара цхьа эла. Цуьнан куьце, ницкъе, хьоле а, бахаме а хьажа. Веана кхаьчна иза воккхачу стеган йуьрта. ДIаса бIаьрг тоьхна. Цхьаннахьа а гуш, гIала-м хьовха, xIapa ду аьлла цIа а ца хилла. Хаьттина эло, хIокху эвлара мукъане а вуй и цIарна а цIейахана хьенех. Цунна цхьа лаппагIа гайтина, кхечарах къастам боцуш. ХIара кетIахь сецча, тIевеана дукхе-дукха безамехь воккха стаг а, куьце виъ кIант а. Иэца ма-веззара тIеэцна хьаша. ХIусамна чувахча, кхин а цецваьлла иза. Гуобаьккхина къоьлла. Хьаша кхача биъна ваьлча, гIуллакх хаьттина хIусамдас. «Делхьа, воккха стаг, Нохчийчохь вехаш цхьа хьекъале, оьзда къонах ву бохуш, хезнера суна тхайн махкахь, – долийна эло. – Иза ган, цуьнан хабаре ладогIа, цуьнан бахаме, хьоле хьажа араваьлла со, хоьт-хоьттуш, хIокху йуьрта, хIокху хIусаме кхечи. Ас лоьху стаг наха, хьо ву, боху. Къечу стагана хала ду къонах хила. Махкахь а, махкал арахьа а вевзаш стаг муха хилла хьох?»

Воккхачу стага жоп делла: «Суна а, сан хIусамнанна а вовшийн дезара. Охашимма вовшийн сий дора. Иза гучу тхан бераша а лийрира со. Доьзало сий деш, лоьруш гича, лулахоша а лийрира. Лулахошна со стаг хетча, йуьртана а хийтира. Йуьрто сий деш гича, махко а сий дира сан. Махкахь йахана цIе гена мехкашка а кхечира. Нахана со ву моьтту стаг сох винарг уггар хьалха сан хIусамнана, тIаккха доьзал а бу, хьаша».

И хабар а дийцина, цунах жамI ца деш, йуха а дIатевжира Берса.

– Иштта ду гIуллакхаш, кIентий. Вай хьалха ма-аллара, стеган сий шегара, шен доьзалера долало. Уггар хьалха ваьш лера хаац вайна. Эрна ца аьлла Шемала: нохчийн шайн диканиг лакхавоккхуш гу а бац, вуониг чутосуш ор а дац. БIаьрзе ду вайн халкъ.

– ХIетте а, Берса, луларчу халкъашца дуьстича, дукхе-дукха маьрша даьхна вайн халкъ. Гихь элий а боцуш. ВархIий дайшкахь дуьйна дуьненан цхьана а паччахьна хьалха корта а ца таIийна. ХIинца а таIо ойла а йац. Оццул дакъаздаккхий а ма дийцал аш вайн гIуллакх.

– Ма бIаьрзе стаг ву-кх хьо, Аьрзу, – мохь белира Маккхалан. – Вайн халкъан а ма бара шен хьолахой. Царал сов, тIебаьхкина элий а, неI хьеллац вайн халкъ дацош. Бакъду, кхечу къаьмнашкахь санна, хьолахойн долахь дацара вайн адамаш. Цхьаннех бозуш боцуш, маьрша баьхна вайн дай. ХIор а стага ша лардора шен сий, маршо. Цунна гIаролехь лаьттара вайн Iадаташ а. Амма пайда барий ткъа оцу маршонан, дерриг халкъ къен, бодане хилча? Бакъду, луларчу къаьмнийн элий къиза бу, цара шайн халкъаш сийсаздо, Iазапехь дахкадо. Амма – оццу элаша, дуьхьало ца йеш, шайн лаамехь оьрсийн паччахьехьа а бевлла…

– Цулла а, хьийзораш ца йеш, нийсса алахьа: ахчанах, чинех шайн чуоконций бохкабелира. Шайн халкъаш а доьхкира.

– Иза-м хууш дерг деца. Мухха делахь а, оьрсийн паччахьехьа а бевлла, шайн къаьмнаш оцу бехачу тIамах, эрна хIаллакьхиларх кIелхьардехира цара. ХIинца церан Iеламнах бу. Бусалба а, оьрсийн а дешар дешна. И халкъаш вайл токхе а деха.

– Вайл дика-м ца бехара уьш. Машаре, синтеме а беха. Хьалха шайн элий бара церан йаьIни тIехь. Паччахьан Iедал тIедеача, цо шен дукъ а доьлли церан коча.

– Вайн халкъан бехк бац иза къен, бодане хилар, – элира Берсас ойлане. – Иза бехке дац маситта шарахь оьрсашца хиллачу тIамна а. Маршо йезар, шена ма-хуъу, шен ницкъ ма-кхоччу иза ларйан гIертар – и бехк бу-кх вайн халкъан. Иза даим а машаре хилла лулахошца. Боккха лерам бара массо а халкъе а. Берриг бохамашна бехке хIара неIалт хилла паччахьан Iедал ду. Амма хилларш, лелларш, цатемаш, мостагIаллаш дицдийр ду вай. ХIинца вешан берриг ницкъ хьалха оьрсашний, вайний йуккъехь хилла тешам, ларам а йуха меттахIотторна тIехьажо беза.

– Тамаша бу, Берса, ахь Кунта-Хьаьжица тоба ца динехь! Хьан ойла паччахьан Iедалехьа дIа ца хьаьвзинехь!

– ХIан-хIа. Оьрсашца машар бар, гергарло чIагIдар а данне дац маршонехьа къийсам сацабе бохург. Оьрсийн халкъ а дац аттачу хьолехь. Цо а къуьйсу шен маршонехьа. Оцу къийсамехь цхьаьна хила деза вай. И ду со ала гIертарг.

Хан дIайоьдура. Попан дахделлачу IиндагIе а хьаьжна, доттагIий сихбира Берсас.

– ГIуллакхах дийций вай? – элира цо. – ХIета, динадай йукъабалабе боху-кх ахь, Аьрзу?

– Оцу цхьаболчара шайн тешамах-м, дера, даьхнера вай. Амма кхин ницкъ ца хаьа-кх суна адам вовшахтоха. Вай Делах тешаш нах ду, Дала мукъалахь.

– ХIета, йуха а гIазотан байракх айъа, боху аш? – Iоттар йира Берсас. – И динчу Шемалах хилларг йа цунах тешначу вайх хилларг а дицделла хьуна?

– Кхиамаш боцуш вацара иза. Цуьнан Iедалан къизалло галдаьккхира дерриг а.

– Цхьа къизалла хилла ца Iа бехке, – реза ца хилира Маккхал. – Коьрта бахьана кхечанхьа доллу. Цо а, цуьнан динадайша а кхайкхийна гIазот. Цара и хьехамаш ца бинехь, гуьржий, хIирий, хIокху агIорхьара оьрсий а хир бара вайца. Амма оцу гIазото цхьалха дити-кх. Цкъа, берриг динадай цхьаьнакхеттачохь, ас элира, шун хьехамаша дакъаздаьккхина халкъ, керстанашца машар хила а, барт хила а ца дуьту аш. ХIетахь мунепакъ-молла аьлла цIе тиллира суна.

– ДIадовлийша, Делан дуьхьа, – оьгIазвахара Аьрзу. – Ас-м ца кхойкху шу гIазоте. Вайн гIуллакхна молланаш оьшу. Халкъан маршонан дуьхьа бала реза а болуш.

– Мичахь бу ишттаниш? Айхьа карабе…

– Ас мичара карабо? Маккхале лахийта. Цунна дика бевза уьш.

– Делахь, Маккхал, хьайна накъостий лахар хьуна тIехь дуьсу. Тахана-м хьо цхьаъ ву вайца. Кхин бархI хьуна мичахь карор ву, Цхьа Дела воцчунна хаац. Арен тIерачу йарташкара динадайх догдилла. Уьш дукхахберш кхерабелла. Шелахь цIий Iанош шена гIoдинчарна чинаш, совгIаташ делла Iедало. Iедало шайн гIуллакхех бохийначех а ма теша. Уьш а, шаьш лелийначунна дохко а бевлла, хIинцале инарлина Тумановна суждане оьхуш бу.

Дехьо йежа говраш ларйеш лаьтта Болат тIекхайкхира Берсас.

– ДанчIас хIумма а ала-м ца аьлла соьга?

– ХIан-хIа, – корта ластийра кIанта.

– ХIета, чехкка цIа гIo. Садовш лаьтта.

Баккхийчаьрца жимма Iан лаьа кIант дегаза цIехьа волавелира.

– Ахь хьахийнарш хIун совгIаташ дара, Берса? – къамела тIе йухавирзира Маккхал.

– Доцца аьлча, тешам бац арен тIерачу йартех. Совдегарш, эпсарш кхуьуш бу цигахь, нитташ санна. TIe, керла йохкучу станицаша а, гIепаша а, морзахо санна, йукъакъевлина и йарташ. Йерриг вайн дегайовхо Нохчмахкана а, ЧIебарлана а тIехь йуьсу.

– Тешамза бевллачу нахана хIун де вай?

– Цаьрца йолу йерриг зIенаш йуххехула дIахедайе. Амма, цхьа чо а вайн гIуллакхна йамартло йахь, уьш кортойх бевр буйла а хаийта. Церан метта муьлш хIиттор бу-те?

– Хаац, – ойлане вистхилира Аьрзу. – Ши-кхо де даьлча, Солтамурд волчу гIyp ву тхойша. Цунах дага а девлла, цхьа некъ лохур бу-кх.

– Шайна хуур шуна дан дезарг. ГIаттаман тхьамданаш лахар, даим санна, хьуна тIехь дуьсу, Аьрзу.

– ХIинца, Берса, ахь дийцахьа хьайн керланиш.

ДоттагIийн цхьаьнакхетаран коьрта бахьанаш дийца деза хан тIекхаьчнера.

– Сан хабарш хIумма а вай даккхийдеш дац, кIентий. Вайн махка тIе керла станицаш, тIеман чIагIонаш йахка ойла йу Iедалан.

Цецваьлла Аьрзу бага гIаьттинчохь висира.

– Ахь хIун элира? – эххар а вистхилира иза.

– Iаьржачу ломан, ГIачалкха-дукъан когашца йолу йарташ Соьлжан аьрру агIон тIе а, ГIебарта а кхалхийна, БуритIара охьа Хаси-Юьрта кхаччалц станицийн керла могIа бан сацам хилла.

Маккхал сихха кхийтира оцу планан Iалашонах.

– Йуха а цкъа Нохчийчоь тукарца йара доллу-кх. Оцу гIуллакх тIехь зиэделларг ду Iедалан. Мацах цкъа Соьлжа тIехула иштта цхьа могIа станицаш а йехкина, вайн вежарий гIалгIай вайх дIакъастийра. Йуккъе зайл а тоьхна. ДIабаханчу бехачу тIамехь йа вайца цхьаьнакхета а, йа вайна гIo дойла а ца хилира церан. Кхузахь керла хIумма а ма дац. Даимлера политика. ТIекхеттарг хIинца Нохчийчоь масех декъе йекъар ду-кх.

– Нагахь вай йекъийтахь! – сацамболлуш мохь белира Аьрзун.

– ХIинца ламанан Нохчийчоь аренах къасто гIерта, – дуьйцура Берсас. – Органций, Хулхулоций хьала йолу шира чIагIонаш а тойеш, керланаш йогIа ойла а йу. ТIаккха Нохчийчоь кхаа декъе йекъало. Дагестанах а хеда. Цуьнан тIаьхье бIаьрзечунна а гур йу.

– И сацам маца хилла? – хаьттира Маккхала.

– ДIайаханчу аьхка. Лорис-Меликовн план йу иштта. Амма, паччахьан вашас хIинца а иза чIагI ца йина бохуш, хаамаш бу.

Цхьана ханна къамел сецира церан. Аьрзу а, Берса а дIатевжира, ткъа Маккхал синтемза волавелира. Кхааннах цхьа Берса вара сапаргIат. Накъостех дага ца ваьллехь а, цо сацам тIеэцнера хьалххе. Цундела доттагIашка ойла йойтуш Iара иза.

Малх чубуза peгIa лахбелча, ломара цIа эха дуьйлира адам. Уьш стерчийн ворданашкахь а, гихь а дечиг дохьуш богIура. Берсина хаьара и дечиг цара шайн цIерачу кхерчахь даго ца дохьуьйла. Цхьаболчара ма-боьлххура редуте хьур ду дохка, ворданаш йолчара кхана-лама – Соьлжа-ГIала. Иштта дечиг духкуш йаьккхинчу кIеззигчу шай-кайнах шайн доьзалшна тIейуха цхьацца тIелхиг а, туьха-мехкдаьтта а оьцу цара.

ДIасакъаста деза хан тIекхаьчнера.

– МаьIIаргона вицлора-кх со, – элира Берсас, охьа а хууш. – Польшехь долчу хьолах хабар хезний-те ДанчIина?

– Полякашца дерг чекхдаьлла. Хьаьшна уьш.

– Россехь?

– Хийцамаш бац. Муьжгийн карзахаллаш дено-дено лагIлуш йу. Цаьрга догдохийла а дIайаьлла.

– Изза хила доллу-те вайх а? – элира керлачу хаамаша сагатдинчу Аьрзус. – Оцу полякех а, оьрсийн муьжгех а йолу дегайовхо а дIайолуш йоллу. Паччахьан арахьа тIом хир бу ала меттиг а ца го. Нагахь Iедал кхузахь и шен Iалашо кхочушйан гIортахь, дуьхьало йан цхьа а тайпа кечам бац вайн. TIe, махкана чоьхьа а, арахьа а гIуллакхаш нисдина Iачу паччахьо, вай гIаттам болабахь, шен берриг ницкъ Нохчийчу тоттур бу. Дала цхьа некъ ца гайтахь, тахана цкъа бIаьрзе ду вай.

Берса, охьа а хиъна, Аьрзуна тIевирзира.

– Ахь муьлха некъ гойту? – хаьттира цо.

– Уггар хьалха, пхеа йа ворхI стагах тIеман кхеташо кхолла йеза вай. Царах цхьаъ коьрта ца хилча-м вер вац, амма цо кхеташонан дукхахболчийн лаам кхочушбан дезар ду. Дика хир дара, кху цхьана баттахь вайн йерриг йартийн векалийн гулам кхайкхийна, цигахь тIаьххьара сацам тIеэцча. Йа, вуьшта аьлча, нагахь Iедал йарташ кхалхо долахь, сихха гIаттам боло.

– Дика ду. Нагахь йарташ кхалхо йолайахь, вай гIаттам болор бу. Амма со буххенца дуьхьал ву вайн йуьхьанцарчу бартана.

– ХIунда?

– Хьекъале Iалашо йоцуш болийначу гIаттамо эрна хIаллакдийр ду адам. Цундела вай къасто йеза вешан къийсаман тIаьххьара Iалашо. Вайн вешан ницкъаца Нохчийчуьра паччахьан Iедал дIадаккхалур дуй вайга?

– Дера, дац, – доккха садаьккхира Аьрзус.

– Россин арахьарчу тIаме ладоьгIуш Ia вай, – дуьйцура Берсас кхидIа. – Оцу йукъах пайда а эцна, толам баккха а тарло вай. Амма иза а шеконехь гIуллакх ду. И тIом даим лаьттар ма бац. Росси тоьлла йа эшна, чекхбер бу. ТIаккха паччахьан Iедало, шен берриг ницкъаца вайна тIе а дирзина, къамкъарг Iовдур йу-кх.

– ТIетаьIна Iийр дац. Мозий санна, хIаллакдийр ду.

– ХIан, паччахьан Iедал дIадаккха вешан аьтто болуьйтур вай. КхидIа? ТIаккха хIун дан деза хаьий вайна цхьанне а? Мансуран, Бийболатан замане йухадоьрзур ду? Доьрзийла йац. Цкъа делахь, цул тIаьхьа бIе шо даьлла. ХIинца кхин зама, кхин хьелаш, кхин адамаш ду. Кху тIаьххьарчу тIамо вайн халкъан ах боьрша нах хIаллакбина, ах латта вайгара дIадаьккхина. ШолгIа-делахь, станицашний, гIаланашний уллохь йолу арен тIера йарташ, шайн кхолламна къера а хилла, севцца. Керлачу хьелех боьлла цигара бахархой. КхозлагIа-делахь, вайн халкъана йуккъехь шена тIетийжа керла ницкъ карийна Iедална. Ас буьйцурш нохчийн эпсарш, совдегарш, кегийра долахой а, Iедалан гIуллакхчаш а бу.

– ХIета, Iедална муьтIахь а хилла, совца деза, боху-кх ахь, Берса? – хаьттира Аьрзус. – Йа, вуьшта аьлча, къоьлла, мацалла, харцонаш, сийсаздар а ловш?

– ЛадогIал ахь, Аьрзу. Халкъ, адам санна, хенаца кхуьу. Ницкъ а, кхетам а цхьана дийнахь йа цхьана бIе шарахь а багIац цуьнга. Оцу гIуллакхна дукхе-дукха йеха хан йеза. ТIамал хьалха хиллачу хьелашка вайн халкъ йухадерзор стаг шен бераллин хене йухаверзар санна хир дара. Вайна вешан хенаца, хIокху заманца нисдалар оьшу. Амма, кхечу къаьмнех а къаьстина, Россех къаьстина-м муххале а, вешан дахар хийца ницкъ а, кхетам а, аьтто а бац вайн.

– Хьо хIун аьлла ву ткъа?

– Вайн кхоллам Россерчу кхечу къаьмнашца цхьаьнабозар, цаьрца цхьаьна вешан маршонан гIулакхехьа къийсар коьрта декхар лору ас.

– Ой, цаьрца дуьстича, вайгара хьал дуккха а хала ма ду, Берса. XIapa къоьлла, Iазап, харцо ловш дехачул-м, летта делла, дуьнен чуьра дIадовлар гIоли ма йу!

– Аьрзус гойтург уггар сийлахь некъ хета суна а, – тIетайра Маккхал.

– Сийлахь некъ-м бара иза, амма шеконехь бу-кх. Догдохуьйла кIезиг йу. Со тешна ву, паччахьан Iедалан Iазап кIел дохку халкъаш мацца а цкъа шайн массеран йукъарчу маршонехьа цхьабарт болуш цунна дуьхьал гIовттург хиларх а, цара толам боккхург хиларх а. Дуьненахь цхьа адамаш ду, халкъашна шайн маршонехьа, керлачу дахарехьа къийса а, толам баккха а хьоьхуш. Ас дийцира-кх шуна Iазапехь дохкучу халкъаша пхийтта шо хьалха Европина тIехула гIаттийначу буьрсачу дарцах лаьцна. Иштта чIогIа дацахь а, изза дарц делира Россехь а. Оцу хьалхарчу дарцан ницкъ ца кхечира халкъашлахь Iазапдаллорхойн Iедал дуохо. Амма хIинца керлачу, кхин а буьрсачу дарцан мархаш гуллуш йу Европина а, Россина а тIехула. Кестта дарц дала герга ду, кIентий.

– ХIета, вешан гIаттам оцу дарце хьажабо-кх вай?

– Кхин некъ бац.

– Ткъа йарташ Соьлжан а, Теркан а аьрру бердашка а, Жимачу ГIебарта а кхалхо йолайахь? Ваьшкахь дисина латта а дIалур ду вай?

– И ша ду. ТIаккха герз караоьцур ду вай. Амма вайнах дIакхалхор а, гIалгIазкхий схьакхалхор а чолхе гIуллакх ду. Цунна масех шо хан йезар йу Iедална. Вайн декхар хIун ду? Цхьана минотана а мал ца беш, гIаттамна кечамбар. Амма ларлуш хила. Солтамурд, Вара, Залма, ШоIип майра нах а, дика къонахой а бу. Амма цхьана майралло ца дуьгу халкъ толаме. Иза а хиъна вайна. Хьекъал, кхетам, собар оьшу. Йукъара кхеташо кхайкхарна сихдала а ца оьшу аьлла, хета суна. Аьхкен чохь кхераме ду иза. И гIуллакх Iаьне тоттур вай. Ткъа хIинца, малхбузан ламазаш дина, дIасадаха деза.

ДоттагIий хьалагIевттира. Шовданна йисттехь ламазаш иэцна, гIуллакх сихха чекхдаьккхира цара.

– Оцу Варас лелочунна реза вац со, Берса, – элира Маккхала, кога мачаш а йухуш. – Кху хьаннашца, бIаьн некъашца эпсарш, хьаькамаш дIасабовла ца буьту цо. Хьуна хууш ма ду, цо хIинцале а маситта стаг вийна хилар. Тухий цхьаъ вожа а вой, иза шен обаргашца хьуьнха вулу, ткъа Iедало адамаш хьийзадо. Варега дIахаийта цо лелочунна тхо резадацар. Иштта байъарх кхачалур бац мостагIий, оцу некъаца йаккхалур йац маршо. Вийначу пурстоьпан меттана цул а Дала тоьхнарг хIоттаво. Цунах, зиэн бен, пайда балац.

– Вара, хьаха, ву шен цхьа буьрса амалш йолуш стаг, – доккха садаьккхира Маккхала. – Шелахь хиллачу гIуллакхо дог акхадаьккхина цуьнан. Иза хIинца йа нахах а, йа Iедалх а ца теша. Ас масазза аьлла цуьнга и хьуна хетарг. Аьттехьа а ца дуьту.

– КIеда аьлла ахь, – Iоттаре тIетуьйхира Аьрзус. – Цунна хаа деза, ша лелочара вайн йукъарчу гIуллакхна зулам дойла. Цо бицбан ца беза дIадаханчу шарахь кхечаьрца цхьаьна шел лакхарчеран омра кхочушдан а, тешаме хила а ша биъна дуй. ДIахаийта цуьнга, нагахь санна ша бахьанехь цо кхул тIаьхьа адамна сингаттам балийтахь, иза шен коьртах вериг хилар. ХIораммо а шена луъ-луург лелийча, вай вовшахдетта гIуллакх хIаллакьхир ду, ткъа иза хуьлийтийла дац, муьлххачух хIуъу хилла додахь а. Вайх хIораммо, дуйнаца чIагIдеш, пурба делла, нагахь шегара йамартло йаьлла, бартах воьхна меттиг хIоттахь, кхиэл йоцуш шен цIий хьаналдеш.

Аьрзун богучу бIаьргаша а, оьгIазечу къамело а гойтура цо дуьйцург цуьрриг забаре цахилар.

– Деллахьа, Берса, хьуна тIе кхин а цхьа гIуллакх деана оха, – стенна делахь а, гIеххьачул бехкалвахана долийра Маккхала. – Гати-Юьртахь бохам хилла кху некъехь. И Iоса боху жIаьла делла шен кIентан карах…

Маккхала доцца дийцира Гати-Юьртахь хилларг.

– Селхана цига веанчу пуьрстоьпо, лаьцна, Ведана хьалавигна Ловдий, Васаллий. Кхузахь Васалан бехк болуш хIумма а дац. Бехк-м Ловдин а бацара. Дукха хан йара и боьха жIаьла дийна дIадаккха деза. Куьг бехке Ловда кIелхьарваккхалур вац. Амма Васал кIелвахийта йиш йац, хIуъу хилла латтахь а. Хьуна ма-хаъара, бевдда вайгахьа бевлла салтий йуха шайн кара нисбелча, цаьрца къиза хуьлу Iедалхой. Цул сов, цкъа-делахь, Васалан кегийра доьзал буьсу цIа дуьззина. ШолгIа-делахь, шен дегIан дола ца далуш, зуда цомгаш йу. Уггар коьртаниг – бевдда ваьшкахьа бевллачу салтийн дола дан деза. Нагахь вай и ца дахь, Iедале царна ницкъаш байтахь, тIейогIучу ханна вайх тешам бовр бу церан. Тхуна хьоьгара гIo оьшу, Берса.

– Ас хIун дан лаьара шуна?

– Деллахьа, хаац суна-м, Берса. Оха-м, Iедалера схьа а ваьккхина, обарг волуьйтур вара иза. ТIаккха а цIахь аьтто боцуш нисло. Цкъа а дегI маьрша хир вац. Тахана-кхана Шела вогIу, боху, Къурмин Къосам. Цуьнан чIогIа гергарло ду элаца Тумановца. Суна хетарехь, округан начальнико полковнико Головаченкос ладугIур ду Къосаме. Оцу Къосамца и гIуллакх дийца а, нисдан а деза ахь.

Берса вехха Iийра жоп ца луш.

– Суна-м хаац, Маккхал, цкъа-шозза генара гар доцург, кхин цхьана а тайпа сан тIекере йеана стаг вац-кх иза.

– Дерригенах а кхета тхо, Берса. Амма цуьнца бийца мотт хьуний бен карор бац.

– Иза хала гIуллакх дацахьара, охашимма хьуна тIедуьллур ма дацара, – йукъавуьйлира Аьрзу. – Васалан гIуллакх суьде далале, иза кIелхьарваккха веза. Тхан йуьрто тIелаьцна стаг ву иза, оха дола дан дезаш. ГIуллакх суьде даьлча, генадолу. Хьаькамаш хьастий а, кхерам тасий а, схьаваккха Васал.

Берсас корта ластийра.

– Догдохуьйла йац цуьнга. Шуна лаарна, гIоьртур-м ву со.

Шийлачу хица ламазаш а эцна, бай цIена меттиг лехна, Маккхал хьалха волуш, ламазаш а дина, маралелхаш, вовшийн Iодика а йина, дIасакъаьстира кхо доттагI.

Амма Теркан областан эскарийн командующи, нахана хIумма а ца хууш, цу Iазапах уьш «кIелхьарбаха» гIайгIа беш вара:

«Хьомсара Государь Александр Петрович!

…Нохчий кхалхоран гIуллакх шена тIе а лаьцна, оцу хьокъехь Турце вахана инарла Кундухов цIа верзаре сатуьйсуш Iа со. И гIуллакх сихха къастор чIогIа оьшуш ду. Малхбузе Кавказехь вайн хиллачу тIаьххьарчу а, чIогIачу а кхиамаша догдохийна нохчийн. Вешан Iалашо вай мел къайлайаккха гIертарх а, вайца шайн йолчу шатайпачу йукъаметтигах делахь а, йа шайн махка оьзначу эскарех шекбевллехь а, йа арахьара тIеоьхучу нахехула хиънехь а, царна хиъна герггарчу хенахь правительство цигахь чIоггIа когаш тIе хIотта ойла йолуш хилар. Цундела кху тIаьххьарчу хенахь кхузахь меттигерчу Iедалшна совцо хала йа совцо ницкъ боцу тайп-тайпана эладитанаш даьржина.

Графо Евдокимовс соьга делла туркойн эмиссаро ламанхошка Турце кхойкхучу прокламацин гоч. Цуьнан чулацам чIогIа тера бу ас со Коджорехь волуш Хьан Локхалле йеллачу экземплярах. Вайн дика нохчий оцу прокламацех Iехабелла Турце кхелхарг хиларх теша мел хала делахь а, царна йуккъе йаржо ахь цхьа масех экземпляр йаийтар эрна хир дацара. И прокламаци Тифлисехь нийсачу туркойн матте йаккхар доьхуш, графо Евдокимовс йаздийр ду хьоьга…

М. Лорис-Меликов.

18 июнь 1864 шо»

IX корта, КЪАЙЛАХА ЦХЬАЬНАКХЕТАР

Хьуна гина-кх дерриг гIуллакхаш хийцалуш хилар: цхьана замано велийнарг кхечу замано велхаво.

Салих ар Ронди

1

Беттаса кхетале бохуш сихвелла вогIу Берса пхьуьйран ламазан хенахь Шела чувуьйлира. Тховса иза кхуза вогIура МаккхалгIеран дехар кхочушдар Iалашо йолуш. Винчу йуьрта вогIуш, даим а цуьнан невцо ДанчIас шен кIант Болат дуьхьалвоуьйтура цунна. Амма тховса иза ша веанера. Цо Берсега хаийтинера, стенна делахь а, цхьана гIуллакхна, амма пайда ца бохьуш, шеца милицин йоккха отряд а йалош йуьрта майор Мустапин Девлатмирза веана аьлла.

Берса кхерамах ларван, цхьа шовзткъе итт гIулч хьалха воьдура ДанчIа. Пурстоьпан конторин цIеношкахь къегина серло а, чохь хевшиний, хIиттиний, чу-арадуьйлушший адамаш гора. Амма йисина йерриг Шела, Нохчийчоьнан и шатайпа столица, хьалххе дIатийнера. Йукъ-йукъа цIеношкахь, гаттий кораш гIийла серладаьхна, наггахь чиркхаш догура. Йуьртан йукъах къехкаш, йуьстаха долчу гаттийчу, гомачу урамашкахула воьдура и шиъ. КетIахула хIорш чекхбовлуш меттахъхьов жIаьлеш, жимма бага а тухий, совцура.

Сема дара тховса ДанчIин мискачу хIусамехь. Хьешан цIа чохь цIенкъа тесначу къорзачу истанга тIерачу жIай-гIантахь, сих-сиха бага а гIеттош, гоьл тIе ког а баьккхина, сингаттаме Iара векъана, хан тоьхна стаг. Цунна уллохь пенацарчу терхи тIехь богучу чиркхан серлоно къегайора цуьнан белшаш тIера хьесан погонаш. Некха тIехь лепара императоран таж, тарраш тIера шолгIачу даржан «Святой Аннин» орден, 1837-чу шарахь императоро Кавказехула бинчу некъан хьурматна йелла дато мидал. Кочахь кхозура «Доггах гIуллакхдарна» аьлла тIейаздина дашо мидал, андреевски ленти тIехь лепара «1853–1856-чуй шерашкахьлерчу тIемашкахь дакъалацарна» йелла борзанан мидал. Царна лахахь йоллура «Нохчийчоьй, ДегIастий карайерзорна» мидал. Голашна йукъа а лаьцна, ирахIоттийна дара «Майраллина» тIейаздина дашо тур.

Цо лаххьийна Iамийнера кIуьрзо Iарждинчу дерзинчу пенаш тIера массо дотIана а, сиз а. Цхьана секундана цуьнан хьажар тIехь сецира неIарехь хIоьттина лаьттачу жимачу кIантана. Амма, берзан кIезанан санна, къегачу цуьнан бIаьргашна дуьхьал хьажавелча, эпсаро шен хьажар сихха цIенкъа дуьйгIира. И кIант цунна тарлора хеса йугIучу мунданах. Йоьхна калдайаьлла, летийна къарзйелла, стенах йина ца хуучу йаьлла гIовтал. Цунна тIехула йихкина жима шаьлта. Доьхкарх йоьллина тапча. КIайчу кхакханан тишачу куйна бухара схьахьоьжу майра ши бIаьрг. Царна чохь гора само, оьгIазло, цабезам. Куьг а ду, воккхачо санна, шаьлтанан макъарна тIедиллина.

Эпсар дагахь велавелира.

«Шек дIа а вуй иза? – бохура цо. – Кхечахьа нисвелча, шен аьтто баьлча, со вуьйр а волуш, ткъа хIинца, кху тхов кIел, сан коьрта тIepa чо ца талхийта, шен са дIа а лур долуш лаьттийца. ТIекхуьучу чкъуран а безам бац тхоьга. Баккъал а аьлча, xIapa керла питана меттахъхьедийраш къона тIаьхье ма йу. ДIабаханчу бехачу тIеман халонаш Iаьвшинчу баккхийчу наха-м дог ма диллина толамах».

Шен кисанара схьадаьккхина шалхатоьхна жима кехат, даржа а дина, чиркхан серлонга хьалалецира хьешо. Цуьнан бIаьргашна хьалха хIиттира хазачу хотIаца цIеначу оьрсийн маттахь йаздина нийса могIанаш:

«Господин полковник!

Дехар ду хьоьга, вайн массеран а йукъарчу гIуллакхан дуьхьа, гуттар къайлаха xIapa кехат хьайга деллачуьнца цо тоьхначу хенахь цо йиллинчу метте вар. Кху стага жоп ло хьан дегIан маршонах».

Кехат тIехь цIе йацара иза йаздинчун. Шега хеттарш дарх, xIyсамдас а ца вийцира иза. Амма полковникна хаьара и йаздинарг сонтачех стаг воцийла. Кехат чIогIа ларлуш йаздинера. Цхьаннан карадахарх, хуур дацара и хьан йаздина а, хьаьнга йаздина а. Тахана цо дукха ойла йира, оцу кехато кхойкхучу гIo-те йа ма гIo-те ша бохуш. Йиллинчу метте ша ца вогIуш Iийча, кIиллолла висина аларх кхоьрура. Дукха хан йац цо, элана Тумановна улле а хIоьттина, Кунта-Хьаьжин мурдаш байъина. Царах дерочунна тIенислахь, тоьхна Iункар вохуьйтур ву. Тешам боцуш зама йу xIapa. Амма полковник а вац кIиллочех. Цул сов, хIусамда йукъара хилла цуьнан маршонна. ДIа ойла йича, кехат йаздинарг а ву оьзда стаг.

Кехат, шалха а тоьхна, хьалхарчу кисана а диллина, схьадаьккхина, сахьте хьаьжира иза. Цхьайтта сахьт дала итт минот йара. ХIусамда чуьра араваьлла а йара сахьт гергга хан. Кертахь хIоьттинчу тийналло а, цIа ван хьевеллачу хIусамдас а, цIоькъалоьман кIорни санна, цабезаме шега хьоьжуш лаьттачу кIанта а даг чу гIеххьачул кхерам туьйсура цунна. Делахь а, дехьа чохь кхача кечбеш текх-цаций, пхьегIашший вовшахйеттачу хIусамнанас синтем бора полковникна.

Арахь жIаьлин буьрса гIовгIа йаьлча, шен голаш йуккъехь лаьттачу туьрах катуьйхира цо. Цуьнан тидам хиллачу Болатан къайлаха велавалар иккхира. Иза тосаделлачу полковнико, шен даг чу иккхина кхеравалар къайладаккха гIерташ, тур нисдо кеп а хIоттийна, йайн йовхарш туьйхира. ЖIаьлин гIовгIа сихха дIатийра. Когийн дайн тата неIаре деара, дукха хан йалале дуьхьаларчу цIа чу адамаш девлира.

Шо гергга хан йара Берса винчу йуьртахь хилаза. Кхуза кхаьчча, карлайолура генна дIайахана бералла. ХIара ша вина йурт, берахь левзина меттигаш гархьама, Басс-хин лохачу бердашка бIаьрг тоха, цуьнца шен дегIе керла ницкъ эцархьама, наггахь цига а вогIий, кху ара бIаьрг бетташ, хуий Iай, воьдура иза. Амма кхузахь вац цуьнан цхьа а. Йеккъа цхьа денвешин йоI Хеда йоцург. Йижарий, вежарий Берсин хилла а бац. Нана а йелла иза жима волуш. Ткъа да, дийна велахь а, цо велла лору…

Дуьхьал цIа чохь ах бодашкахь цIеран серлонехь текхахь мижарг хьакхош йоллу Хеда, Берса неIарх чоьхьа ма-веллинехь, схьахьажайелла, хьала а иккхина, шен ахьарх, мижаргех дуьзначу куьйгашца иза мара а вуллуш, цунна тIекхийтира.

– Докку! Докку! Дела йала хьан нанас ца йина йиша! Хьо мичахула лела-те, лела мукъана?.. Сан нанас бинчийн санна, айъина керта шийла дакъа дохьур-те йа мецачу берзалоша даьIахкаш йаьжна, сутарчу хьаргIанаша ши бIаьрг мелла, орцахвала ваша воцуш, тийжаш йелха йиша йоцуш докъаза вовр-те бохуш, ас-м дукха сагатдой хьуна, нанас ца йина йиша йала хьан, Докку…

Шен некха тIе а таьIна, йоьлхучу Хедин коьртах дай куьг хьоькхуш, цуьнан догъэца гIертачу Берсин бIаьргаш тIунделира. Дог Iийжара тIамо да а, шиъ ваша а вийна, цхьа йисинчу оцу декъазчу зудчух.

– Ма йелха, Хеда, ма йелха. Берриш а бу Делан белхаш. Цо йаздинчух вер вац цхьа а, – шича тейан гIертара иза. – Осала ма хила, вай цхьанна гича, иэхь ду…

Шина шичин вовшашка болу безам а, марзо а, ткъа иштта наггахь цхьаьнакхетча, хилларш карла а долий, цаьршиннан ойла хуу ДанчIа неIарехь, вист ца хуьлуш, хIоьттина лаьттара. Эххар а, шех хьерчачуьра Хеда меллаша дIа а йаьккхина, хьешан цIа чу велира Берса.

– Ассалам Iалайкум, суьйре дика хуьлда хьан, полковник!

Цавевзарг чоьхьаваларе хьоьжуш Iачу полковнико, ша Iачуьра парттал хьала а гIеттина, шен аьтту куьйгара кIайн кара дIа а даьккхина, хьешо шега кховдийна куьг меллаша схьалецира.

– Ва Iалайкум салам, диканна вогIийла хьо а!

Полковнико леррина бIаьрг туьйхира цуьнга. Амма, йуьхьа тIе таIош коьртах хьарчийначу башлакха йукъара схьахьоьжу догцIена майра ши бIаьрг, кIеззиг хаалуш дукъ тIедаьлла боккха марий, цунна кIелхьара дуькъа, Iаьржа, хаза хьовзийна мекхаш доцург, хIумма а ца гора. Делахь а, цуьнан дегIах, боларх, къамелах хиира полковникна иза оьрсийн эскарехь кхиъна нохчо вуйла.

Коьртах хьарчийна башлакх дIайаьстина, ДанчIе дIа а кховдийна, маьхьсеш когахь истанга тIе а ваьлла, ши ког чучча охьахиира Берса.

– ТIаккха, Къосам, шу могаш-паргIат дуй? – хаьттира цо, нохчийн эпсарша а, хIетта зIок тоьхна, чкъоьргара кортош арадаха гIертачу чиновникийн интеллигенцис а, оьрсех тарбала гIepташ, вовшашлахь йоккхуш ма-хиллара, цуьнан цIе ден цIарца а ца йоккхуш. – Доьзалш муха бу?

– Далла бу хастам, дика Iа тхо. Шу а деца могаш?

– Дала дика кхобу. Суна бехк ма биллалахь, сайл ханна воккха а, йукъараллин меттигца лакхахь а волу хьо ас схьакхайкхарна. Цаторуш гIуллакх нисделла, дира ас xIapa.

– Бехке дац, – полковник леррина Берсега хьаьжира. – Сайна хьо цхьанхьа гиний-те, моьтту-кх суна?

– Гина хир ву.

– Тамаша бу-кх, суна гинчу хенахь хьуна тIехь гусарийн эпсаран мундир а, нагахь со виц ца веллехь, хьан белшаш тIехь капитанан аксельбанташ а ца хиллехь?

– Цул а мехалчо тоьхна вайша вовшах, полковник.

– Хьан некха тIехь Святой Аннин орден, Георгин жIара а йарий-техьа, моьтту суна?

– Дерриг а хила тарло.

– Делахь хIета, хьайн цIе йийцахьа суна, господин капитан? – цавашарца хаьттира полковнико.

– Бехк ма биллалахь суна, господин Курумов, – тIаьххьара ши дош, цо санна, кIоршаме хьажош элира Берсас. – Со капитан воцу йалх шо ду. ДуьххьалдIа нохчо Барзин Рохьмадан Берса ву со.

Полковнико тидаме а ца ийцира Берсин йуьхь тIехь а, къамелехь а шерра гун кIоршамалла.

– ХIаъа, хIаъа, хIинца дагавогIу! Фельдмаршалан Паскевичан эскарша венгрийн мятеж хьошуш, инарлин Лиддерсан отрядехь гIуллакхдеш хилла капитан Барзоев вай хьо-м. Со гIалат вацахь, цигахь доггах гIуллакхдарна капитанан чин а, орденаш а йелира хьуна. Хьан да гергара стаг ву сан. КхоалгIачу гильдин совдегар. Дена хьалха кIентан декхар ахь кхочуш ца дой-те, моьтту суна. Барзоев, тов. Россера цIа вирзича, Соьлжан-гIопехь гина суна хьо. Йуха, Гермачигахь хиллачу тIамера дезертир хилла, ведирий хьо?

Курумовс хIинца дуьйцурш диллина Берсин дагна Iеткъаш xIyманаш дара. Да хьахош дина хаттар шена ца хезначух дитира цо.

– ХIетталц вара со дезертир. Оцу дийнахь сайн декхаршна тIе йухавирзира. Суна а догIу и де дага. Оцу дийнахь дуьххьара суна а гина хьо элан Барятинскийн свитехь.

Курумовс цецваьлла корта лестабора.

– Ткъа ас цецвуьйлуш ойла йора, ванах, цIеначу оьрсийн маттахь xIapa кехат йаздинарг мила ву-те бохуш. Вайшинна-м вевзаш хилла. Амма халахета-кх, дика европейски образовани а йолуш, нах хьоьгуш ирсан новкъахь карьера йеш воьду Iедало лоруш волчу ден кIант оцу сагIадоьхургех а кхетта лелар!

– «Пачхьалкхера тIаьххьара сагIадоьхург а адам ду, паччахь санна», – аьлла-кх Фридриха ШолгIачо. Мухха делахь а, сан халкъ ду иза. Оцу сагIадоьхургийн кийрахь, муьлххачу а просвещенни адамийн санна, дог ду. Церачел тIех майра, къинхетаме, адамаллин ду ала а мегаш. Оцу сагIадоьхургаша шайн маршонехьа къуьйсу. Ткъа вайн халкъ оцу хьоле дожийнарг Россера Iедал, цуьнан йолахой шу а ду.

Ши хьаша ма-хуьллу къамел кIеда-мерза дан гIертара. Амма иза иштта ца нислора. Дуьнене шайн хьежамашца, стигаллий, латтий санна, цхьаъ вукхунна геначу цаьршиннан ницкъ ца кхочура вовшашка болу цабезам къайлабаккха. Цуьнан дIовш Iийдалора xIoр а дашца.

– Вайн къам бодане ду, Барзоев. Бодане къам маьрша хила йиш йац. Иза даим а дозуш хуьлу культурехь, йукъараллин дIахIоттамехь шел лакхарчу къомах. И ца хаьа йа хаа кхетам а боцу вайнах шаьш бу шайгарчу бохамашна бехке. Вайнехан сонталлин тIаьхье йу иза. Сила йоккхачу Россин пачхьалкхна дуьхьало йийр йарий ткъа, сонта ца хилча? БIе шарахь гергга эрна Iенийна цIий. Кхета дагахь буй ткъа хIинца а? БIаьрг тIера тиллачу минотехь, тухий, эпсарш, чиновникаш бойъу. Дийнна рота салтий уллохь боцуш хIокху махкахула дIасавала йиш йац. ХIун гIуллакх ду эрна цIий Iено?

– Сонта хиллехь-м, тийна, таьIна Iийр бара уьш. Хазахета ца лела. Шайгара уггар тоьллачуьра ах мохк дIа а баьккхина, лаьхкина хьаннашка, Iаннашка боьхкича а ца йина, цара дуьхьало маца йан йезара? Шаьш адамаш ца хетча, цара хIун дан деза? Уьш совцо дукха хIума ца оьшу, господин Курумов. Йаа сискал, жимма лерам а.

Шен оьмарехь дуккха а девзинчу Курумовс шеквоцуш ладоьгIура Берсе. ТIаьххьара а собар кхачийра цуьнан.

– Хьо дукха сиха ву, Берса. И сискал а, лерам а Росси кхерийна йаккха ойла йу шун? Иза аьттехьа а дац. Кхечу къаьмнашна дерг хир ду вайна а. Россис серло йохьу лаьмнашка. Ваьшка эзар шарахь цададелларг цуьнан гIоьнца цхьана йоццачу хенахь дийр ду вай.

– Иза а хаьа суна, Къосам. Дукхе дика хаьа. Вайн халкъана шена а ца хаьа ша Iаламан мел доккхачу хьола тIехь деха. Массо aгIop кхиъначу Россин гIоьнца хIокху махко зазадоккхур дуйла а хаьа. Хенан йохалла Нохчийчохь заводаш, фабрикаш, аьчган некъаш, телеграф хир йуйла а хаьа. Шена мел ца лаахь а, ламанхошна школаш йахка а дезар ду Iедалан. Промышленностна белхалой безар ма бу. Йоза-дешар ца хуучу белхалочух белхало хир ма вац. Амма кхузара дерриг хьал кIеззигчу дворянийн а, буржуазин а гIеранан карахь хир ду Россехь а, дуьненан массо махкахь а санна.

– Амма Россис кху лаьмнашка лакхара культура йохьур йу. Цо вайн халкъан хьекъал, кхетам, дахар хийцина, бIешерийн бодашкара схьадоккхур ду, Берса. Иза ма дицдел ахь!

– И дерриг дика а, кхеташ а хир дара, Къосам, ахь йуьйцу культура цамзанийн буьххьехь йохьуш йацахьара. Ас-м ахьчул а, хьо санначу массарал а тIех лоьрий оьрсийн халкъ а, цуьнан лакхара культура а. Иштта ойла цхьана вайшиннан хилла ца Iа. Вайн халкъан оьрсашка лерам бIешерашкара схьа бу. Нохчашна цадезарг-м оьрсийн халкъ а, цуьнан культура а йаций, ткъа оьрсийн паччахьан Iедал ду. Оцу Iедале цабезам цхьана нохчийн хилла ца Iа, оьрсийн халкъана, цуьнан прогрессивни адамашна а ца деза иза. Ахь культура, боху. Шекспиран, Байронан Англис Индехь, Америкехь а, дуьненан кхечу декъашкахь а дийриг ца го хьуна? Ткъа ша дуьненан культурин корта бу бохучу Францис Алжирехь дийриг? Оцу мехкийн правительствоша шаьш лело къизаллаш шайн халкъашка хоьттуш лелайо моьтту хьуна? Йа оьрсийн халкъо къобалдо паччахьо а, цуьнан правительствос а хIокху Кавказехь дийриг? ХIан-хIа, господин Курумов, ас йуха а боху хьоьга, ас даггара лору оьрсийн халкъ, цуьнан культура. Амма Пушкинан генийс нохчий ца ларбира салтийн дIаьндаргех, Лермонтовн маршонан стихаша уьш мацаллин Iожаллех кIелхьара ца боху. Уггар хьалха, нохчашна сискал, нийсо, лерам оьшу. ТIаккхий бен культура тIеэца хан, аьтто, ницкъ а хир бац церан. Гай меца хилча, культура дагайагIац.

Оьзна йаьлла луьлла дIайайча, дIаса а хьаьжна, чим дIакхосса меттиг лехира Курумовс. Луьлла схьа а эцна, чим соне дIа а Iанийна, йухайелира Берсас.

– Оцу тайп-тайпанчу якобинцийн, ипсилантигIеран, владимирескагIеран, нана-сахибагIеран, кхеч-кхечу авантюристийн некъа ваьлла хьо, Берса. Оцу некъо уьш мича бигна хаьа-кх хьуна? Эшафоташна, тангIалкхашна, гильотинашна тIе. Ткъа уьш просвещенни нах бара. ТIеман, пачхьалкхан, политикин деятельш. Шаьш санначу кхетамна лакхарчу халкъашна тIетийжина ца Iаш, арахьарчу пачхьалкхашца йаккхий зIенаш а йолуш. Ткъа хьо кху акхачу нохчашца, церан акхачу баьччанашца – IуммагIаьрца, АтабигIаьрца, Солта-МурдагIаьрца, фанатикца Кунта-Хьаьжица – кхузахь революци йан гIерта. Дала маршалла дойла хьан цамгарна!

Полковникца къийса а, дов дан а Iалашо йолуш ца веанера Берса кхуза. Амма доладелла даьлла дов толам цуьнгахь буьсуш дерза дезара. Ша бакъ волу дела.

– Вайшиннах цомгаш мила ву замано гойтур ду, Къосам, – элира цо, собаре а хилла. – Суна дика хаьа вайнахе шайн ницкъаца толам баккхалур боцийла. Амма зама а, адамаш а, шо-шаре мел долу, хийцалуш ца го хьуна? Адамашна а, халкъана а хаа доьлла шайн мостагI а, доттагI а мила ву. Ахь цIераш йаьхнарш а, ца йохуш бисина а турпалхой хIаллакьхилла, Къосам. Амма, мацца хилла а, декабристийн, Герценан, Чернышевскийн, Добролюбовн, Некрасовн, кхечийн а сатийсамаш кхочушхир бу Россехь. Халкъийн дац вовшашца мостагIалла. Iедалан политико уьш хердина вовшех. Амма уьш кхетта догIу. Россех йоккха набахти йина монархис. Халкъаша, цхьаьна а кхетта, йохор йу иза. ТIаккха цуьнан херцорашна тIехь Республика хIоттор йу, Къосам. Ахь акха бу боху нохчий а кхета боьлла. Царна цхьатерра бIаьрга бан ца беза ЧермоевгIар, КурумовгIар, ИпполитовгIар, МустафиновгIар, БелликгIар. Амма ИвангIаьрга хьошалгIа оьху, уьш шайга а кхойкху. Жимма хан йаьлча, уьш вовшахкъасталур бац шун Iедале. Ларлолаш, господин Курумов!

Берсега телхинчу стаге санна хьоьжура Курумов.

– Хьо-хьуо теший айхьа дуьйцучух?

– Шеко йоцуш!

– Тамашийна болх бу-кх хIара, – Курумовс корта хьовзийра. – Хьох тIеман стаг ву, соьгахьчул тIех Iилма а долуш, дуьне а девзина, хIетте а, беро а дуьйцур дац ахь дуьйцург. Халкъийн вошалла! ХIун йу тIом? Цуьнан ойла ца йина ахь? Тахана – тIом, кхана – вошалла! Хьере ойла! Шина халкъана йа шина лагере декъаделлачу халкъийн мостагIалла ма кхуллу тIамо. Герз карахь тIеман арахь вовшашна дуьхь-дуьхьал хIоьттинчу шина халкъан шина векало ца лоьху оцу тIамна бехкениг. Ца хоьтту мича къомах, динехь, басахь ву, къехо йа хьолахо ву, цуьнан хIун ойла йу. Цаьршиннах ши экха, ши мостагI хуьлу. Цаьршиннан цхьа Iалашо хуьлу: вовшийн виэн, ша-ша тола, ша-ша дийна виса. Леташ болчу салтийн хилла ца Iа и цабезам а, мостагIалла а. Оцу тIамехь леташ боцчу шайн-шайн цIахь машаре Iачийн дегнаш чохь а кхоллало изза акха, къиза ойла. ХIунда аьлча оцу тIамехь летарш, бойъурш а оцу цIахь болчу машаречу нехан дай, кIентий, вежарий, майранаш ма бу. ХIоранна а лаьа шайн да, ваша, кIант, майра тола, уьш дийна цIа берза. Царна дуьхьал летачу халкъана неIалт хьежадо йа иза иэшор доьху. Дукха хан йоццуш чекхбаьлла иттанаш шерашкахь лаьттина, итт эзарнаш нохчийн а, оьрсийн а синош дIадаьхьна къиза тIом. Хатта хьайна нохчочуьнга йа оьрсичуьнга, хьан да, ваша, майра хьан вийна? Хьоьга эр дац, уьш Ивана йа Ахьмада байъина, оьрсаша а, нохчаша а байъина эр ду. ШийтталгIачу шарахь Россе баьхкира французийн мехкашдIалецархой. Оцу шерашкахь xIop а оьрсичунна муьлхха а француз шен луьра мостагI хетара, хIунда аьлча и цивилизованни француз герз карахь Росси дIалаца, оьрсийн халкъ лолле дерзо веана дела.

– Ткъа оццу оьрсичо дицдора, шен паччахьо, шен правительствос шайн берриг ницкъаца французски революци хьошуш а, Европехь монархиш йуха меттахIиттош a гIo дина хилар.

– Иштта-м хуьлуш ма ду. Исторехь суна ца хаьа, оцу тIамна ша бехке делахь а, цхьа а халкъ цунна къера хилла меттиг. Дуьхь-дуьхьал летачу шина а халкъана ша-ша бехке ца хета. Туркошца тIемаш болчу хенахь оьрсаша xIop а турко адамаш дойъург кхайкхаво. Ткъа туркоша а маьхьарий хьоькху, оьрсий мехкашдIалецархой, Iазапдаллорхой, гаурш бу бохуш.

– Нуьцкъаха тIаме, Iожаллина тIелаьллинчу оцу мискачу оьрсичунна а, туркочунна а ца хаьара, шаьшшиъ туркойн султанан а, оьрсийн паччахьан а, церан гIеранийн а хьал лардеш, дебош летий а, лей а!

– ДIавалахьа, делхьа! Цаьршиннан хьекъал ма дац иштта кIорга ойла йан.

– Муха хуьлу, зорбанехь, килсехь, маьждигашкахь церан хье чу дIовш дуттуш хилча. Кхин ойла йан гIортал. Сихха вуьйр ву.

– Вайшимма долийначу гIуллакхна генаваьлла вайша. Хьо вежарий бан гIертачу ламанхошна а, оьрсашна а тIе йухаверзий вайша. Дуьззинчу дезткъа шарахь вовшийн цIий Iенийна цара. Оцу тIамна бехке паччахь а, правительство а хуьлуьйтур вай. Амма ахь хаттал гIалгIазкхичуьнга йа ламанхочуьнга? Цара паччахьаш бехке бийр бац. ГIалгIазкхичо эр ду, ламанхой шайн станицашна тIелетара. Ламанхочо – гIалгIазкхий, шайн махка а баьхкина, охьахевшина. И дезткъа шарахь бахбелла цIийIеноран тIом селхана чекхбаьлла. Ламанхо иэшна, гIалгIазкхи тоьлла. Хьалхарчуьнгара латта дIадаьлла, шолгIачунна – карадахна. Цаьршинна йуккъехь машар ца хилла. Ламанхочо шен латта йухадерзоре сатуьйсу, ткъа гIалгIазкхичо шен карадеанарг цунах лардийр ду. Оцу шиннан дегнаш чохь вовшашка цабезам лаьтта. Ткъа хьо, оцу тIамехь беллачийн кешнийн баьрзнаш дакъадалале, йагийначу йартех туьйсу кIур дIа а бале, адамаша чIир а йастале, царах вежарий бан гIерта!

– Амма адам кхетар ду хенан йохалла…

– Нагахь царна кхета а, церан барт хилийта а гIерташ нах хилахь! ХIинцалерчу адамийн масех тIаьхье хийцайелча. Хьуна ма-моьтту, итт, ткъа шо даьлча-м хир дац иза. TIe, мила ву халкъашна йукъара мостагIалла дIадаккха, халкъаш цхьаьнатоха, халкъийн барт бан гIерташ? Цхьа а. Мелхо а, мостагIалла марсадоху. Шайн мохк схьа ца белча, законехь шаьш муьжгашца ца нисбича, даг чуьра вас дIайер йуй ламанхойн?

– Йац.

– Ткъа правительствос иза а, важа а дийр ма дац. Йа цхьана а пачхьалкхан правительствос а ца дина иза шен колонешкахь. Россин правительствос а дийр дац. Цундела массанхьа а метрополин а, колонийн а халкъашна йуккъехь диллина дIа мостагIалла, цабезам, цатешам, къийсам бу лаьтташ. Олалла ден халкъаш – шайн олалла колонешкахь сацо, чIагIдан гIерташ, колонешкара халкъаш – оцу олаллех паргIатдовла гIерташ. Иштта къийсам бу Азехь, Африкехь, Америкехь. Ахь сатуьйсу халкъийн доттагIалла, вошалла цIена утопи йу, Берса. Ницкъ ма бу истори хьалхатоьттург. Нуьцкъалниг даим бакъ хилла, даим гIорасизчунна тIехь Iийна. Иштта хир ду даим а. Iаламан закон ма ду иза.

Шина хьешан дов хадийра цIестан тас, гIумгIий, гатий дохьуш чоьхьаваьллачу Болата. Цунна тIаьххье йуург йохьуш йеара хIусамнана. Дечиган доккхачу шуьнахь тIера Iаь а гIуьттуш ахьаран галнаш, царна тIехула йехкина уьстагIан дерстинчу жижиган тIассаш йара. Йуккъехь лаьттачу дечиган кедахь – тIе хьакхар хIоьттина саьрамсекхан берам. Галнашна тIебоьгIна – ДанчIас хIетта бина дечиган ши мIара.

ХIусамнанна томана, цкъа-шозза деккъа жижиг а кхаьллина, цхьа-ши Iайг чорпа тIе а мелла, шуьнара дIахилира Къосам. Цуьнца йахь а лаьцна, ша меца воллушехь, Берса а сецира, тIаьхьа ДанчIица паргIат йаа дагахь.

– Вайша хIусамненан кхача а бии, Барзоев, – элира Курумовс, куьйгех хьаькхна гата Берсега а кховдош. – Суна хетарехь, истори а, политика а йийцаре йан ца кхайкхина ахь со кхуза. Схьадийцал хьайн гIуллакх.

– Бакъду и, Къосам. Къийсамаш буьтур вайша. Уьш дерриг замано къастор. Хьоьга дехар ду сан.

Берсас дIадийцира Гати-Юьртахь хилла зулам. Амма цо лачкъийра Васал има диллина оьрси хилар.

– Лаьцначу шиннах куьг бехке воцу Васал маьрша ваккхийтахьара аьлла, хьоьга дехаре ваийтина со гатийуьртахоша.

– И тайпа гIуллакхаш сан функцешна йукъа ца догIу, Барзоев, – аьттехьа а ца дитира Курумовс. – Цигахь округан начальник, пурстоп, къанойн суд а йу. Цара диннарг хир ду цунах. ТIехула тIе, суна хетарехь, ахь вуьйцу Васал бевддачу салтех волчух тера а ду. Хууш ма-хиллара, Iедало схьа а лоьхуш, луьра таIзарш до ишттачарна.

– Цундела ма гIерта уьш и гIуллакх суьде а ца долуьйтуш дерзо. Хьуна лиъча, хьан дерзо ницкъ болуш гIуллакх ду иза. Хьан гергарло ду, элаца Тумановца-м хьовха, Лорис-Меликовца а. Ахь полковнике Головаченке цхьа дош аьлча, цо, къамел доцуш, дIахоьцур вара иза. Гатийуьртахоша чIогIа доьху хьоьга. Цара шайн тайпанна тIелаьцна стаг ву Васал.

Цкъа ойла хилира Берсин, хьан дай а ма бу, мацах иштта шелахошна тIебаьхкина, цара дола а дина, хаза нах а бина, дIахIиттийна, ала. Йуха а, цунна дагах Iотталахь а аьлла, сецира.

– Дика хьал дац цуьнан доьзалехь, Къосам, – элира Берсас. – ЦIа дуьззина кегий бераш. Цомгаш зуда а йу, тахана йаларан а тешам боцуш. ТIера ваьккхина, да бехк-гуьнахь доцуш Сибрех хьажийча, хIаллакьхир бу-кх и миска доьзал.

Шен сирачу мекхех куьг а хьоькхуш, Курумов вехха Iийра жоп ца луш.

«Кхолламо ца лелош хIун дуьсу, – ойла йора цо. – Хьанна хаьа, цхьа хьовр-зIовр хилахь, хIокхуьнан разбойникийн кара со йа суна везарг нислой а. Ас дина гIуллакх эрна довр дац. ТIехула тIе, да а ву кхуьнан вехаш стаг. Нагахь нийсачу новкъа валахь, ша а ву хьаькамаллехь гена гIур волуш. ХIан-хIа, хIокхунна дина гIуллакх эрна довр дац».

– Дика ду, Барзоев, – элира цо эххар а. – Хьан деца Рохьмадца долчу гергарлонан дуьхьа и гIуллакх дерзо хьожур ву со. Шуьшинна йуккъехь машар бар а дехнера соьга Рохьмада. Иза тIаккхахула дуьйцур вайша. Ас кханнахье Головаченке дIакхетор ду хьан дехар.

– Баркалла хьуна, Къосам. Тховса ахь суна бина йуьхькIам хьуна диканца йухаберзо аьтто хуьлда-кх сан.

– ХIорш-м кIезиг хIуманаш дара, – куьг ластийра Курумовс.

ХIара шиъ араваьлча, ДанчIа тIевеара.

– ДанчIа, – меллаша вистхилира Курумов. – Кхуза ван декхар дацара сан. Со Iедалан гIуллакхехь стаг ма ву. Сайна кхеравелла Iийна ца алийта, веара. Хьайна хуур ду-кх хьуна.

– Кхета со, Къосам. Хьо кхуза вар къайлехь дуьсур ду.

ТIаккха Берсина тIевирзира Къосам.

– Вайша дIасакъастале, йуха а цхьаъ ала лаьара суна, Берса, – элира цо, Берсин пхьарс а лоцуш. – Хьо къона ву хIинца а. ЦIий ду хьан сиха. Тешалахь сох, хьуначул а тIех лаьа суна вайн халкъ ирсе хуьлийла. Амма тIаьхьайисинчу Турцина суждане оьхучу вайн динан дайша лурий-те халкъана и ирс? ХIан-хIа. Лур дац. Эз-эзар шарахь ладегIарх. Вайн кхоллам цивилизованни пачхьалкхашца йа, вуьшта аьлча, Россица бу, Берса. Массо a aгIop кхиъначу вайна гергарчу лулахочуьнца.

– Россица бу, амма хIинца цигахь долчу Iедалций, порядкашций бац. Йуха а боху ас, со Россина дуьхьал вац. Йа вайн халкъ цунах къасто а ца гIерта.

– Цхьана дийнахь нислур дац дерриг а, жима стаг, – цуьнан пхьарс Iаьвдира Курумовс. – Вайн бодане халкъ нисдан, кхето, кхио а хан йеза. Шемалан заманахь дарий ткъа иза ирсе? Йа хиларе догдохуьйла а йарий? Йацара, Берса. Хьуна хьайна а ма хаьа иза. Суначул а дика. Шемала а, цуьнан Iедалчаша а къинхетамза хьоьшура халкъан уггар сийлахьниг. Йуккъерчу бIешерийн кепашца таладора халкъ. Ша шайх, эвлайаъ ву бохучу Шемала шена хьал IаIийнера. Важа цуьнан компаньонаш а ца буьсура тIаьхьа. Имамна уллохь виллина дIа чалтач лаьттара. ЦIеша йуьзна, гIaлакх санна, йоккха шаьлта а карахь. ХIор а йуьртарчу кертийн хьокхаш тIехь адамийн кортош доцуш де ца хуьлура. Уьш дерриш а хIумма а доцурш ду, цо халкъан культурина динчу зуламе хьаьжча. Шемала оцу ткъа шарахь дихкира халкъан иллеш, эшарш, пондарш а. Даррехь варварство йара иза! Ахь барта хIуъу дийцахь а, дагахь хьо а теша Россис вайна серло, машар, синтем а лург хиларх.

И ца хууш ма вацара Берса. Дукха хан йара хуу.

– И дерриг Россис лур ду вайна, амма паччахьан Iедало лур дац. И Iедал жимма а адамалле ца хилча, машар а, синтем а хир ма бац йа кхузахь а, йа Россехь а. Ахь ма-аллара, халкъийн барт бан ца гIерта Iедал. Мелхо а, царна йукъа зайлаш детта, цабезам, цатешам буллу. Цуьнан харц, зуламе политика ма йу вайнаханий, гIалгIазкхашний йуккъе мостагIалла доьллинарг!

– Хаьа суна, вайнахана хIокху керлачу порядкашца машар бан ца лаьий. ХIетте а, халкъ доккхаде ша Шемалан, цуьнан наибийн Iазапах маьршадаларх. Ведана дIалаьцча, цига вогIучу элаца Барятинскийца вара со. Грознера дIа Ведана кхаччалц йолчу йарташкарчу бахархоша иза тIеоьцуш хьайна гинехь, кхечу aгIop хир йара хьан ойла. Элан, цуьнан свитин, хIокху Iедалан а селханлерчу оцу луьрачу мостагIаша – зударша, бераша, къеначара а – маршаллин маьхьарий деттара. Царна йицйеллера Шемалан дехачу олалло шайга хIоттийна къоьлла, мацалла. Иштта ду гIуллакхаш, Берса. Марша Iойла хьо.

– Ас эвла йуккъе кхаччалц новкъа воккху хьо…

– Ца оьшу. Вай цхьаьна ган лаац суна.

* * *

Полковник дIа а хьажийна, ДанчIа чувеача, цуьнца охьахиъна, вуззалц хIума а йиъна, эвлара дIавала сихвелира Берса.

– Берса, селхана Соьлжа-ГIала вахча, Рохьмад гира суна, – элира ДанчIас. – ЧIогIа хьо гape сатуьйсу цо.

Берса соцунгIа хилира неIарехь.

– Соьгара хIун оьшу цунна?

– Хьо гар. Мухха велахь а, иза хьан да, ткъа хьо цуьнан цхьаъ бен воцу кIант ву. И хаа деза хьуна. Кху деношкахь Шела вогIур ву иза. Цуьнца цхьаьнакхетахьа.

– И дуьйцуш, хан йойъур йац вайша, ДанчIа, – ДанчIин къамел хадийра Берсас. – Со лоьхуш, ган гIерташ къа ма хьега, ала. ХIан, марша Iойла, Хеда. Ган доьгIнехь, йуха а гур вайна…

2

Ураме ваьлла Берса, ах йуьхь дIахьулйеш коьртах башлакх а хьарчийна, шуьйрра сиха гIулч йоккхуш, Эвтарехьа дIаволавелира. Сема воьдучу цунна дукха генаваллале шена тIаьхьадогIуш когийн чехка тата хезира. Сихха йуьстаха а иккхина, йуьйцинчу керта уллорчу комарийн дитта тIе а таьIаш, дIахIоьттира Берса. Беттан серлонехь цунна гира новкъахула дедда догIу жима адам. Дитте нисвелча, саца а сецна, дIасахьаьжира кIант.

– ХIапIупI! – зевне велавелира Болат. – Хьо дIалечкъина моьттуш хир ву хьо? Хьайн IиндагIе хьажал. Гой хьуна, иза некъана пурхаллашхьа дижина?

– Ахь хIун до, лачкъаза дисина шайтIа? – шен къайленгара схьавелира Берса.

– Хьуна тIаьхьавеана-кх!

– ХIунда?

– Хьо новкъа ваккха.

– Гена?

– Эвтара кхаччалц.

– Айххьа биний ахь и сацам?

– ХIун башхо йу? Цхьаьний воьдуш некъ а бацлур.

– ХIара ду хаза! Эвтара кхаьчча, хIун дан ойла йу хьан? ЙухавогIур ву?

– Вац, дера-кх. Буьйсанна йуккъехь цIа гIерта Iовдал-x ваций со.

– ТIаккха?

– Тхайн деца йолчохь Iийр ву-кх.

– Ой, наб йойъуш, гена некъ ца бича, хьо хьан ца вуьту?

– Бераша а дуьйцур дац-кх, ваши, ахь дуьйцург. Цхьа а новкъа а воцуш, хьоьца хьайцца Iархьама вогIу-кх.

– Дега хаьттиний ахь?

– Хаьттина, дера-кх.

– ХIета, тарлур ду.

Гомий, гаттийчу урамашкахула вахана и шиъ эвла йистерчу цIенойн кетIахь сецира. Болат урамехь а витина, керта вахана Берса говр йалош схьавеара дукха хан йалале. Хьалхий-тIехьай говра а хиъна, цхьана боьрахула чу а воьссина, Бассах дехьа а ваьлла, хьуьн чу вуьйлира и шиъ.

– Ваши, хьой, Къосаммий хIун дуьйцуш вара?

– Ахь хIун до цуьнан хиъна?

– Иштта… хаархьама. Мацца а цкъа суна оьшур ма ду иза.

– Хьуна хаа ца оьшу баккхийчара лелориг. Мотт беха бу хьан. Багахь сацалур бац.

– Суний? – тIехьа ша волччохь кхоссавелира Болат.

– ХIаъа ткъа.

Болат дIатийра.

– Мара хIунда лоькху ахь?

– Дика дац, ваши, жиманиг сийсазвар.

– Дага-м, дера, ца деана!

– Ахь… йоI эли суна…

– Асий?

– Ахьий.

– ХIан, хIинца аьшпаш ботта а воьлла!

– Йуха а сийсазво!

– Ас мел аьлла дош харцахьа хIунда доккху ахь?

– Дешнаш а хуьлу башх-башха. Амма ас хьуна бехк ца буьллу. Хьо гIазкхашна йуккъехь ма кхиъна. Вайнехан гIиллакхаш ца хаьа хьуна.

– Масала?

– Сан мотт беха бу, эли ахь. Мотт беха хьенан хуьлу? Зудаберийн. Аьшпаш буттург а со хили. Вайн устазора, ваши, хьо ненан ваша вацахьара, ас хье йуккъе тапча тухур ма йара хьуна!

Берса гIадвахана велавелира.

– Хьоьца-м забар йан а ваьхьар вац, Болат. Ахь-м баккъал а виэн там бу!

– Ахь и тайпа забарш йахь, сайга сатохалур ду ала хаац суна.

– Вайн веччу ма хила хьо тайпа йишин кIант!

Болата дегабаам бира. Берсин букъа тIехьа мара сийсабора цо. Амма иза гена ца дахара.

– Ца дуьйцу ахь? – хаьттира цо хьасталуш.

– ХIун?

– Шаьшшиннан къамел. Цхьадерг-м хезира суна, амма дика ца кхийтира.

– ТIаьхь-тIаьхьа доьхначу долуш доллу xIapa. Хьайна лаахь, сан кIесаркIаг чу тапча а тухур ахь, Болат, амма бакъдерг ца аьлча Iелур вац со. Наха дуьйцучуьнга къайлаха ладоьгIу боьрша стаг зудчул а оьшу хьуна!

– МостагIчун къамеле къайлаха ладогIарх иэхь дац, ваши.

– Дац, нагахь и мостагI хьан хьаша а, хьан хIусамехь а вацахь-м. Хьан дех а, хьох а тешна, Къосам шун хIусаме веана. Ткъа хьо, цо хIун до хьоьжуш, къайлаха толлуш лелла!

– Полконак Къосам сан ден а, сан халкъан а мостагI ву, ваши!

– Полконак Къосам хьан хьаша вара, хьан нанас хьакхийна кхача биъна цо, Болат.

– МостагI Iехор къилахь дац, ваши.

– Ас ца боху хьоьга, иза хьан хIусаме воьссина хьаша вара? TIe, Къосам шен халкъан мостагI а вац. Хьан йуьртан махка тIера дIаваллалц, хьан мостагI вац иза. Хьуна ца хаьа-кх вайнехан гIиллакх. Декъаза ДанчIа! Цхьаъ бен кIант а вац, иза а йамартхо кхуьуш ву.

– Бехке ву со, ваши…

– Бехке хилла а ца Iа. Иэхь дина ахь хьайн дена а, нанна а, тайпанна а. Къонах даим догцIена хила веза доттагIашца а, мостагIашца а. Йамарт хилахь, доттагIий хир бац хьан, мостагIий а кхаьрдар бу хьох.

Йекхначу стигалахь меллаша нека дечу батто серладаьккхира Iалам. Кхушиннан некъ хадош, наггахь чекхъоьккхура цхьогал йа пхьагал. Ша Берсица къамел дахь а, Болата сема ладоьгIура хьуьнан дахаре.

– Хьо гIазкхашна луьйш, Къосама цаьргахьа гIo дохуш санна хийтира-кх суна.

Ша къамеле ца ваьлча, и кIант соцур воцийла хаьара Берсина. Цунна ара ма-ваьллера иза.

– Хьуна ма-хетта дац иза. Сан а, Къосаман а оьрсий тайп-тайпана бу. ХIорамма а шен-шенчаьргахьа гIо дохура.

– Бекъна ашшимма уьш? Со-м ца кхета ахь дуьйцучух.

– Кхета хала ду хьуна. Ахь дешахь, кхетар ву.

– КIез-мезиг Къуръан деша-м хаьа суна.

– Ас оьрсийн школа хьехайо.

– ХIета, оцу школах лаций дийцахьа. Тохара а дийца долийнначохь висира вайша.

– ХIаъ, дагадогIу суна. Школашкахь вайнах шайн халкъ ца деза Iамабо, элира ахь.

– Нийса ду иза-м.

– Иштта хIунда моьтту хьуна?

– Сайна го дела.

– Масала?

– Къосаме, Орцега а хьажал.

– Ас а дешна оьрсийн школехь.

– Хьо вац ас вуьйцург.

– Со хIун башха ву?

– Сан ненан ваша йамартхо хуьлийла дац.

Цкъацкъа воккхачо санна ойла йора кIанта. Цуьнан цIеначу даго сиха дIахудура баккхийчаьргара хезнарг, гинарг. Бакъ дара цхьаболу нохчийн эпсарш йуьххьехь дуьйна шайн халкъан цIий Iено паччахьан Iедална гIo деш хилар. Оьрсех а, оцу эпсарех а шен ойла кхоллайеллера кIентан.

– ХIинца ас хьайга дуьйцу долчуьнга ларрий ладогIалахь, Болат, – элира Берсас, забарш а йитина. – Кестта воккха хир ву хьо. ТIаккха хьох вайн халкъан маршонехьа къийсаман бIаьхо хир ву, моьтту суна. Даймахкал, шен халкъал сийлахь хIума дац стагана. Цуьнан сий лардарал, цуьнан маршо ларйарал лакхара а, сийлахь а декхар дац стеган. Амма и декхар кхочушдалур дац шен даймехкан, шен халкъан доттагI а, мостагI а мила ву ца хуучуьнга. Маршонехьа къуьйсу стаг бIаьрзе хила ца веза. Вайнахана моьтту, и берриг оьрсий гаурш, шайн мостагIий бу. Цунах йоллу вайн йерриг дакъазалла. Иштта ойла аьттехьа а йита ца йеза. Вуон халкъаш дац дуьненахь, Болат. Амма вуон, зуламе Iедалш, адамаш ду. Цара тилийна, зуламечу новкъа дуьгу халкъаш а. Муьлш бу и оьрсий? Вай санна, машаре, къинхетаме, тешаме адамаш ду уьш. Амма, йа оьрсий а, йа кхин халкъаш а шайн лаамехь дац. Iедало шен буйнахь латтадо уьш. Суна гина, Болат, оьрсийн муьжгичун дахар. Вайчул тоьлуш дац хIумма а. Цигахь а йу харцо, къоьлла а. Помещикан кога кIелахь ву муьжги.

– И помештиг мила ву?

– Муха эр дара иза? ХIара вайн КъосамгIар санна, хьалдолу нах бу-кх уьш. Вайниш хIинцца дуьнен чу бевлла, цергаш йовлаза бу. Ткъа оьрсийн помещикаш болу масех бIе шо ду. Россера дерриг латта а церан долахь ду. Дай белча, берашка долу иза муьжгашца цхьаьна.

– Муьжгех а хIун до цара?

– Бацабо-кх, неI хьеллац. Бацийна а ца буьту. Къинхетамза йетта, бухку, оьцу. Сибрех хьийсабо.

– И дерриг ловш Iа уьш?

– ХIан-хIа, ца Iа, Болат. Даим дIа паччахьна, помещикашна дуьхьал гIуьтту. Герз карахь. Амма толац. Эххар а, ши-кхо шо хьалха жимма маршо йелла муьжгашна. ХIинца царах йохк-иэцар йан а, царна йетта а бакъо йац помещикийн. Амма маьрша бац уьш хIинца а. Латта ма дац муьжгийн долахь. Иза помещикийн долахь дитина. ХIинца а цунна букъ сеттош лела муьжгий. Паччахьо тIаме лоьхку уьш. Шена а, помещикашна а керла мехкаш дIалеца. Цигара халкъаш лолле дерзо. Муьжгий хIаллакьхуьлу, ткъа паччахьан а, помещикийн а хьал диэба.

– Уьш хIунда боьлху церан дуьхьа тIом бан?

– Ма гIол. Набахте кхуьйсур бу, Сибрех бохуьйтур бу. Иза-м хIун дара, дуьхьало йинчунна тоьпаш туху, ирхъухку.

– Ой, оццул дукха бу и помештигаш?

– Бац. Амма Iедал, эскар, набахтеш, закон – и дерриг а церан карахь ду.

Болат вист ца хуьлуш вехха Iийра. Схьахетарехь, Берсас дийцинчун кIорггера ойла йора цо.

– Паччахьан эскарехь берш берриг муьжгий бу, ца элира ахь, ваши?

– Элира.

– Шайн дайшна, вежаршна тоьпаш хIунда йетта цара?

– ХIан-хIа, шайчарна ца йетта. Иза кхечара до. Вовшийн ца бевзачу, гена дIабуьгу. Росси йоккха ма йу. Дикачу динахь некъ бича а, шарахь цхьана маьIIера вукху маьIIе а ца кхачалуш. Цхьанхьарниш кхечарна дуьхьалбохуш, вовшийн хьоьшуьйту. Iедалан коьртехь дерш мел къиза, хIиллане, стешха адамаш ду. Адамашна, халкъашна йуккъе дIовш туьйсу цара. Цхьа нохчий хилла ма ца Iа Iазапехь, шайн маршонехьа къуьйсуш. Россехь маситта къам ду. Вай санна, Iазапехь. Вай санна, маршонехьа къуьйсуш. Амма паччахьаша, хьоладайша уьш буйнахь латтадо. Муха, боху ахь? Царна йукъа дIовш туьйсуш, цабезам, цатешам буллуш. Церан вовшашца барт ца хуьлуьйтуш. Уьш цхьацца хьоьшуш. Халкъаш цхьаьнакхетча, церан цхьабарт хилча, паччахьаш, хьоладай отур ма бу. Амма мацца а цкъа и барт хир бу халкъийн. ТIаккха цара лоьхкур бу шайна тIехь Iазапдаллорхой. Ткъа эпсарш а бац цхьатера. Уьш дуккха а бу паччахьан. Цхьаболчарна ца лаьара вайна дуьхьал лиэта. Масала, инарлина Раевскийна.

– Иштта инарла вуьйцу ца хезна суна, – элира Болата, ойла а йина. – Ярмол, Баклан, Сипсо, Рангел, Микало – уьш буьйцу хезна. Ахь цIейаьккхинарг ца вевза.

– Раевский хьалдолуш стаг вара, Болат. Цкъа цхьакIеззиг эпсарийн барт хиллера паччахь дIаваккха. Царна йуккъехь и Раевский а вара.

– Ваьккхирий?

– ХIан-хIа. Тхьамданаш ирхъоьхкира. Бисинарш Сибрех а, Кавказе а хьовсийра. Вайн махка кхечира Раевский а. Кхуза кхаьчначарна гира вай муха лета а, стенан дуьхьа лета а. Царна къахетара ламанхойх. ХIетте а, тIом бира. Нуьцкъаха лоьтуьйтура. Ткъа инарло Раевскийс дуьхьало йира вайца тIом бан. Паччахье кехат йаздира, хIокху ламанхоша бийриг бакъонца тIом бу, шайн даймохк, маршо, шайн доьзалш ларбеш. Кхузахь вай харцо лелайо, шена лаац xIoкxy харцонийн, къизаллийн декъашхо хила аьлла.

– ОххIай, ма дика инарла хилла-кх иза! ТIаккха, цIа вахара иза?

– ХIаъ. Ламанхошца тIом бан ца беза, царна школаш йахка йеза, уьш мах лело, бахамаш кхио, шайн махкарчу хьолах пайдаэца Iамо беза, цаьрца хаза дийца деза, бохура цо.

– Паччахьо ла ца дуьйгIира цуьнга?

– Йа цуьнга а, йа кхечуьнга а! Хьуна хаахьара, Болат, вайнахана дуьненан Iилма мел чIогIа оьшу! Вайна, хьуьжаршкахь дешарх, дуьненан Iилма ма ца Iема. ГIаланаш йан, латта лело, цомгашчарна дарба лело, доцца аьлча, стагана хаза а, дика а ваха ца Iамадо. Уьш а, кхин а оьрсийн школехь хьоьху. Оьрсийн инарлаша Услара а, Бартоломейс а вайнехан эпсаран Къедин а, молла ЯнгIулбин а гIоьнца нохчийн маттахь жайна динера. Оьрсийн элпашца. Ши шо хьалха цара Соьлжа-ГIалахь нохчийн маттахь бераш Iамо школа йиллира.

– Вайнехан бераш дуй цигахь доьшуш?

– ХIан-хIа. Цигахь цхьа а вац доьшуш. Ши кIира даьлча, дIачIегIира.

– ДIачIегIира? Хьан?

– Iедало. Паччахьна а, цуьнан хьаькамашна а лаац муьжгийн а, кхечу къаьмнийн а бераша доьшийла. Стаг бодане хилча, Iехо атта ма хуьлу. Iилма ца хуу стаг хьайба ма ду.

– БуритIахь вайнехан берашна йиллина ишкол йуй хIинца а?

– Иза-м йу.

– Со а, Соип а цига деша ваха воллу.

– Шуьшиъ дIаоьцур вац.

– ХIунда? Тхойша нахал оьшу?

– И дац иза. Цигахь деша ахча ма деза. Цундела, хьолахойн берийн бен ницкъ бац цигахь деша. ДанчIин ахча дуй дуккха а? Дац? ХIета, хьан цIахь Iан деза. Цул сов, хьан да Iедална муьтIахь воций а хаьа. Цига деша воьдучун да-нана Iедална тешаме хила а ма деза.

Болата доккха садаьккхира.

– Гой хьуна, ваши, ас боххучу тIевеа хьо. ХIинцца вара хьо кхин дуьйцуш.

– Ас хIун дийцира?

– Оьрсийн ишколехь дешнарш вайн халкъан йамартхой бац, ца элира ахь?

– Ас-м хIинца а боху. Цхьана ден-ненан бераш а ца хуьлу цхьатера. Цхьана куьйган пIелгаш а дац цхьатера, олуш ца хезна хьуна? Цхьаццаверг, шен гIуллакх нисделчхьана, да-нана а духкур долуш хуьлу. Ишттаниг оьшу Iедална. Ишттачу нехан гIоьнца халкъашна тIехь урхалла латтадо цо. Кхиверг нисло даймехкан, халкъан дуьхьа шен са дIадала кийча. Ишттачунна а Iилмано гIo до дахарехь шен халкъан маршонехьа къийсамехь нийса некъ къасто, оцу къийсаман бакъволу бIаьхо хила.

Некъ беттасино серладаьккхинчу ирзуна тIекхаьчча, жимма садаIа сецира и шиъ. Говр йажа дIахийцира. КIедо буц йолу меттиг а лехна, верта а даржийна, ул-улло охьахиира.

– Со бакъвеш, кхин цхьаъ а дуьйцур дара ас хьуна, Болат. Стаг догцIена, оьзда велахь, оцу шен оьздангаллех вохац иза, мел йаккхий халонаш тIенисйаларх. Доьналла а, оьздангалла а йоцу стаг ву кхералург, вухург, йамартло, тешнабехк бийриг. Шайх Мансуран заманахь Алда йоккхуш, лаьцна ши кIант йийсаре Россе вигнера салташа. Цаьршиннах цхьаъ вайша вийцинчу инарлин Раевскийн доьзале нисвелира. Иза, шайн кIант санна, везаш, хьомсара кхиийра цара. Воккха хилча, эпсарийн школехь дешийтира. Цхьана паччахьан эскарш тIамца Россе даьхкича, царна дуьхьал тIамехь йоккха майралла а, даккхий хьуьнарш а гайтарна, сихха инарла вира цунах. ХIинца оьрсийн эскарехь сий деш, лоруш турпал ву иза.

– Цуьнан цIе хIун йу?

– Цуьнан бакъ цIе хаац цхьанне а. Оьрсаша Нохчийн Александр аьлла цIе тиллина цунна. Ша велла дIаваллалц цхьана минотана а ца бицбира цо шен даймохк а, ша вина йурт Алда а. Кхин а ишттаниг хилира Бийболатан заманахь, ахь вуьйцучу Ярмол-инарлас Дади-Юрт йоккхуш. Йелла Iуьллучу нанна уллохь жима кIант карийра салташна. Цхьана салтичо, къа а хетта, шеца дIавигна кIант. Цо ги а воьллина лелош кIант гича, Ярмолан шичас шена дIавигира иза. Цкъа Типлисе вигира, цигара дIа – Россе. И кIант кхиира оьрсичун доьзалехь. Воккха хилча, цунах Россехь гIараваьлла художник хилира.

– И бохург хIун ду?

– Суьрташ дохкург. Цо Iаламат говза адамийн суьрташ дохкура. Стагана тIе а хьожуш. Иштта цо а сатийсира шен даймахке.

– ХIинца вац иза?

– Вац, Болат. Сан хенара волуш велла.

– Цомгаш хилла хир ву-кх иза?

– Пехийн цамгарх велла, боху. Амма со шек ву оцу цамгарх и велла бохучух. Цунна кхеттарг даймахке сатийсаман цамгар хилла аьлла, хета. Инзаре хала цамгар йу иза, Болат. Суна хаьа цуьнан хьал. Со а лелла даймахках къаьстина, цуьнга сатуьйсуш. Гена мел вели, хан мел йели, алcамбуьйлу цуьнга безам а, сатийсам а. И шиъ цамгаре боьрзу. Цхьа шатайпа цIе йоцчу цамгаре. Дог а, хье а кIез-кIезиг бакъало. Ас уьш хIунда дуьйцу, хаьий хьуна? Хьуна адамаш тайп-тайпана дуйла хаийта. Iеламчаш, эпсарш, хьоладай. Гой хьуна, Раевский воккха хьолахо а, инарла а вара. ХIетте а цо дуьхьало йира ламанхошца тIом бан. Шина вешех схьабевлла шичой бара ЕрмоловгIар. Ший а – инарла а, хьолахо а. Цхьаммо инзаре йоккхачу къизаллица вайн йарташ хIаллакйира, шолгIачо, нохчийн жима кIант кхаьбна, цунах сийлахь-воккха художник вира. Дуккха а оьрсийн назманчаша, вайх къахеташ, вайн турпала къийсам хестош, вайца тIом бен Iедал сийсаздеш, иллеш йаздо. Уьш а бу хьолахой, эпсарш а. ХIинца хаьий хьуна, Болат, цхьа а халкъ вуон ду ала мегар доцийла? Цхьа стаг, бIе, эзар стаг вуон ву, зуламхо ву, оьзда вац ала мега. Амма халкъ бехдан, бехке дан, цунна тIехь кхиэл йан а бакъо йац цхьаннен а. Вало, говр схьайалайе. ДIавоьду вайша.

КIант тIехьа а хиъна, меллашчу боларехь новкъавелира и шиъ.

– ШолгIачу кIентан цIе хIун йара? – хаьттира Болата, шаьшшиъ гено ваьлча.

– Художник хиллачунний?

– ХIаъ.

– Цуьнан бакъ цIе а хаац цхьанне а. Захаров Петр олура цунах. Иза схьаэцначу салтичо шен ден цIе тиллинера цунна. Амма, ша нохчо вуйла, шен даг чохь даймахке а, нохчийн халкъе а безам ларбеллийла хаийта, ша мел диллинчу суьртана буха «Нохчех схьаваьлла Петр Захаров» олий, куьг йаздора цо. Ша верг иштта хьекъале, тешаме, оьзда а хуьлу-кх, Болат, цо оьрсийн школехь дешарх. Захаров Петран цIе йехар йу, вайн халкъ мел деха. TIe, вайн халкъо хастам кхайкхор бу и кIант йийсаре ваханчу денна а, вигначу салтичунна а, шена иза кхиийнчу инарлина а. Тамашийна хIума ду хьуна иза, Болат. Паччахьна, хьолахошна вайнах хьекъал, кхетам боцуш, цхьа акха адамаш ма хета. Царна моьттург бакъдоцийла хаийта санна, кхолламо жима волуш Россе кхоьссинчу оцу шина кIантах цхьаннах – гIараваьлла инарла, шолгIачух дуьнен чохь а цIейахана художник хилла. Хьанна хаьа, хьоьга а, хьан доттагIчуьнга Соипе а оьрсийн школехь дешийтича, шуьшиннах а хила мегара вайн халкъан дуьнен чохь а сийлахь цIе йоккхуьйтуш ши стаг.

– Суна воккха инарла хила луур дара. Даккхий эскарш тIаме дига.

– ХIунда?

– ХIунда бохург, хIун ду?! ХIокху Нохчийчуьра КъосамгIар, ОрцагIар, БотагIар, цаьрца цхьаьна оьрсийн инарлаш, хьаькамаш, церан хьадалчаш а дIалахка.

– Вуон ойла йац хьайниг. Кхин ду цхьаъ, Болат. Суна хетарехь, и хьолахой, хьаькамаш а инарлаша лохкур бац кхузара дIа, ткъа хьан да ДанчIа санначу магIарчу ламанхоша лохкур бу. Уьш Нохчийчуьра дIалахкарх а ма ца тоьу, Болат. Кхузара дIабаьхча, кхечахьа цхьаьна а кхетта, йухабогIур бу уьш. Массанхьа а хIаллакбан беза, xIy дойъуш. Россехь, Гуьржех, массанхьа а. Амма иза дан ницкъ кхочур бац цхьана нохчийн. Дерриг халкъаша цхьабарт бина, цхьаьна а кхетта, массанхьа а паччахьан Iедал хIаллак ца дича, довр дац церан xIy.

– Дависа, хIетталц вехар вац-те со!

– Дала мукъалахь. Иза хир ду, мацца хилла а. И хирг хиларх теша Россера а, дуьненан кхечу мехкашкара а хьекъале нах. Гор, Болат, йаI! Дуьнен чохь хуьлуш дерг хаахьара нохчашна! ТIаккха уьш кхетар бара шаьш хIинццалц бина къийсаман некъ нийса цахиларх, иза хийца безарх! Амма цунах кхетац йа вайнах а, йа кхидолу халкъаш а. Шен маршонехьа къийса, маршо йаккха, йаьккхича, ларйан Iилма, серло ма оьшу адамашна. Ткъа уьш тахана бодане, бIаьрзе ду, Болат.

Шиммо а гIайгIане доккха садаьккхира. Болата хеттарш совцийра. Схьахетарехь, шена хаа луург хиънера цунна. ХIинца, мел лаххара а, цхьана шарахь шен нийсархошна хьеха а, дийца а хIума дара цунна.

3

Болат луьйчура сецча, Къосамца шен хиллачу къамелна тIе йухавирзира Берса а.

Цхьацца хаттаршна тIехь бакъ вара Курумов. Россис кхуза серло йохьийла-м Берсина дика ма хаьара. Амма, муха йохьу – оцу тIехь йара коьрта галморзахаллаш. Цул сов, Курумовна лаьара и серло шен классана пайденна хуьлийла, ткъа Берсина – и кхетам, серло цуьнан классана дуьхьалйаккха.

Шемалах лаьцна цо аьллачунна а дерригенна реза вацара Берса. Къиза-м, дера, вара Шемал. Тап ша малхбален деспот. Амма кхин цхьаъ хаьа Берсина. Исторехь дукха меттигаш хилла, халкъийн уггар хьекъале, кхетаме, адамалле баьччанаш даймехкан, халкъан дозушцахиларан дуьхьа, цуьнан хинболчу кхолламан дуьхьа цуьнан мостагIашца, йамартхошца къиза хуьлуш. Шайна ца луъушехь. Дегнаш а къуьйлуш. Изза дира французийн революцин тхьамданаша а. Иштта хила дезар ду тIейогIучу хенахь а.

Шемалан байракх кIел хIиттинчу халкъаша латтийнарг шайн маршонехьа бакъонца, сийлахь къийсам бара. Оцу къийсамехь йоккха турпалалла а гайтира цара.

Тайп-тайпана меттанаш, амалш, гIиллакхаш долу маситта ламанан халкъ, цхьа буй беш цхьаьна а тоьхна, цхьа а тайпа экономически бух, герз дан промышленность йоцуш, арахьара хуьлуш цхьа а тайпа орца, гIo доцуш, дуьненахь уггар йоккхачу, уггар нуьцкъалчу империна дуьхьал ткъе пxea шарахь турпала а, толаме а къийсам латтийначу Шемале боккха лерам бара Берсин. Оцу хьекъалечу, майрачу ламанан кIентан цIе Наполеонан цIарна улло а йуьллура Берсас.

Амма цхьаъ дара Берсина новкъа. Берсина хаьара къаьмнийн маршонехьа боламийн дукхахболчу тхьамданаша къийсамехь даим а, массанхьа а шайгара турпала хьуьнарш а, халкъан гIуллакхна тешамалла а гайтар. Халкъан гIуллакх иэшна де тIехIоьттича, цхьа а тайпа осалалла, кхерар доцуш, шайн кортош майрра эшафотна, гильотинина тIедехкира цара, тангIалкхашна кIел, йуьйлинчу тоьпашна хьалха хIиттира уьш. Хьекъале, майра а, доьналла долуш а шен заманан, шен халкъан кIант вара Шемал. Амма, халкъана тешамалла гайта деза тIаьххьара де тIехIоьттича, кхеравелла, корта а таIийна, мостагIчунна хьалха хIоьттира. Цул сов, хIинца ша йийсарехь волуш селханлерчу шен мостагIчун карара caгIa баркаллица схьаоьцу, ткъе пхеа шарахь шена тешаме хиллачу, ша лийринчу, шех сийлахь-воккха стаг винчу, шен дуьхьа дуккха а цIий Iенийначу, Iазап лайначу халкъашна тIехь олалла муха латто деза а хьоьху.

Шена иза мел дукхавезахь а, ша иза мел чIогIа лерахь а, амма и шалхо Шемална гечйан ницкъ бацара Берсин.

X корта, MАХ

Сутарчу куралло хьекъал кхолийначу стагана шена тIебогIу кхерам гац.

Эзоп

1

Инарла-майоран Муса Алхазович Кундуховн доларчу йуьртан а, мехкан а цIе Скут-Кох йу. «Хадийна рагI» йа «Хадийна куьг» бохург ду иза хIирийн маттахь. Ша цIейаханчу хIирийн элийн, тагиатийн, тайпанах хилла ца Iаш, ткъа оцу тайпанехь а тоьллачу цIийнах схьаваьллачу Кундухов Алхазан Мусин долахь йалхошца йоккха йурт а, тIулгах доьттина исс цIа а, дуккха а бахаман гIишлош а йара.

Йуьхьанца мохк кIезиг бара Кундуховн. Шен дех бисинарг. Цунах а, да веллачул тIаьхьа бахам боькъуш, ах гергга Мусел воккхачу вешина Афакона кхаьчнера. Бакъду, дуьнен чу волучу хенахь ирсе кхаж баьллачу Мусин дахар тоделира. Iаламо хьекъал деллачу а, хьалдолчу ден доьзалехь кхиъначу а цуьнан аьтто хилира Россехь деша. Оцу заманахь Кавказан къаьмнех схьабевллачу кегийраша, къаьсттина ламанхоша, дахарехь тIеман некъ бен ца къастабора. Цундела Муса а вахара тIеман школе деша.

Дуккха а эпсарш шех хьоьгуш, куьцехьчу дегIахь а, хьекъале а, тIех майра а волчу Мусин аьтто хилира оцу новкъахь баккхий кхиамаш баха. Къаьсттина атта дара и кхиамаш баха иза виначу Кавказехь. Кхузахь цунна мохк а, къаьмнаш а, церан амалш а дика йевзара. Массо хенахь а оьрсийн эскаран командованин воцуш цатерг вара Муса. Шо-шаре мел дели, тIекхетара чинаш, совгIаташ. Паччахьо, дуьххьалдIа чинаш, орденаш йелла ца Iаш, шортта латта а лора шен инарлашна. Оцу совгIаташа Алхазан Мусин мохк ши эзар бархI бIе десятине баьккхинера.

Бакъду, оцу шен йуьрта а вирзина, чомахь ваха аьтто ца хуьлуш йаьккхира цо шен дахаран нийсса ах хан. Цо дакъалецира Шемалан заманан берриг а Кавказан тIамехь. Венгрин революци хьошуш а уггар жигарчех цхьаъ вара иза. ТIом чекхбаьллачул тIаьхьа нохчий гуттар карзахбевллачу шерашкахь, Нохчийчоьнан округан начальник лаьттира иза. Ши-кхо шо дара, ХIирийн округан начальник хилла, шен цIахь хан токхуш иза волу.

Тахана, цкъа а ца хиллачу тайпанара, цкъацкъа воккхавеш, тIаккха гIайгIане вужуш, башха вара Алхазан Муса.

ХIан-хIа, Муса хIуманна а дарвелла вацара. Йа цхьана сингаттамо дуьне кхолийна а. ДуьххьалдIа и волчу хьошалгIа вогIуш Нохчийчуьра цуьнан шира хьаша Iуспин Сайдуллий, аьрстхойн Цугин Iелахий вара.

Церан хьошалла тасаделлера Алхазан Муса Нохчийн Округан начальник волчу шарахь. Цигара Муса цIа вирзинчул тIаьхьа Iуспин Сайдулла масазза а хиллера иза волчохь хьошалгIахь, амма, тахана санна, иза леррина тIеэца цкъа а ца кечвеллера Муса.

Йерриг шен орденаш оьхкина, цхьа наггахь йогIу меттиг хIоьттича бен духуш доцу кIайчу исхаран чоа а дуьйхина, тоьлла герзаш дихкина, Iаьржа верта а кхоьллина, уггар дикачу динахь, ваша йуххе а ваьккхина йуьртах ваьлла, хьешашна дуьхьалвоьдура иза.

Ша даьхьна гIуллакх кхиамца чекх а даьккхина, Константинополера Муса цIа вирзина цхьа кIира сов хан йара. Шена ма-ттов и чекхдериг хиларх цуьрриг шек вацара иза воьдуш дуьйна а. Алхазан Мусина Петербург а, Константинополь а цхьаъ йара. Шиннахьа а бара цуьнан герггара хьеший.

Цу тIе, хьалха дуьйна цига кхелхина, йаккхий хьаькамаллин меттигаш дIалецна дуккха а хIирий, Кавказан кхечу къаьмнех а нах болчу туркойн столицехь цунна аттахо дара гIуллакх дийца а, нисдан а. Бакъду, цо хIинца даьхьна гIуллакх, цунна ма-моьтту, атта ца хилира. Туркойн правительствона даггара лаьара Кавказан ламанхойх уггар карзахе, доккхачу къомах нохчийн пхи эзар доьзал шайн махка тIеэца. Амма дерриг дохийнера цигахь лаьттачу хьоло.

Кавказан тIеман чаккхе хьалххе дуьйна гуш хилла дукха феодалаш, таронаш йолу нах, Шемал йийсаре вахале а, ваханчул тIаьхьа а шайн лаамехь бевдда Турце кхелхира. Кисанахь шортта ахча а долуш баханчу церан гIуллакх цигахь дIанисделлера.

Амма кхин хьал хIоьттира дIадаханчу шарахь цига кхелхинчу нахе.

Парижски бартаца, Iаьржачу хIорда тIехь кеманаш хила бакъо йоцчу Россин Малхбузе Кавказ дIалоцуш тIеман базаш кубански гIалгIазкхий болчохь йахка дийзира. Графан Евдокимовн планаца, станицаш а, чIагIонийн линеш а йохкуш, шайн лаьмнашкахь баха таро цахирриг гатте хьовзийра цигара ламанхой.

БIарзбеллачу шапсугаший, абадзехаший, убыхаший 1861-чу шарахь императоре дIахаийтира шайна Россина муьтIахь хилла кIелсовца лаар. Амма цара хIитто барт ца безабеллачу паччахьан правительствос цаьрга сацамболлуш дIахьедира, цхьа а тайпа бакъо ца хьехош, кIелсовцар йа лаьмнашкара ара, гIалгIазкхашна йукъа, охьабовлар.

Кубански ламанхой де дийне мел дели дика кхетара тIетеIа паччахьан эскарш шайга совцалург цахиларх. Цаьргарчу хьолах кхеттачу Евдокимовс Россина муьтIахь хила цалуучарна Турце кхалха некъ битира. Иза мич-мичхьахула бацара. Шаьш лаьттахула бахийтича, ламанхой гIyp бацара. Цундела цо, уьш арахьарчу дуьненах хадорхьама, и некъ хIорда тIехула битира. ТIаккха ламанхошна хьалха хIоттийра: йа, цхьа а тайпа хабар доцуш, Россина муьтIахь хилий, шаьш доллучохь совца, йа охьакхалха. Ткъа цушинна резавоцург Турце дIагIо аьлла.

Ламанхой холчахIиттинчу оцу муьрах пайдаэца гIерташ, цаьрга Турцех дIакхойкхуш прокламацеш йаржош, Кубански ламанхошна йукъабаьржира туркойн эмиссараш. Уьш дукхахберш паччахьан правительствос иэцна балийна агенташ бара. Мацах цкъа украинцашний, гуьржашний хьалха санна, кхоъ некъ хIоьттира Кавказан ламанхошна хьалха: йа нийсабоцчу къийсамехь физически хIаллакьхилар, йа шайн динехь йоцчу Россина кIелсовцар, йа шайн динерчу Турцех дIакхетар, аьлча а, цига дIакхалхар. Генна хьалха дIа а хьаьвсина, Россин тIехиндерг ган а, цуьнца шайн тIаьхьенан хинйолу таронаш хаа а хьекъалан кIорге йоцу ламанхой оцу эладитанех Iехабелира.

Уггар хьалха дIакхалха буьйлабелира таронаш йолу нах. Даим а, ойла ца йеш, бIаьрзе царна тIаьхьахIуьттуш лела къехой хIинца а изза дан сихбелира. Бакъду, массо aгIop къиза тIетеIачу паччахьан эскарша хIинца ойла йан а ца кхиийтира уьш. Вуьшта а тIамо чIанабаьхна уьш, деккъа цхьа даьхний доцург, важа берриг шайн миска бахамаш дIа а туьйсуш, карахь ахча а, тIехь мегарг бедар а йоцуш, уьдуш, хIорда йисте дIагуллора. Ткъа цигахь кеманашка ладоьгIуш цара хьоьгу бала цабийцабаллал къиза бара. Деккъа цхьана 1863-чу шарахь хIордаца туркойн махка воьссира виъ бIе эзар гергга ламанхо.

Турце дIакхаьчна ламанхой хIаллакьхуьлура, мозий санна. Мангало буц санна, адам хьоькхуш, къиза йукъадаьржира тифан, морзгалийн ун. БIарзбинера уьш мацаллой, махкаллой.

Оцу хьола тIе нисвелира Алхазан Муса паччахьан правительствос тIедилларца нохчийн пхи эзар доьзал дIаэцаран хьокъехь туркойн Портица дийцарш дан ваханчу хенахь. Цигара хьал дика доцийла-м Мусина хьалххе дуьйна а хаьара. Цунах хаамаш Мусин шен карахь а бара, цул сов, цигара йухаоьхучу наха дуьйцурш дIасадаьржара лаьмнашкахь сиха. Бакъду, ахберзина, мацалла мажбелла, сагIадоьхуш дийна бисинарш а, дIадохказа цхьанхьа Iохку декъий а шен бIаьргашна Турцехь галлац, оцу ирчачу хьолан сурт цунна ма-дарра ца хIоьттинера.

Стамбулехь мел даккхий гергарлонаш шен хиллехь а, и сурт гича, Мусас догдиллира шен гIуллакх кхиамца чекхдериг хиларх. Амма дерригенна а тIехь цунна гIo дира хьалххе дуьйна Петербургера а, Тифлисера а хаам эцна Стамбулехь Iачу оьрсийн векало инарла-адъютанто Игнатовс. Шен правительствон цIарах Игнатовс тIелецира нохчийн пхи эзар доьзал кегийчу тобанашца, шайн даьхница, сал-палца лаьттахула могаш-маьрша, цхьаннахьа а цаьргара зиэн-зулам ца долуьйтуш, Турце дIабала. Эххар а туркойн правительствон арахьарчу гIуллакхийн министр Iела-Паша резахилира нохчийн пхи эзар доьзал тIеэца а, Саганлуг ломаний, Ван Iоманий йуккъе баха хао а.

Оцу тIехь барт хилла баьлча, шен гIуллакх дийцира Кундуховс. Тохара цкъа ша Лорис-Меликовга, нохчий Турце кхалхоран гIуллакх айъина Россин дуьхьа а, нохчех къахеташ а лела цо аьллехь а, иза цIенна харц дара. ДуьххьалдIа хьекъалечу коьртана гора Россехь хуьлуш лаьтта социальни хийцамаш а, цуьнан чаккхенехь хIутту дерг а, къаьсттина – шех хин дерг а. Кавказски тIом чекхбаьллера, Росси чIогIа когаш тIе хIоьттинера кхузахь. Хьалхалера сий хирий-те хIинца хIирийн алдарийн? ХIан-хIа, шайна оьшучуьра бевлча, паччахьан Iедало йуьстахтеттира гуьржийн дворянаш, абхазийн элий. Изза хиларна кхоьрура Кундухов шех а. Мел иза хьекъале, хьуьнаре инарла велахь а, кхидIа карьере догдохийла йацара цуьнан. Цул сов, Россехь крепостной ахархой мукъабаьхнера. ХIинца изза деш ду Закавказехь а. Кестта и закон Къилбаседа Кавказан лаьмнашка а даьржар ду. Долахь леш боцуш эла муха хуьлу? ТIехула тIе, ахархой ца хилча, ши эзар бархI бIе десятин лаьттах цо хIун дан деза? Хьанна хаьа, Iедало мукъабаьхначу ахархоша, тIехьа мийра а тоьхна, дIакхосса тарло. Иза хилла меттигаш дукха йу.

Цунах кхоьруш, шайн долара ахархой мукъабовлале, цаьрца хьалххе Турце кхелхинера Кубанерчу ламанхойн мехкадай. Амма Кундуховна иштта ведда ваха ца лаьара. Хьанна хаьа, цигахь ма-луъу ца нислахь, йухаверза ма деза. Цундела Россера дIавала везара, правительствона хьалха дикачу цIарла а хуьлуш, безачу мехах цунна шен латта, бахам а бухкуш.

Шен доларчу йуьртан ахархошца ваха а ца лаьара Кундуховна. Иза тIемало ву. Ткъа цуьнан ахархой, латталелорна бен, кхин пайденна бац. Турцехь царна лело латта хир дац Мусина, уьш тIаьхьа а хIиттийна Турце вахарх, цигахь карьера йалур йац цуьнга. Цул, Нохчийчуьра уггар паччахьан Iедал ца деза, бехачу тIамехь вахчавелла цхьа эзар нохчо а эцна, Турце кхелхича, цигахь цунна йиллина хир йу ирсан неIарш. Церан цхьана-шина полкаца иза гIapaвер ву цигахь. Хьанна хаьа, цуьнца цига вогIург-м масех эзарне кхача а мегий. Цхьа дивизи нохчийн дошлой! Уьш-м цо дуьненан муьлххачу а пачхьалкхан дийнна эскарх а хуьйцур бацара. Цаьрца дан цунна шортта гIулакхаш ду Балканехь а, Анатолехь а. Нагахь Турцис цхьаьнца тIом болабахь? ТIаккха цаьрца Месопотамехула, Аравехула, Египтехула чекхвер ву иза. Ткъа Россица-х тIом цкъа а хедаш бац. Росси бIаьрга ган ца йеза нохчий, оьрсийн тIеман говзалла а, Кавказ а йевза инарлий – иза кхиаме закъалт ду. Веза Дела, цуьнга шеца Шемалан гIарабевлла нохчийн наибаш – шелахойн ТIелхаг, курчалойн Ботукъа, гиххойн Сайдулла, бенойн Солтамурд, мичкахойн СоIда, веданхойн Эдал – бигабелча! ТIелхаг а, БойсагIар а дийна велхьара, Iумма а, Атаби а лацаза велхьара.

И ойланаш дукха йинера Мусас оцу тIаьххьарчу шарахь. Турцехь нохчий тIеэцаран гIуллакх а цо дIанисдинера. Цигахь цунна сацамболлуш дош деллера эскарехь лаххара а пашин чин дала. Цкъачунна и тоьур ду. Иза ламин хьалхара тIегIа ду, цигахь оцу тIера хьалаволалур ву Муса.

Амма уггар коьртаниг хьалха ду: нохчий цига дIакхалхор.

Нагахь Сайдулла а, Iелаха а тIетахь, цаьршингахула бисинарш тIеберзо ницкъ кхочур бу цуьнан.

Тахана къасто деза Мусас дагалаьцнарг кхочушхир ду йа дац. И ойланаш а йеш, шен доза доцуш шуьйрачу махке бIаьрг а бетташ, накъосташна иттех гIулч хьалха воьдура иза.

Ломан дукъа тIе хьалаваьлча, цунна гира дехьа басахула меллашчу боларахь чувуссу ши бере.

«ХIаъ, Сайдулла, вайшиннан некъ цхьаъ бу, – бохура Мусас, берешка а хьоьжуш. – ДIайахана, хьаргIачу дина а хиъна, хьайн майрачу дошлошца хьо тIаме хьийза хан. ДIайахана и зама, хьан маршо а, сий а эцна. Хьо шайгахьа валарна, хьан куьйга хьан халкъ дIатедан оьрсаша майоран чин делла хьуна. Амма вайша мел хьекъале, мел майра, мел хьуьнаре велахь а, царна гергахь, акха ши туземец бен, хIумма а вац вайша. Кхузахь кхин лакхаваларе догдохийла дIайаьлла. Хьуна уьш мел ца беза суна-м дика хаьара, амма цаьрга болу сан цабезам хьуна хаахьара!.. Вайшиннан ирс Турцехь ду. Бакъду, хьан махкахойн баккъашна тIехулий бен вайша цига ваха-м лур вац. ХIун дийр ду ткъа, цхьаннан бохам кхечуьнан ирсан лами ма бу. Хьайн ирачу туьрций, болатан дагций суна улло хьо хIоттахь, сайн хьекъалца ас хьо хьайна гIенах а ца гинчу дарже кхачор ву…»

2

Уггар хьалха цкъа делкъан ламазаш дарца Делан декхар дIа а делла, тIаккха токхечу шуьне хевшира хьеший.

Кавказан ламанхошна йуккъехь бIеннаш шерашкахь схьадогIу гIиллакх дохо ца лууш, уьш кхача биъна бовллалц хеттарш ца деш Iара хIусамда. ТIерачу дерстинчу дилхах цIанло даьIахкаш декъаза шуьна оьгура. БIаьрг тIехIотта ца кхиош лахлора жижиган, галнийн баьрзнаш. ХIинцале дассийнера гуьржийн Цинандалин кемсийн дикачу чагIаран масех шиша. Амма хьаж тIей, логаххий дайн хьацар тохар бен, кхин шек бацара элдара догIмаш долу зоьртала хIусамдай а, хьеший а.

Детица, дешица кхелина стерчийн маIаш уьйъуш, хIусамдена, цуьнан доьзална, хIирийн, нохчийн къаьмнашна йукъарчу доттагIаллина а тIера кедаш муьйлура цара.

ТIаьххьара а кад хьала а лаьцна, дош ала пурба дийхира хIусамдас Алхазан Мусас.

– Сан хьомсара хьеший! Сайн дешнаш хьуна тIедерзадо ас, Сайдулла. Цкъа-делахь, шуьшиннах хьо воккха ву, шолгIа-делахь, вайша шира ши доттагI ву. Суна хьо вевзина йа, нийсса аьлча, хьо гина, йалхитта шо хьалха Хьалха-Мартана уллехь. Iелаханна а хезна хила тарло цигахь хиллачу тIамах лаьцна. Хьалха-МартантIехь оха хIоттийнчу гIопо салаьцнера шун. Жимачу Нохчийчоьнан дог ма дара и йурт. Цигара дIа шун йарташна тIелета тхо совцо, ТIелхаган меттана дагестанхойн наиб Абкар-Дибар ваийтира имам Шемала. Амма цуьнан цхьа а гIуллакх новкъа ца долура. ХIетахь ТIелхаган хьекъалний, тхан дивизиний йуккъехь лаьтташ бIаьрзе Абкар-Дибар ца хиллехь, тхо дерриш хIаллакьхилла хир дара. Кхин хIун дийр ду а ца хиъна, дерригенна куьг ластийна, шайна ма-хуъу шаьш ларде аьлла, Iадбитира цо нохчий. Ша цига наиб хIоттийчахьана дуьйна цо тIеэцначех уггар хьекъале сацам бара иза. Цхьамма тIехь куьйгалла дан доьлча, цуьнан бага а хьуьйсуш, когаш-куьйгаш дихкича санна, Iа нохчий. Амма шайн лаамехь буьту-кх! Дала Iалашвойла царах! Массо кулла кIелхьара, шерачу лаьттах бухбуьйлуш, къинхетамза йетташ, дуьне-м, дера, гатдора. Абкар-Дибара шаьш шайн лаамехь битиний хиъначу нохчех йуха а нохчий хилира. ТIаккха, бахий ахь, шайн даимлерчу майраллица, мекарлонца шаьш шайн ларбан буьйлира уьш. Тхан дукхахдолу дараш оцу йуккъехь хилира. Деллахьа, ма дохковаьллера-кх Шемал Жимачу Нохчийчуьра ТIелхаг ша дIаваккхарна. Амма имамо шен гIалат нисдира, Абкар-Дибаран метта хьо а хIоттийна. ХIетахь тхоьца ца ларийра Абкар-Дибар. Тхо йуха ца дахаделира майрачу, ас даим лоруш волчу хьекъалечу полководце шелахойн ТIелхаге а. Амма ахь, Сайдулла, коьртах хIума туьйхира тхуна. Цкъа тоьхна ца Iийра, дуккха а йиттира. Суна хIинца а гуш хета, хIетахь йерриг а Кавказски линин аьрру флангехь цIейаххана бевзачу хьайн хьаргIачу динахь, оха тIедетта дошан дарц ца тергалдеш, парггIат тхоьга а хьоьжуш, хьуьнан йистехула чекхваьлла хьо. ХIаъа, ахь цIена этира тхан эпсарш. Берриш инарлаш цецбуьйлура хьан майраллех. Пурба лохьа, хьомсара Сайдулла, xIapa кад хьайна тIера дIамала. Дала лардойла вай йамартлонах, Дала ма дуьтийла вай къонахалла дIаэцна!

– Амин!

Кедахоша шайн маIаш, йасса а йина, охьайехкира, амма Сайдуллас шениг, йуха а йуза аьлла, Афаке дIакховдийра.

– Хьан дашна йукъаэккха ца лиъна, дерриг а ала витира ас хьо, Муса, – элира цо тIаккха. – Ахь со ТIелхагал лакхавоккхуш дош алар нийса дац. ТIелхаг тхан нохчийн эскаран хье бара, тхо, важа наибаш, цуьнан куьйгаш дара. Цуьнга кхочуш наиб цхьаъ вара – цIонтаройн ШоIип. Цундела суна луур ду къеначу ТIелхагний, къоначу Ботукъаний тIepa вай цхьацца кад мала.

– Бакълоь хьо, Сайдулла, – тIетайра Алхазан Муса. – Амма ас айса аьлларг ТIелхаг лахван гIерташ ца элира. Хьуна нийса хаа лаахь, ТIелхаг нохчийн эскаран хье хилла ца Iара. Дуьненна а хаьа Шемал аш вина стаг хилар. Ахульгохь Шемал вохийначу дийнахь Россин когашка йуьйжира Дагестан. ХIетта йаьккхина Шемалан цIе йайра. Тхо тешна дара Къилбседа Кавказ гуттаренна а тхешан карахь хиларх. ТIаьххьарчу ткъа шарахь лаьттина тIом шу бахьанехь хилира. ШовзткъалгIачу шарахь шу ца гIевттинехь, билггал чекхбаьллера иза. Ахульгохь велла Шемал денвинарш а, цуьнан тIеман сий айъинарш а шун наибаш ма бара шайн коьртехь ТIелхаг а волуш. ШоIип, БотIукъа, Бота, СоIду, ГIойтамар! Маса вара уьш! Ткъа Юсуп-Хьаьжа Сапаров? Алдара шайх Мансуран йуьртахо. Иза тхоьгахьа ваьлча вевзира суна. Кхузаманан тIеман Iилма дара цуьнан коьртехь. Шера хаьара цунна туркойн а, Iаьрбийн а, Кавказан итт къоман а меттанаш. Кхойтта мотт! Юсуп-Хьаьжа вара Шемалан генеральни штабан начальник а, цуьнан премьер-министр а. Доцца аьлча, имаман хье, аьтту куьг. Шемалан йаьржина имамат европейски пачхьалкхан кепе йалийра цо. Ломара йерриш тIеман чIагIонаш цуьнан куьйгаллица хIиттийнера. Амма правительшна везац шайл хьекъале, хьуьнаре стаг. Шемална а ца вийзира и хьекъале, хьуьнаре нохчо. Боцу бехк тIе а Iоьттина, хIаллакван дагахь, лаьцна, зиндан чу воьллира цо Юсуп-хьаьжа. Амма иза, ведда, тхоьгахьа велира. Со реза ву царна тIера кад мала!

Цхьа а чу ма вита аьлла, Мусас омра дарна, хьешашна гIуллакх деш цхьа а йалхо вацара. Цундела царна кад буттург Мусин ваша Афако вара. ЧагIарх йуьзна маIаш массара буйна йоьхкича, Сайдулла вистхилира.

– Кавказан сира лаьмнаш мел деха, цуьнан кийрара буьрса Терк бух мел дуьйлу, де-буьйса мел хийцало, дуьнен чохь садолу хIума мел йеха, кху хьомечу лаьмнашкахь ма эшийла, ахь цIераш йаьхнарш санна, майра, хьуьнаре, хьекъале, тешаме къонахий! Цхьана а нанас ма войла йахь йоцу, тешам боцу кIилло кIант, вича, ма вехийла и хIара маьлхан дуьне даа. ХIара нана-лаьмнаш мостагIех лардеш, хеназа беллачу къонахашна Дала эхарт лойла, дийна бисинчара хIара Iаьржа латта гIоза хьоьшийла!

– Амин!

– Дала барт цхьаъ бойла вайн, кIентий!

– Амин!

Веа стага маIаш йуха а хьалайерзийра. Чохь малар дуьсуш уьш охьахIитто йиш йацара. Иза дуккха а мийла Iеминчу Мусассий, Афакоссий, сихха йассийна, охьатийсира шайн карарниш. Дагара ца хаийта, нуьцкъаша дIамелира Iелахана а.

– ХIаъа, дагадогIу суна, Муса, ахь дуьйцу денош, – элира Сайдуллас, шен кад дIамелла, мекхех куьг а хьаькхна. – Бакъдерг аьлча, оцу деношкахь оха хIума туьйхира шух. Цигахь шайна хиллачу зиэно Чехкара-ГIала йухадовла дезийтира шун. Амма тхан цкъа а меттиг ца хуьлура тхешан толамех даккхийде. Шаьш Хьалха-МартантIера кIегардовлуш аш къиза хIаллакйира йарташ, бошмаш, йалташ, цанаш. ГIунаш чу тийсира говрийн чархаш.

– Амма и хиъначу ахь оха хадийначу xIop а диттан цIapax цхьацца салти-м вийра.

Сайдуллас гIайгIане корта хьовзийра:

– ХIун пайда бу цуьнан? Тхан халкъо бIеннаш шерашкахь къахьоьгуш кхиийна йарташ, бошмаш паччахьан инарлаша цхьана дийнахь чим беш йагайора. ХIинца, сагIадоьхургаш санна, лела тхо. Берриг нохчий ломан кIажа таIийна, ткъа мегаш долу латта гIалгIазкхашний, эпсаршний дIадекъна. ЦIубдар санна, тхох векхаш ву массо а. Масех бIе урд латта делла Iодин ВахIабна, Къурмин берашна, Чермин Орцина, кхин иттаннаш писашна. Эла санна, веха Шамурзин Бота, Жукин Дуба, Ботукъа, кхиболу оьрсашкахьа бевлла наибаш а.

– Ахь хIунда ца доьху хьайна совгIат? Хьо вац иштта, и наибаш санна? Уьш санна, Шемалан наиб хилла хьо, хIинца, уьш санна, майоран чинехь паччахьна гIуллакх деш а ву хьо!

– Царах санна, сох тешац Iедал. Суна ца хаьа, царна санна, халкъана йамарт хила!

– ХIун башхо йу? Уьш санна, Шемал дIа а тесна, хьо а ма велира паччахьехьа.

Сайдуллин йуьхь цIиййелира, дуьхьал цIийдина хи тоьхча санна.

– ХIан-хIа, башхо йоккха йу. Бота шен лаамехь велира оьрсашкахьа. Цо доккха гIo дира царна тхо дуохо. Со – тхаьш иэшна девлча, толаме догдохуьйла дIайаьлча, адамийн цIий эрна ца Iенорхьама. Цул сов, сол хьалха Евдокимовна тIевахара мичкахойн наиб Эски а, шотойн наиб Ботукъа а.

– ТIаккха – ТIелхаг, Умалат, Эдил а, Дуба а. Доцца аьлча, халкъан тешам байна шух, Iедална хьалха сий а дац шун. Шаьш мел дукха дахарх, ахь цIераш йаьхначу нохчийн эпсаршка кхочур дац шу. Ткъа уьш хьан Iаьржачу мIеран меха нах а бац.

– Хаьа суна, Муса. Суна иэша а ца оьшу ахь дуьйцу сий. Паччахьна сайн къам а духкуш оьцу чин, бахам ца оьшу суна.

– Амма, мел новкъа хуьлу хаьий хьуна, ахь ма-аллара, цхьа писаш коьшкала йовлар? Йа хьуна биэн ца хета иза? Суна-м, ала дашна, со церан гихь лелаш бегIийла хета.

– ХIумма а дац. Жимма сатухур ду оха. Сихалло са диъна, собаро лам биъна, боху кицано. Цхьа де догIур ду, уьш гира охьа а кхийсина, тхешан халкъ оха маьршадоккхуш.

– ХIета, бакъданий нохчий керлачу гIаттамна кечлуш хилар? – Сайдуллина пIелг ластийра Мусас.

– Хаац. Ахь ма-аллара, тхан нах сох тешац. Оьрсашна гIуллакх дечу тхох цхьаннех а ца теша уьш. Церан гIуллакх къайлах ду. Амма тера ду цхьаъ вовшахдеттачух.

Мусиний, Сайдуллиний йуккъера къамел сецира. ХIинца ойланашка ваьлла xIop а цхьана кIеззигчу йукъана дIатийра и шиъ. Мусас Iоттар йеш аьллачу дешнаша Сайдуллина карладаьккхира ша, Шемалах дIа а къаьстина, оьрсашкахьа ваьлла де.

3

…Иза дара 1858-чу шарахь. Шемалан тIеман ницкъан хьоста, цунна оцу ткъа шарахь гIортор хила лаьттина Нохчийчоь, цIаро йукъахьарчийна йогу гIишло санна, тIаьххьара бIогIамаш даьгна, кеглуш, тIейетталуш йара. Шайн инарлийн майраллел, говзаллел сийначу цIарах догйовхачу паччахьан эскарийн командованис цуьнца йагийра йарташ, хьаннаш, бошмаш. Мацаллой, цамгарший, къоьллой гIелбина нах бIаьрзе хьийзара. Цаьргарчу хьолах кхеттачу паччахьан инарлаша марсайаьккхира шпионаж а, агитаци а. Нуьцкъаша а, Iехош а, оьцуш а, нохчийн йарташ шайгахьа йаха гIертара уьш. Цхьайолчу йарташкара дийна бисина доьзалш гIалгIазкхийн станицашна герга кхалхабоьлча, ша ваьгначу вала воллийла хиъна Шемал а хьайра меттах.

Нохчех хаьдча, шен оьмар чекхйолийла хуу Шемал, вагийча санна, хьийзара. Кхузарчу наибашка дехаран кехаташ оьхура денна:

«Деган доттагIчуьнга, сан наибе ТIелхаге бусалба халкъийн тхьамданера Шемалера.

Вайн ницкъболчу Делера маршалла хуьлда хьуна!.. Вайн везачу Делан цIарах массаьрга а тIаме кхойкху со. Шайн дайша санна, майра дуьхьало йелаш мостагIчунна. Болх Далла тIебилла, Цо Iалашдийр ду шу. Амма, хаалахь, хьомсара доттагI, нагахь санна гиххойн виллает вайх дIайалахь, йерриг Нохчийчоь йужург хилар…

Делан жима лай Шемал»

«Вежаршка Атабига, Сайдуллера, Дубега, ТIелхаге имамера Шемалера.

Маршалла ду шуьга массаьрга а. ТIейогIу йеара кхачале нохчийн дерриг а дошлойн эскарш Шела йолчу гулдар тIедуьллу шуна. Далла лаахь, оцу дийнахь со хир ву цигахь…»

«Деган доттагIчуьнга, сан наибе ТIелхаге. Вайн везачу Делера маршалла хуьлда хьуна. Вайша йиллинчу меттиге вар доьху хьоьга. Цигахь ас шадерриг дуьйцур ду хьуна…»

Имамо шен омраллин аз хийцинера. ХIинца иза дехаршка ваьллера. Нохчийн наибаша шайн тIаьххьара ницкъ вовшахтуьйхира. Июнехь кхехкабуьйлира тIом. Йалхитта чаккхарма йукъ лаьцна, хьалхатаьIира паччахьан эскарш. 13-чу июлехь къоначу Ботукъин дошлойн бIаьно атака йира Тенгински полкана. Цо хIаллакйира иччархойн рота, йохийна йаржийра йерриг полк, амма ша, чIогIа чов хилла, йуьстахвелира оцу тIамера. Дийнахь-бусий ца лагIлуш боьдура тIом. Кхойтта дийнахь ца соцуш хьалхатеIара мостагI.

Оцу йуккъехь гIевттира паччахьан Iедало хьаьшна лаьтта гIалгIай. Церан гIo лаца сихвелла Шемал, шена хьалха нисвеллачу инарлин Мищенкон отрядаш а отуш, ГIалгIайчу кхечира. Амма тIaмехь бахчабалаза, мухха а герзаца кечбелла гIалгIай ледара летара. Оцу рейдан толам нохчех бозуш буйла хуучу имамо, Бородино арахь Наполеона шен гварди санна, кхоош кхобура уьш. ХIетте а, имаман сатийсар кхочуш ца хилира. Боьхна йухахьаьлхинчу гIалгIаша атака йан аьтто бохийра нохчийн дошлошна. Кхузахь вийна виъ бIе бIаьхо а вуьтуш, кIегарваьлла, Шемал Ведана вирзира, ткъа инарла Евдокимов, Органан чIожахула хьала цкъа а оьрсийн салтичун ког кхачазчу Шотойн дукъа велира.

Оцу хала деанчу шарахь къаьсттина хьерайелира тиф, хоршанаш. ТIамочул дукха синош дехира цамгарший, мацаллой. Де дийне мел дели, херлуш бара нохчийн а, дагестанхойн а барт. Царна йуккъе мостагIалла доьллира, дIадаханчу шарахь йерриг а Йоккхачу Нохчийчоьнан наиб ТIелхаг мукъа а ваьккхина, цуьнан метта имамо шен кIант ГIеза-Махьма хIотторо. Ткъа хIинца нохчийн йарташ, тIом сецош, оьрсашкахьа йийла йоьлча, имамо шен кIанте омра дира, xIop а йуьртара амалтана шена адамаш а даладе, берриг а нохчийн наибаш дIа а бахий, церан метта дагестанхой хIиттабе аьлла. Оцу омрано, Шемалх тоьлла наибаш хербина ца Iаш, кхин тIе а марсадаьккхира шина халкъана йуккъера мостагIалла. Нохчийн йарташ оьрсийн агIонгахьа кхалхар кхин тIе а чехкаделира.

Шемала дехарш дора нохчашка. Оцу шеран гурахь цо Шела улло бийхира нохчийн берриг наибаш а, Iеламнах а.

– Ма кхера оьрсех! – бохура цо. – Ахульгохь ворхI стагаца кIелхьара а ваьлла, ведда шуна тIевеанчу сох шун гIоьнца нуьцкъала имам хилла! Ма мотталаш, шаьш дIа а тийсина, со лам чу гIур ву! ХIан-хIа, со кхузахь, шун лаьтта тIехь, лийр ву! Шул майра, хьуьнаре халкъ дац дуьненахь! Собаре хила, сатоха! Оьрсаша хьесап ца далла дукха ахча дайъина, дукха салтий хIаллакбина шун мохк дIалаца гIерташ, шу салтдаха, шун зударех меташкаш бархьама. Цара герз дIадоккхур ду шуьгара, атталла урс а дуьтур дац. Шун берриг а къонахий Сибрех бохуьйтур бу, бисинчех муьжгий бийр бу. ТIаккха кхетар ду шу, амма тIаьхьа хир ду!

Оцу йуккъехула, шайн дерриг тукхам паччахьна муьтIахь ду аьлла, Евдокимовна тIевеара шотойн къеда Сурип-молла. Масех де даьлча, имамна дуьхьал гIеттинчу шен тайпанна гIoдар доьхуш, инарлина тIевеара чIаьнтийн тхьамда Дуга. ХIинца ша-шаха херца йолайелира Нохчийчоь. Иза йагайора мало йоцчу хIораммо а. Йагайора Сурип-моллас, Дугас, имамах веддачу наибо Хьамзата, Шемалан кIанта ГIеза-Махьмас, инарла Евдокимовс. Оцу йогучу цIергахула чевнаша деринчу дегIаца, кIур туьйсучу чоица Соьлжа-гIопе Евдокимовна тIевеара майра Ботукъа. Инарлин цкъа а ойла йацара наибаш байъа йа Сибрех хьовсо. Мелхо а, цунна лаьара цкъачунна уьш даржехь лакхабаха. ТIаккха цунна тIебогIур бара бисина наибаш а. Цундела, хьалха санна, Ботукъа шотойн наиб витира инарло, ткъа Сурип-молла цуьнан суьдхо хIоттийра.

Евдокимовс сатийсинарг кхочушхила дуьйлира. Нохчашний, дагестанхошний йуккъе луьра мостагIалла хIоьттира. Цхьаъ вукхунна тIаьхьа Евдокимовна тIеоьхура нохчийн наибаш. Амма массарел говза веара цунна тIе Сайдулла: инарлашка цхьа а тайпа гIo ца доьхуш, нохчийн ткъе пхиъ йурт гIаттийна, имаман Iедал дIакхуссуш, уьш паччахьна муьтIахь а йина. Евдокимовн воккхаверан доза дацара. ТIелхагал тIаьхьа Нохчийчохь уггар гIараваьлла ши наиб – Сайдуллий, Ботукъий – цунна уллохь вара хIинца. Инарло даггара сий дора оцу майрачу тIемалочун. Цо иза вовзийтира мацах цкъа Хьалха-Мартана уллохь Сайдуллас йиттинчу эпсаршна. ТIаккха, Жимачу Нохчийчоьнан наибан чин а делла, Iасс а, Фартанг а хишца йолчу хьаннашкара обаргийн тобанаш йохо хьажийра цо Сайдулла.

Бутт хан йалале Сайдуллас цигахь цкъа а ца хиллачу кепара тийналла хIоттийра.

Ницкъ иэшна нохчийн йарташ тIаьхьий-хьалхий оьрсийн караоьхура. ТIаьххьара детталора оцу бехачу тIеман дог – Нохчмахка. Хьаннаш хьоькхуш, шуьйра некъаш дохуш, тIе мел нисвелла йурт йагош, Нохчмахкан кIорге оьхура инарла Врангель.

1859-чу шеран апрелан хьалхарчу дийнахь йуьйжира йеххачу хенахь имаман столица лаьттина нохчийн йурт Ведана.

Ведана дIалаьцча, инарло Барятинскийс приказ кхайкхийра эскарна:

«Сийлахьчу Дала толамца совгIат делла шуна аш хьегначу къина: хIинццалц иэшо вайн ницкъ ца тоьъна дуьхьалонаш хирци, Ведана схьалаьцна, къарйина Нохчийчоь Сийлахьчу Государан когашкахь Iуьллу.

Хастам хуьлда инарлина Евдокимовна! Баркалла цуьнан гIоьнчашна!»

Толам декъалбеш, шатлакхна оцу дийнахь коьртакомандующин омрица Метехски гIопехь бIе цхьаазза йаккхий тоьпаш кхоьссира.

Шемал бIаьрга сара кхетча санна хьийзара. Веданий, ДаьргIий йоьжначул тIаьхьа ша нохчех догдиллинехь а, Шемална йуха а нохчех кхета лиира. ХIинца Эрсана бийхира цо уьш.

– Шул майра халкъ дац дуьненахь! – бохура цо йуха а. – Динан нур ду шу, бусалбанийн гIортор! Аш когадахийтира кху лаьмнашкахь доьжна ислам! Аш дукха цIий Iенийна оьрсийн, дукха хIонс йаьккхина цаьргара, церан цIарна цIейахана нах йийсаре лецна аш! Шух кхоьруш детталора церан дегнаш! Хаалаш, со дийна мел ву, со шайн накъост, хьаша вуйла! Ас вайн везачу Делах дуй боу шуна, Нохчийчохь цхьа дитт ирахь мел ду, кхузара дIа лам чу ца ваха!

Амма имаман хабар эрна дуйла хуу нохчий дIасабахара. 12-чу майхь йерриг Нохчмахка, оьрсийн эскаршна къарйелла, кIелсецира, йеккъа цхьа Бений, цунна гондIара кIотаршший йоцург.

Цул тIаьхьа дукха хан йалале, 25-чу августехь, дийнахь кхо сахьт даьлча, имаман къоьжа корта элана Барятинскийна хьалха хIоьттира.

ТIеман оцу тIаьххьарчу шарахь Барятинскийс лоьруш лелийра Сайдулла а, бевдда шайгахьа бевлла важа наибаш а. Амма, тIом чекхбаьлла, нохчийн лаьмнашка ондда ког гIортийна, шаьш дIахIиттича, паччахьан инарлашна бицбелира уьш. Наибаш боху цIераш йара церан, амма Iедалх хIума дацара церан карахь, цхьа Шамурзин Бота а, Жукин Дуба а воцчун.

4

– Ахь Iоттар йин суна, Муса, – элира, хIетталц Мусассий, Iелаханий дечу къамеле ладоьгIуш, амма цара дуьйцург ца хезаш Iийначу Сайдуллас. – Далла дика хаьа, ас динарг сайн цIока ларйеш дина цахилар. Тхуна маршо йезара, кхетий хьо? Тхешан ворхIе дайшкахь лаьттина маршо! Ца лаьара тхаьшна йуккъера элий бовлийла, тхаьш цхьаннен а йалхой хуьлийла. Цундела хIоттийра оха Шемал коьрте. Цул хьекъале, хьуьнаре, майра нах тхаьшлахь шортта боллушехь. Оьрсашца дерг сихха чекх а даьккхина, тIаккха имам шайн Суьйлийчу дIаэккхо дагахь. Амма дерриг а ца нисло ма-моьтту. ТIом бахбелира, Шемал тхуна нуьйр тилла вуьйлира. Тхуна ца везара йа иза а, йа паччахь а. Хьуна ма хаьа, оцу ткъа шарахь тхоьгахь даллийнарг. Имамца а, паччахьца а, вовшашца а ца тарлуш, вовшахлеташ, хIаллакьхили тхо. Ткъа шо. Хаддаза тIом. Шаберг тхан махка тIехь. ДIадийна йалта чудерзадойла ца хуьлура. ТIамехь даьккхинарг бен рицкъа дацара. Зударий бераш дан ца кхуьура. Нийсса ах сов хIаллакьхилира тхан къам. Тхо кхераделла ца севцира, ткъа ницкъ кхачийна, гIелделла, доьза хIаллак ца хила, севцира. Кхетий хьо, Муса? Адам эрна хIаллак ца дан вахара со инарлина тIе!

– ХIета, ас халахетийтина-кх хьуна, Сайдулла? – эсала вистхилира шен хьешан кхехка дог хуу Муса. – Ас дагахь хIума доцуш аьлла дешнаш дара уьш. Гечделахь.

– ХIан-хIа, Муса, гечдан бакъо тоьллачун бен йац. Ткъа со иэшнарг ву. Хьо паччахьан инарла ма ву. Хьан цхьаннан долахь бу нохчийн пхи эзар доьзалан боццучул бахам. Хьан сий ду. Хьуна а хиъна хьайна некъ баккха. Ахь Россехь дешна. Цигахь хьо Iамийна xIapa лаьмнаш, кхузара къаьмнаш ца деза. Хьайн вежарий байъа. Со миска ву, амма, шун цIеша буьзна бахам сайн ца хилийта, caгIaдоьхуш лела реза ву!

Iелахас муьшка йира шен накъостна:

– Сайдулла, ахь диэн къамел лан деза ду. Диц ма делахь вайша Мусин хIусамехь хьаша хилар!

Ша Iачуьра хьала а гIеттина, кIедачу кузаш тIехула чехкка дIасаволавелира Сайдулла.

– ХIусамдена а хаа деза шен хьешан чевнаш ларйан. Кхетий хьо, Муса? Тхох хIораннан а дегI дуьззина чевнаш, моьнаш ду. Ма хьейе уьш, ма йе Iиттарш, тхан чевнаш Iийжайо аш! Шаьш йина чевнаш йерза йита!

Лом карзахдала доллийла хиъначу Мусас, хьалагIеттина тIе а вахана, цуьнан белшаш тIе куьг диллира.

– ОьгIаз ма эхахьа, доттагI. Вай дерриш а ламанхой, цхьа вежарий ду. Цхьанна иккхина лазар массеран а дегIе кхерста вайн. Со мила ву? Инарла! КхидIа хIумма а вац! Цхьана хенахь, хьо санна, со а оьшура паччахьна, хIинца со а совваьлла. Хьох тешшачул а ца теша сох. Сан кийрахь бац, моьтту хьуна, бала? Айса шун халкъан Iенийначу цIийно буса наб кхета ца вуьту. Оцу къих хьалхавала некъ лоьхуш, синтем байна хьийза со. Цунна виэхна ас шуьша схьа а. Нагахь, теша а тешна, ашшимма ас аьлларг дахь, ас хоуьйтур ду-кх шуьшинна нохчийн дуьхьа са дIадала а со кийча хилар!

Сайдулла, сиха Мусигахьа а вирзина, бIаьрса схьаэца санна, леррина цунна тIевогIавелира. Амма царна чохь цунна ца гира йа йамартло а, йа вуохар а, йа кIиллолла а.

– Схьадийца, Муса, къиза велахь а, амма цкъа а йамартло ца йаьлла хьох.

– Цкъа, саметта а волий, охьахаахьа. Вай дуьйцу дерг кIезиг гIуллакх дац.

Сайдулла а эцна вахана, Муса йуха а шен метте охьахиира.

– Афако, чагIарх йузал и маIаш. Сайдулла, ас шуьшинга дуьйцу долчух а, вайн хинболчу бартах а доьзна хир ду шун къам маьрша дехар ду йа хIаллакьхир ду бохург. Цул сов, сан багах девлла дешнаш Iедалх дIакхетахь, со хIаллакьхир ву. Иза вуьшта а ца теша даьлла сох.

– Хьуна тхаьш девза, моьтту тхуна. Нагахь хьо тхох ца тешахь, Къуръан схьада, дуй буур бу хьуна.

– Цкъачунна Къуръан ца оьшу вайна. Амма жимма вешан къамкъаргаш тIунйийр йу вай. ДIалацал маIаш. Дала барт цхьаъ бойла вайн!

– Амин!

– Амин!

Йассайелла маIаш Афаке дIа а кховдийна, шен Iаьржачу мекхех куьг а хьаькхна, забарш йитина, хьешашна тIевирзира Муса.

– Шуна герггара ца вевза со, кIентий, – элира цо, доккха са а даьккхина. – Шуна гергахь со паччахьан инарла бен вац. Шун дикане даха дог а, шун вуонах кхера меттиг а бац сан. Амма и ший а шуна дан ницкъ бу соьгахь. Сайдулла, йуха а моха тIейогIуш лаьтта хьуна. Собаре а хилий, ладогIа соьга. Ас иштта хIунда боху аьлча, суна шун къайленаш хаьа йерриш а.

– Сан къайлаха хIумма а дац, Алхазан Муса, – са ца тохаделира Сайдуллега. – Со тIемало ву, цундела ас лелориг дерриг а даррехь ду.

ЖовхIаршца пIелгаш кхелина шен куьг хьалалецира Мусас:

– Амма со цкъа а мотт тухуш вац. Россехь суна Iилма делла, амма дог ца хийцина. Шу санна, тIемало а, ламанхо а ву со. Суна дика хаьа, шуьшиъ паччахьан ши эпсар велахь а, ашшимма, шайн ницкъ кхаьчча, Росси йоккхачу тоьпах оьккхуьйтур йарийла. Шуьшинна бIаьрга бан ца беза оьрсий. Цул сов, суна шера хууш ду нохчий керлачу гIаттамна кечлуш хилар.

– Кхузахь тхойша йуьстах ву, Муса. Цаьрца бозабелла цхьа хьаса а бац тхойшиннан. Доцург тIекхолла ма гIерта, – элира тапъаьлла Iачу Iелахас.

– Хаьа. Амма шуьшиъ цара йуьстахтесна. Уьш тешац шух. Царна диц ца делла масех шо хьалха шу оьрсашкахьа довлар, аш паччахьна доггах дина гIуллакх. Хинболчу гIаттамна коьртехь хир бац хьалхалера наибаш а, динадай а. Царах тешам байна халкъан. Цуьнан тхьамданаш кхин нах бу, цкъа а оьрсийн Iедалций, шуьций машар хир боцуш. Амма зиэне хир йу оцу гIаттаман тIаьхье. Эзарза гIовттарх, шун ницкъ кхочур бац шайн махкара оьрсий дIабаха. Шелана уллохь хиллачу гIуллакхо баьккхина хинболчу гIаттаман корта.

Амма оцу гIаттаман дог хIинца а Iалашделла, и нах Iовдал нах бац. Царна хаьа, нохчашка шайн ницкъаца маршо йаккхалур йоцийла. Цара адам гIазоте а ца кхойкху, керстанашна дуьхьал а ца доху. Уьш, мелхо а, керста халкъашца бертахь паччахьна дуьхьал гIовттаре кхойкху. Цул сов, говрашна нуьйраш а техкина, уьш кийчча Iа, Россин кхечу пачхьалкхашца тIом ма-болабеллинехь, чухахка. Амма и царна биэза тIом хир бац герггарчу иттех шарахь. Цундела цигахула шайна маршо хиларе догдахар эрна ду нохчийн. Йуха а цIий Iенар ду, йуха а сийначу цIарах йогур йу шун йарташ. Эххар а, къарделла кIелсовцур ду шу. И муха хета хьуна, Сайдулла?

Шина а куьйга корта а лаьцна, корах ара а вогIавелла Iен Сайдулла, цхьа вуон гIан а гина, самаваьлча санна, цIеххьана доккха са а даьккхина, чухула дIасахьаьжира.

– Со дуьхьал ву оцу гIаттамна, Муса. Суна ца лаьа адам эрна хIаллакьхуьлийла. Амма адам сох тешац. Ас хIун дийр ду царна?

– Дика ду, Сайдулла, кхидIа а ладогIа соьга. Амма, паччахьна муьтIахь а хилла, севцича, шаьш маьрша дехар ду а ма мотталаш. Шун маршо дIайахана, кхин цкъа а йухайогIур йоцуш. Ас дийца ца оьшу шуна, шу мел гаттехь дохку. Паччахьо гIалгIазкхашний, шун эпсаршний, элашна IалхьастагIарна, ЭльдаровгIарна, ТаймазовгIарна, ТурловгIарна, БековичгIарна совгIатна декъна латта шайна йухадерзоре сатуьйсу нохчаша. Шуна и латта йухадерзо а, шу, тIе ка а хьоькхуш, кхаба а ца бина паччахьо шуьца, бIе эзарнаш салтий хIаллакбеш, кху дезткъа шарахь и тIом. Амма хIинца долчу хьолехь шу дита а ца тарло цуьнан, хIунда аьлча шайн махкахь аш оьрсий ког хецна баха буьтур бац. Цундела Iедало шу новкъара дIадаха некъ лоьху. Цунна и карийна.

Арахь гIовгIанаш йевлира. Хезира хьуьхьйоьллачу говрийн йиэхьар, хоьтту маршаллаш, хIусамден йоху цIе а.

– Цхьа оьрсийн эпсар ву, – элира корах арахьаьжначу Афакос.

Мусин чам байра.

– ХIара мича йуккъехула кхечи! Церан гIуллакхе хьажахьа, Афако. Со волчохь хьеший хилар а, хIорш дIа ца бирзича, сан шайца охьахоуьйла доций а хоуьйтуш, хIума дехьа. Кху чу ма виталахь цхьа а.

– ТIаккха, Муса, дийцал, хIинца хIун Iазап дагалаьцна тхуна паччахьан Iедало? – хаьттира Сайдуллас, Афако араваьлча.

– Ас шуьшинга йуьйцу йерг паччахьан къайле йу, кIентий. Йуха а боху ас, нагахь вай дуьйцу дерг вай кхаанна йуккъера дIадалахь, со хIаллакьхир ву. Со теша шуьшиннах. ГIуллакх муха ду аьлча, паччахьо чIагIйина лаьтташ Лорис-Меликовн план йу Iаьржачу ломан когашкахула дIайолу йерриг а шун йарташ цигара дIайаха. Цхьайерш – Соьлжан аьтту агIон тIе, дукхахйерш Жимачу ГIебарта кхалхор. Изза дагахь гIебартой туркойн махка кхалхош бу. Ткъа, и йарташ дIайаьхна, мукъадаьккхинчу лаьтта тIе керла гIалгIазкхийн станицаш йахка ойла йу. Цул сов, Органца хьала а, Ведана хьала а йолу гарнизонаш кхин тIе а чIагIйан сацам бу. ТIаккха хиндерг хаа хала дац. Цкъа-делахь, нохчий нийсса ах шайн махкара дIабоху, бисинарш, кхаа декъе боькъуш, гIалгIазкхийн станицашна йукъаIовду, Нохчийчоь Дагестанах дIакъастайо. Цул тIаьхьа шун аьтто хир бац Iедална дуьхьало йан.

Iелахас доккха садаьккхира.

– ТIаккха тхо салт а дохур ду, тхоьга лан ца баллал текхамаш а бойтур бу.

– КIез-кIезиг дерзош, керста дине а дерзор ду, – тIетуьйхира Сайдуллас. – Нуьцкъаша хьакхарчий йаор йу, зударшна ницкъаш бийр бу.

– Цуьнан хинйолчу тIаьхьенах нийса кхетта шуьшиъ. Доцца аьлча, шу шайн мехкан дай дац-кх.

– ХIан-хIа, Муса, иштта хила йиш йац! – хьалаиккхира цIий сиха Сайдулла. – ХIун моьтту царна? Тхо зударий-х даций? И хир дац! Тхо летта лийр ду. ТIаьххьарчу стагана тIехIитталц. Со-суо вер ву гIаттамна хьалха. Ас хоуьйтур ду халкъана со цунна тешаме вуйла!

ХIинца тIехIоьттинера Мусас ша дагалаьцнарг дIадийца деза хан. ХIинца къаста дезара цо тIаьххьарчу шарахь ша дукха ойла йинарг, Тифлисехула, Стамбулехула ша айъина лелийнарг.

– Сайдулла, лаьий шуьшинна шайн халкъан ирс хуьлийла?

Ши хьаша цецваьлла хIусамдега хьаьжира.

– Муха ца лаьа, цуьнан дуьхьа ца летта тхойша ткъа шарахь мостагIех?

– Муьлхха а гIаттам, мел боккха и хиларх, шу иэшна бен чекхбер бац. Дагестанхой шух дIакхетар бац, хIунда аьлча цара хIинццалц шаьш лелийнарг а, шун ницкъана тIе а тийжаш, Iедал латтийначу Шемалах кхоьруш бен ца лелийна. Малхбузехьарчу ламанхошка догдохийла а шун йац, уьш, берриш бохург санна, Турце кхелхина. Шун халкъ ткъе пхиъ шо хьалхалерниг дац. Нийсса ах хIаллакьхилла. Дийна бисинчех цхьаберш Россехь бу, цхьаберш къаналло кIелбитина. Хьалхарчу чкъуро догдиллина ша тоьлург хиларх. Дерриг а меттахъхьедийриг къона чкъор ду, амма уьш хинйолчу халонех ца кхета. КIелхьардовла кхоъ бен некъ бац шуна: йа летта далар, йа, Жимачу ГIебарта а кхелхина, шайн латта гIалгIазкхашна дIадалар, йа, малхбузера ламанхой санна, Турце кхалхар. Къастабе царах цхьаъ.

Сайдулла а, Iелаха а ойланашка вуьйжира. Дагца йолчу цамгаро дуьненах догдаьккхина волу Iелаха цкъа а тIера вацара къамелна. Цуьнан Iаьржачу аматахь озачу йуьхь тIе хьаьжча, хаалора цамгарочул тIех цуьнан садууш кийрахь кхин бала хилар. Хеназа къежделлачу шен месалчу мекхех куьг а хьаькхна, ахь жоп лохьа бохуш санна, Сайдулле а хьаьжна, хьала а гIеттина, халла хаалуш цхьана когана астагI теIаш, вахана коре дIахIоьттира иза.

– Хьан хаттарна жоп дала хала ду тхойшинна, Муса, – элира Сайдуллас эххар а. – ГIуллакх тхойшиннан догIмаша, тхойшиннан доьзалша къастош хилча-м, жоп дала хала дацара. Амма ахь халкъана тIера жоп доьху. Цунна векал ца вина тхойша цхьаммо а.

Кундуховс, корта aгIop саттош, ши куьг дIасатесира:

– Сан йиш ма йац дерриг шун халкъе сайн къайле дIакхайкхо. Шуьшиъ церан корта бу, цул сов, суна тешаме ши стаг а ву. Нагахь шайн халкъана дика болх шаьш лехахь, хьекъале жоп ло.

ХьалхахIоттийначу халачу хаттаро ларйоцуш йайъира Сайдуллин челакхалла. ХIинца цуьнан йуьхь ца йогура цIечу басахь. БIаьргаш чохь ца йогура цIе. Тахана дуьххьара хIоьттинера цунна тIе дийнна халкъах дош дала дезаш хала киртиг. ДIадаханчу ткъа шарахь иза майра тIемало вара. Цо ша ма-аллара, иза ТIелхаган куьйгаш дара, ойла ТIелхаган коьртаца йора цо. Ма атта дара иштта! ХьаргIачу дина а хиъна, баттара тур даьккхина, дошлойн бIаьна хьалха а ваьлла, мостагIий цеста. ХIетахь иза даим а толамца йухавоьрзура. Ткъа хIинца? ХIинца цунна уллохь бац цуьнан бIаьхаллин накъостий, баккхий тхьамданаш. «Уьш хир бац кхузахь. Цаьрга йуьйцур йац Мусас шен къайле. Тхо цхьа масех ву царах вохкавелларг. ХIун дан деза? ДIа а вахана, царах дага а ваьлла, веача? Амма царна а ца веза-кх со. Царна гергахь со дохкаделла жIаьла ма ду…»

– Сайгга жоп далалур дац соьга, Муса. ЦIа а вирзина, цхьаццаннах дага а ваьлла, иттех де далале йухавогIур ву со.

– ХIан-хIа, Сайдулла, и баккхал йан лаац суна. Ас вовшахдеттарг къайлаха гIуллакх ду. Хьуна хIинца а дерриг ца хаьа. Кху чуьра шаьшшиъ аравалале, сецна жоп ло суна.

Сайдулла йуха а дIатийра. Иза ша а вацара керла гIаттам кхиамца чекхбериг хиларх тешаш. Шелахь хиллачу гIуллакхо хIаллакбина цуьнан коьрта тхьамданаш. Нохчашна йуккъе охьахаийна герзах воьттина бIе эзар гIалгIазкхи ву. ГIаьпнашкахь лаьтташ дуккха а эскарш ду. Стаг чу ца вита атта ду, веанчул тIаьхьа аравоккхучул. ДуьххьалдIа эрна хIаллакьхир ду адам. Иза хуьлуьйтийла дац. ТIаккха а доху-кх тхо махках. Керстанех дIаэдинчу тхох цхьа бIе шо хьовзале керстанаш хир ду. ХIун дан деза? Туркойн махка кхалха деза? Муха буьтур бу вина мохк?

Коьртехь уьйриг хилла хьийзачу ойланаша хорам бина Сайдулла, хьала а иккхина, чухула чехка дIасаволавелира. «ХIун эр дара-те нохчийн тхьамданаша? Тхо-х, сагIадоьхургаш санна, чIана а девлла лела. Тхан-х сий дайна!»

– Ахь муьлха некъ къастор бара? – хаьттира цо Мусига, цIеххьана цунна уллохь саца а сецна.

– Шун хьоле со хIоьттина хилча, со Турце кхелхар вара.

– Амма цигахь а ма йу тхоьга хьоьжуш Iожалла! – мохь белира Iелахан. – Тхуна дика ма хаьа цига кхелхинчу эдагойх хилларг! Уьш, мозий санна, цигахь леш бу. Цара-х, мецачу Iожаллин кIелхьарбовла гIерташ, шайн бераш духку!

– ХIаъ, кIелхIитта тхов боцуш, йерзинчу стигал кIел леш бу уьш цигахь, – тIетайра Сайдулла. – ХIан-хIа, Муса, цул-м тхаьш динчу махкахь лийр ду тхо!

Муса кхоьрург цунна дуьхьалтуьйхира хьешаша. Амма дерригенна хьалххе кечдина жоьпаш дара цуьнан.

– Эдагашца шаьш ма дагардел ашшимма, – маслаIат дан хIоьттира иза. – Цкъа-делахь, уьш кхайкхаза биссина хьеший бу цига. ШолгIа-делахь, цхьа а низам доцуш кхелхина уьш. ДуьххьалдIа керстанаша хьийзош, махкахбевлла, шайн неIар тIе баьхкина бусалба вежарий дIачовхо а ца тарделла, тIеэцна уьш туркойн паччахьо. Уьш богIур бу бохуш, царна меттиг кечйина ма ца Iара иза. Цундела нисбелла уьш халачу хьоле.

– Тхуна шун кечдина Iаш мила ву цигахь?

– Шуна ма-хаъара, кху аьхка вахана, Уьстамалахь бутт хан а йаьккхина, цхьа кIира хьалха цIа вирзина со. Султанан визир Iела-Паша герггара доттагI ву сан. Тхойша цхьаьний султан Iабдул-Межид волчу вахча, нохчех лаьцна къамел хилира тхан. Ас дийцира шуьга хIоьттина Iаьржа Iазап. Ткъа шун майраллех а, шун турпалчу къийсамах а лаьцна, ас дийца ца оьшуш, царна шайна дика хаьара. Султанна чIогIа къахета шух. Цунна ца лаьа шен майра бусалба вежарий керстанаша хьийзабойла. Цунна ца лаьа шу, керстанашна йукъа а даржийна, Мухьаммадан умматах дIакъастадойла. Цушимма тIедиллира суна, нагахь шун барт хилахь, шу туркойн махка кхалхар шайна чIогIа лууш хилар шуьга дIахаийтар. Цара тIелаьцна, нагахь шу реза хилахь, туркойн мехкан уггар тоьллачу лаьтта тIе шу даха ховшо а, шу меттахIитталц массо кепара шуна гIo дан а.

Мусас дуьйцучух шекваьлла, ши хьаша вовшашка хьаьжира.

– Нагахь шуьшиъ сох ца тешахь, ас, Iабдул-Межидан куьг тIехь а долуш, цо шуьга даийтина кехат гойтур ду-кх шуьшинна.

Хьала а гIеттина, сейфа тIе ваханчу Мусас, цу чуьра схьа а эцна, Сайдуллега дIакховдийра Лорис-Меликовн дехарца Тифлисехь йазйина прокламаци.

– Туркойн а, нохчийн а маттахь йаздина ду шуна иза.

Сайдуллас, йух-йуха а доьшуш, дийшира кехатан Iаьрбийн йозанца нохчийн маттахь йаздина могIанаш.

– Ахь хIун олу, Iелаха? – хаьттира цо, ша дешна ваьлча.

– Мусас ма-дуьйццура хилча-м, Турце кхалхар тоьлуш хета суна. Мухха делахь а, цигахь берш бусалбанаш ма бу. Кхузахьчул вуон хирг хир дац вайна.

– Ас дуьйцучун шеко йац-кх, кIентий. И гIуллакх Маккара богIучу шун молланашка Уьстамалахь хьехийна меттигаш йу.

– Бакъду иза, – тIетайра Сайдулла. – Молланаша и хьехош суна хезна дукха хан йу. Амма адам тIе ца тевжа цара дуьйцучунна.

– Амма царна хаа деза, Сайдулла, кIелхьардовла кхин некъ цахилар, – сацамболлуш элира Мусас. – Ирх-пурх а, шун пхи-йалх эзар доьзал Iедало шун махкара дIабоккхуш бу. Шелахь хилла гIуллакх тхьамданаш а лецна дуьтур ду, моьтту шуна? ХIан-хIа, кIентий! Суна шера хаьа, Кунта-Хьаьжин берриг мурдаш а, цхьацца карзахе адамаш а шайн доьзалшца Сибрех йа Жимачу ГIебарта кхалхо Iедалан сецна йаьлла ойла хилар. ТIаккха а довлу-кх шу махках. Турцехь-м шун шайн дин, мотт, къоман гIиллакхаш лардан а, дикачу махка тIе цхьана гулахь даха ховша а аьтто хир бу. Ткъа Россех хьовсадахь? Хьанна хаьа шух цигахь хиндерг?

– Цигахь хиндерг-м хIинцце дуьйна гуш дара. Цкъа-делахь, цигара шело лалур йац, шолгIа-делахь, керстанаш хилла дIахIуьттур ду, – гIийла элира Iелахас.

– Новкъарло йеш ши гIуллакх ду, Муса, – доккха садаьккхира Сайдуллас. – Цкъа-делахь, нах резахуьлий хаац шайн даймахкара дIабовла. ХIинццалц молланаша дуьйцург а тергал ца дина цара. ШолгIа-делахь, уьш резахилча а, паччахьан Iедало кхузара дIахоьцур буй-те уьш?

Муса велавелира.

– ХIоьттинчу хьолах кIелхьардовла кхин некъ бац шуна, Россе а дахана, цигахь мацалла, милла лечул йа, хьакхарчий йууш, шайн зударех кхахьпанаш дина дехачул, Турце кхалхар царна дуккха а тоьлуш ду. Цул сов, Кунта-Хьаьжа а, тIаьхьа лецна цуьнан мурдаш а Россера дIа Одессехула хIордаца Уьстамале буьгу кестта. Нагахь жимма а шайн устаз везахь, кхузахь бисина цуьнан мурдаш цунна тIаьхьа гIyp бу. Ткъа паччахьо шаьш дIа ца хецарна ма кхералаш. Шу мича даьхьна новкъара дохур ду ца хуучу цунна боккха кхаъ хир бу шу Турце кхалхар. Мелхо а, кхелхачарна гIo дан там а бу. Иштта хилийта ас сайна тIелоцу. Россе дIа а кхоьхьуш, шу цигахь дIатардан гIертачул, хецна Турце дIадахийтича атта дац Iедална?

– Суна хетарехь, Сайдулла, Мусас дийриг, дикка ойла а йина, дерриг а дуьстина, оьзна, вайна тоьлург къастийна, деш къамел хета суна. Со реза ву хIокхо дуьйцучунна.

– Резахила-м хала ма дацара, Iелаха, амма гена меттиг йу-кх Хонкаран мохк. Стаг шен дегIаца а хала воьду цига. Кху доцчу хьолаца, доьзалш эцна муха гIyp ву? ТIехула тIе, Хонкаран паччахьо йаздинчу кехатах тешна, адам меттах муха хьадийр ду? Хьан лоцу шена тIе, и дерриг а дуьйцуш ма-хиллара чекхдер ду аьлла?

– Ас лоцу-кх, ас! – шен некха тIе буй туьйхира Мусас. – Цига вай цхьанаметта берриг нах меттахъхьабийр бац. Хьалха дIабуьгур бу вай оьрсийн паччахьна новкъа болу хьала а, охьа а цо махках баха сацамбина нах. Уьш, пхи эзар доьзал хилахь, кхин хир бац. Уьш а буьгур бац берриш цхьаьна. КIез-кIезиг тобанаш йина, хIордаца ца буьгуш, ткъа Гуьржийчухула шайн даьхница, сал-палца. Аьтто боцчунна Iедалера гIo доккхур ду ас. Новкъахь, Ша Делера доцург, кхин зиэн-зулам ца хуьлуьйтуш, туркоша царна къастийначу лаьтта тIе дIакхачо а тIелоцу ас.

– Бакъдерг эр дуй ахь, Муса? – хаьттира Сайдуллас.

– Со цкъа а ца лийна харц!

– Масех шарахь нохчийн цIий Iенийна ахь. ТIом чекхбаьлча, цхьана шарахь тхуна тIехь къиза куьйгалла а дина ахь…

– Амма, со волуш санна, маршо-м йац шуна!

– Иза а ду бакъ. Суна хаа луург кхин ду. ХIун ду-те хьоьга тхан бала кхачийнарг?

«Изза хаттар дира соьга Лорис-Меликовс а, инарло Карцовс а, Iела-Пашас а. ХIун гIуллакх ду-те сан дагахь долчуьнца?» – ойла йора шен дагахь дерг, цхьа шен ваша Афако воцчуьнга ца хоуьйтуш, къайлехь латточу Мусас.

– Гой шуна, вежарий, адамийн дог-ойла даим цхьатера ца лаьтта, – элира цо гIайгIане. – Сайн дахарехь дуккха а къинош летийна ас. Далла гIулакх ца деш а лелла, дуккха а адамийн синош а даьхна. Доллучул дагна Iаьткъинарш шун тIаьххьара гIаттам айса хьашар ду. Маса нохчийн йурт йагийра ас, маса доьзал, шен бенах бохийна, аренга кхалхийра, мел синош хIаллакдира. Бакъду, айса лелийнарг дерриг а сайл лакхарчу хьаькамийн омра кхочушдеш-м лелийра ас, хIетте а оцу шаро хеназа къанвеш лаьтта со. ХIетахь айса бехкбоцуш дайъинчу адамийн гIаларташ буьйсанна набарха дуьхьалхIуьттуш, цIийн Iоврашла керчаш, хорам хуьлий, хьалалелха со. Дуьненахь ваха дукха хан ца йисина сан. Кестта Далла дуьхьалхIотта деза. Кху дезткъа шарахь къиза бала лайна шун халкъ тIебогIучу баланех хьалха а даьккхина, цунна сайн ницкъ кхочу дика болх а бина, къинойх цIанвала лаьа суна. ТIаккха мукъана а йалсаманига догдохуьйла хир йацара-те олий, хета.

Сайдулла тийшира хIусамдас дуьйцург даггара хиларх. Амма хIетте а цунна ца лаьара резахуьлуш тIаьххьара дош дала. Масех эзар доьзал шена тIаьхьа цабевзачу махка а кхайкхича, уьш, цунах а тешна, тIаьхьа а хIиттина, цига дIа а баьхкича, хьанна хаьа, тIаккха дIакхаьчча хиндерг? Сайдуллина-х вац цигахь вевзаш стаг. Сайдуллина-х ца хаьа бухарчу къаьмнех цхьаннен а мотт, гIиллакхаш, амалш. ГихтIера ГIойтIа кхалхар а, йа Нохчийчуьра ХIирийчу кхалхар а ма дац иза. Хонкара шина беттан некъ бу. ДIакхаьчча, мичахь совцур ду, хьанна тIедуьссур ду? ХIан-хIа, иштта атта реза хир вац Сайдулла.

– Муса, со теша ахь дуьйцург даггара хиларх а, Хонкаран паччахьан бертахь хиларх а. Амма сан вац цигахь вевзаш цIейахана хьаша, хаац цигарчу къаьмнийн мотт а, гIиллакхаш а. Хьанна хаьа, хьоьца барт бинчу Хонкаран паччахьо а, цуьнан визиро а, цига дIакхаьчча, тхо кетIара дIачовхадойла?

– Ас дерригенан а ойла йина, Сайдулла. Нагахь санна шуьшиннан пхи эзар доьзал шаьшшинна тIаьхьахIотто кархдалахь, со шуьца дIавогIур ву. Сан сацам тIаьххьара а хиларх шу тешийта, ас дуьххьара йоьдучу нохчийн тобанца сайн доьзал дIахьажор бу, тIаьххьара йоьдучуьнца со a гIyp ву.

Ши хьаша цецвелира.

– ХIокху бахамна, хьайн доларчу йалхошна хIун до ахь? ТIехула тIе, хьо-х паччахьан сийлахь инарла ву. Уьш дерриш а дитина, Хонкара махка ваха ойла йу хьан?

– ХIунда йац? Сайна тIерачу къинойх цIанваларан дуьхьа, xIapa сайн бахам сагIина а бекъна, холбата хаа а реза ву со. «Сийлахь инарла!» Ас хIун до цунах? Кханалерчу дийнахь Далла дуьхьалхIиттош, чинашца къестор дац адамаш, ткъа цара кху харцдуьненахь диначу дикачу а, вуочу а гIуллакхашца къестор ду. Сайн латта а, бахам а, оьцуш стаг хилахь, бухкур бу ас. Ца хилахь, дерриг а дитина, гIyp ву. Рицкъанаш Делан карахь ду, кIентий, цигахь лохур ду вай вешан рицкъанаш. Шуьшиннан гIуллакх цигахь вуон ца хилийта дош а ло ас. Кхузахь шуьшиъ хIумма а вац, ткъа цигахь шуьшинна лаххара а пашин чин далийта ницкъ бу сан.

Сайдуллин бIаьргаш чу сутара цIе кхерстира. Баккъал а, кхузахь, шен даймахкахь, мила ву иза? Мацах цкъа хиллачу наибан IиндагI а, сагIадоьхурган тIелхигашна тIехула дихкина дешица, детица кхелина герзаш а, цунах биэла санна, делла майоран чин а. Ша мел дукха вахарх, кхин лакхавер вац иза. Ша мел дукха вахарх, паччахьан Iедална хьалха кхин сий хир дац цуьнан. Хьанна хаьа, шен ирачу туьрций, болатан дагций цо-м Турцехь ирсанна тIе шена некъ билла а мегий.

– Нах Iадда а битина, тхо цхьадерш тхаьш даьхкича, ца мега? – хаьттира цо эххар а.

– ХIан-хIа, Сайдулла, ца мега. Нагахь шайна, шаьш лоьруш, шайн сий деш, маьрша, ирсе цигахь даха лаахь, лаххара а пхи эзар доьзал кечбе шайца дIабига. Шайна и ца лаахь, цаьрца цхьаьна шийлачу Сибрех даха кечло йа Iожаллина йукъ йехка.

– Дика ду. ЦIа а вирзина, наха хIун олу, хьожур ву тхойша. Маца хир ду цига кхалхар?

– БIаьстенан йуьххьехь, буц тIейолучу хенахь. Амма хьовсур ду бохург дуьйцур дац вай. Дохо йиш йоцуш чIогIа вовшашна дош делла бен, дIасакъаьстийла дац вайн тахана.

– Нахана хIун лаьа а, ца хууш, дош дала хала ду, Муса, – къамелна йукъавуьйлира Iелаха. – Цкъа, цIа а дирзина, нахе хатта деза оха.

– Нахе хоттучу даьлча, гIуллакх гена дер ду, кIентий. Оцу гIуллакхна йукъ а йихкина арабевллачу нахана луо аьлла, туркойн паччахьо Iабдул-Межеда делла эзар туьма ахча ду соьгахь. И гIуллакх ашшимма дахь, шуьшинна дуьсур ду иза, нагахь накъостий лецахь, цаьрца диэкъа дезар ду.

– Молланийн гIоьнций бен тхойшиннан гIуллакх нислур дац.

– И шуьшиннан гIуллакх ду. Амма нахана гIуллакх ма-дарра довзийта: йа, шайн даймахкахь леш хилла, сагIадоьхургийн хьолехь дахар, йа шийлачу Сибрех кхалхар, йа Турцехь, бусалба вежарашна йуккъехь, маьрша, ирсе дахар. БоьалгIа некъ – герзаца маршо йаккхар – хьеха а ма дайта. Шу дерриш а хIаллакьхирг хиларан шеко йац вуьшта.

– Кхета тхо.

– Реза вуй шуьшиъ?

– Ву.

– Шаьшшиннан дашах вухур-м вац шуьшиъ?

– Тхан дош къонахийн дош ду, Муса.

Меллаша сейфа тIе а вахана, цу чуьра Къуръан а, цхьа туп ахча а, хьарчийна кехаташ а дохьуш йухавирзира Муса.

– ХIета, вешан барт дуйнаца чIагIбер вай, – Мусас Къуръан тIе куьг диллира. – Ас, Кундухойн Алхазан Мусас, Далла кIел хиъна, хIара Iуспанан Сайдулла а, Цугин Iелаха а теш волуш кху Делан дезчу Къуръанах дуй боу, тахана ас кхушинга дийцинарг дерриг а бакъ ма ду, кхушинна делла сайн дош айса кхочуш а дийр ма ду аьлла. Нагахь со сайн дашах вохахь, сайн дуй къарбахь, кху шина стагана ас сайн цIий хьаналдо. Тоьий шуна сан дуй?

– Оха хьоьга ца бийхира и дуй, – элира эхь хеттачу Iелахана. – Тхо вуьшта а тешара хьан дашах.

– Амма ас шуьга боьху дуй. Сайдулла, хIара Къуръан ду-кх хьуна. Дуй баал шиммо а, ас шайга йийцина пачхьалкхан къайле цхьаьнгге а соьгара йуй хоуьйтур дац, шаьш суна делла дош кхочушдийр ду, ас оцу дуйнах маьршаваккхалц, даима, массанхьа ас шайга аьлларг дийр ду алий.

Шега кховдийна Къуръан схьа а ца оьцуш, Мусига хьаьжира Сайдулла.

– Кхин ду цхьаъ, Муса. Цкъа-делахь, ахь хьалха элира, нохчашца цхьаьна хьайн доьзалца хьо туркойн махка кхелхар ву аьлла. Иза дуйнаца ца чIагIди ахь. Тхох хьо ца тешча, тхан а йу хьох ца теша бакъо.

– Делахь хIета, ас йуха а, хьалха Дела а, шолгIа шуьша а теш волуш дуй боу, нохчийн хьалха йоьдучу тобанца сайн доьзал Турце дIабахийта а, тIаьххьара йоьдучу тобанца суо дIаваха а, сайх тешна дIавеана цхьа нохчо цигахь а вуьсуш, кху махка йуха ца верза а! Кхин хIун оьшу шуна?

Сайдулла, резахилла, велакъежира.

– Тоьуш ду. Амма кхин а ду цхьаъ. Ахь тхайга йийцина пачхьалкхан къайле-м хьан цIе ца йоккхуш йуьйцур йара оха, амма нахе Хонкара махка кхалхаре кхойкхучу хенахь, хьан цIера тIе ца тийжича, тхан гIуллакхан кхиам хир бац. Цунна пурба дуй тхуна?

– Туркойн паччахьца а, цуьнан визиршца а сан хилла къамел а, барт а, цига кхелхачу нахаца со дIавогIуш хилар а нахе хаийта пурба ду шуна.

Сайдуллас, Къуръан шена хьалха а оьзна, иза билггал Къуръан хиларх теша лиъна, схьа а диллина, кехаташ хаьрцира.

– Ас, Iуспанан Сайдуллас, хьалха Дела а, шолгIа шу ши стаг а теш волуш, дуй боу, Алхазан Мусас аьлларг, нагахь иза сан сий дойъуш а, Далла дуьхьал а дацахь, дерриг кхочушдан а, тхаьшна йуккъехь хиллачу бартана йамарт ца хила а. Со йамарт хилахь, кхушинна сайн цIий хьанал до ас, кхушиннах йамарт хиллачунна тIехь кхиэл хIотто тIе а лоцуш!

Оццу дешнашца Iелаха дуй биъна ваьлча, Мусас цаьршинга ахча кховдийра.

– ХIан, цкъачунна хIара цхьацца бIе туьма ду шуьшинна. Дисинарг дIаоьцур ду ашшимма вайн гIуллакх дIадахаре хьаьжжина. Цул сов, Iабдул-Межида нохчашка йаздина xIapa кехаташ а ду шуна. Цара боккха аьтто бийр бу шуна гIуллакх кхиамца вовшахтоха. Вай схьалаьцначу некъа тIехь Дала аьтто бойла шун!

– Амин!

– Шайн гIуллакх дIа муха доьду дуьйцуш, сих-сиха хаам бер аш. Вайна буьйса йоьлла. Тахана сарралц некъ бина шуьшиъ а кIадвелла хир ву. Цул сов, соьга хьоьжуш хьаша а ву. Ас, Афока волчу а вахана, иза схьавоуьйту шуна. Тховса дика садаIа, кхана хиндерг Делан карадуьллур вай.

* * *

ШолгIачу дийнахь хьеший дIа а хьовсийна, цIа вирзинчу Кундуховс доцца кехат йаздира Лорис-Меликовга:

«Хьан Локхалла, Михаил Тариэлович!

Наибе Сайдулле дуьххьалдIа а, кхетош а дийцира ас, хIинца шаьш болчу хьолехь битинчу нохчашна хиндолу зиэн а, оцу хьолехь уьш бита таро йацар а, ткъа оцу хьолехь баха резабоцчарна, xIapa мохк а битина, Турце кхалхар тоьлуш хиларх уьш кхето безар а. Сайдулла массо кепара соьца резахилира, шайн гергарчу нахаца цхьаьна шаьш уггар хьалхарчаьрца кхелхина цига дIадоьлхий а хоуьйтуш, ма-хуьллу сиха халкъ дIакхалхор хIоьттинчу хьолах и кIелхьардаккха цхьаъ бен боцу некъ хиларх а тийшира. Со санна, иза а тешна ву, адам дIакхалхар зиэн-зулам доцуш, машаре чекхдериг хиларх, иза дIадолор ду буц йаьллачу хенахь. Мартан хьалхарчу дийнахь хьо волчу Владикавказе дIавогIур ву со.

Даггара хьо лоруш волу Хьан Локхаллин тешаме лай Муса Кундухов.

26 февраль, 1865 шо.

Скут-Кох эвла»

Россехь ша лоллехь далло халкъаш тIемашбарца кхин тIе а алсамдаха, царна тIехь шен олалла чIагIдан, цуьнца цхьаьна оьрсаша шайн маршонехьа латто къийсам йухабаккха гIерта царизм.

В. И. Ленин

ШОЛГӀА ДАКЪА, ЧАККХЕНАН ЙУЬХЬ

I корта, ТИФЛИСЕХЬ

(Дешхьалхенан метта)

Эксплуататорийн йукъараллин хьелашкахь даим и прогресс кхочушйора, дукхахчу къинхьегамхошна инзаре баккхий иэшамаш беш, ткъа цкъацкъа – дийнна халкъаш хIаллакдеш.

В. И. Ленин

1

Гуьйренан тIаьххьара бутт хаза беара цу шарахь. Кхоларш йоцуш декхна денош, дегIана там беш къилбе бовха малх. Амма суьйранна-Iуьйранна, лергийн тIилдигаш зийзош, шело хуьлура. Дукха хан йара лаьмнийн баххьаш сирделла. Де дийне мел дели, лаьмнийн когашка гIертара ло. ХIинца а кхераме дара Гуьржийн-БIаьн новкъахула дIасаваха. Делахь а, Кавказехь вина, кхиъна волу Михаил Тариэлович ца кхоьрура кхузарчу Iаламан буьрсаллех. Цунна дош ца хетара лаьмнашкахула, чIажжашкахула тIешарша кийчча кхозайелла лаьттачу лайн токхамаш кIелхула и кхераме некъ. Iай бIозза Тифлисе вахар гIоле йара иэккха йоллучу Нохчийчу ладоьгIуш Iачул.

Тифлисе селхана кхаьчнера Михаил Тариэлович. Иза Кавказан столице валийнарг кIезиг гIуллакх дацара. Бакъду, йа Коьртачу штабан начальникна Александр Петрович Карцовна а, йа коьртакомандующина цуьнан Императорски Локхаллина воккхачу элана Михаил Николаевична а гуш бацара Кавказан Iедалшна хьалха лаьтта кхерам.

Коьртакомандующис инарлина Кундуховна бакъо йелира Константинополе ваха а, нохчий Оттоманан империс чуэцаран, уьш цигахь дIатарбаран хьокъехь туркойн правительствоца къайлах дийцарш дан а, бартбан а.

Бутт сов хан йара, гIуллакх кхиамца чекх а даьккхина, Кундухов цIа вирзина. Константинополехь волчу оьрсийн векалан инарла-майоран Игнатьевн гIоьнца цо диначу дийцаршца церан барт хилира кхузара нохчий дIакхалхо, ткъа туркойн правительствос тIелаьцнера уьш шайн махка дIаэца а, билгалйеш къастийначу меттигашка уьш дIатарбан а. Коьртакомандующи а, цуьнан штабан начальник а тешна вара Кундуховн мисси кхиамца чекхйаьлла хиларх. Амма Кавказ а, Азин Турци а, кхузахь дехаш долу дерриг къаьмнаш а, церан амалш а, гIиллакхаш а, шен пхи пIелг санна, дика девза Лорис-Меликов резавацара бартан цхьана агIонна. Оцу гIуллакх тIехь шина а правительствос шен-шен аьтто, пайда лоьхура. Хиллачу барта тIехь Портан арахьарчу гIуллакхийн министро Iела-Пашас хаза кхоччуш Iехийнера инарла Кундухов а, граф Игнатьев а.

Йуьхьанца цкъа оцу хьокъехь Михаил Николаевиче кехат йаздан ойла хилира Лорис-Меликовн. ТIаккха, дика ойла а йина, Iаддадитира цо иза. Воккхачу эло кехат биэндоцуш дита а тарлора йа кху халчу новкъа дIасадоьдуш хьедала а мегара иза. Ткъа гIуллакх, дIатетта йиш йоцуш, сиха дара. Цундела, дерриг гIуллакхаш тесна а дитина, Тифлисе веара иза.

Даим санна, дуьххьарлера буьйса Баронски урамехь, шен ден цIеношкахь, ваша волчохь йаьккхира цо сийсара. Мухха делахь а, кучере омра дира, гIалин азиатски декъехула, базарийн майданашкахула хьовзий гIуo аьлла. Цара карлайоккхура цунна шен бералла.

Дуьхь-дуьхьал йерзош йиначу туьканийн шина могIанах лаьттара эрмалойн базар. Массо туьканан ши цIа дара. Дуьхьал цIа чохь мах бора, ткъа вукху, тIехьарчу чохь – баккхал. Йукъ-йукъа европейски стилехь дина цIенош го. Амма цара и базаран гIишлош чIогIа тарйо, шена тIера тIелхигйевлла бедарш дIа а кхийсина, кхин керланаш иэца ахча кхоош, тIе цIена йоманаш йетташ лелачу хьалдолчу бIаьрмециг стагах. Базаран тIехула агIорчу декъа тIехь стоьмийн туьканаш йу.

Цигара схьахеза бес-бесара маьхьарий:

– Ай яблук, ай виноград, ай виноград, ай персик!

– Па-па-па! Дашов аддам!

– Пожалуй, барин, ай киняз, издесь хароши!

Урамашкахь ловзу бераш. Буйнаш бетташ а, охьатохарех а. Тротуарашца го шашлык йотту пешмаш. Царна тIера схьаоьхучу чомечу хьожано тIеийзабо уллехула тIехбуьйлурш.

Эрмалойн базархула чекхйаьлла, пайто Татарски майдана йелира. Кхузахь гIажарийн базар йу. Майда готта, массо агIор тIекхозайелла цкъа а, шозза а, кхузза а тIекIелйина гIишлош. Когаш кIел йоцуш хIума йац. Дахкаделла стоьмаш, тиша мачаш, тIелхигаш, хатт, Iаьмнаш. И майда сийсош адам. Царна тIехула корта а айъина йогIу киранах йоьттина Iожа эмкал. Йуьхь лаьцна вогIучу гIaжаричо охьаийзайо цуьнан мерах тесна чуха. Мара лазо эмкал, гIийла узарш деш, месала корта а лестош, гора йоьжна, корта дIаса а хьийзош, нох даха йуьйлира.

Эрмалойн базарна уллохула чекхволуш Лорис-Меликовна хьалха схьахIоьттира азиатски дуьне. Атлазан гIовталш, дIа мел боккхучу когаца шах-ших деш, позументаш тегна атлазан шуьйра шарбалш, буьхьигаш ирххьаьвзина лекха эткаш йуьйхина гуьржий. ДуьхьалвогIу цуьнан махкахо – эрмалойн совдегар. ТIедуьйхина – кавказски чоа, коьртахь – московски картуз. Йоккха, горга гай, доца лергина мекхаш. Цунна гац гуонаха дерг цхьа а. Схьахетарехь, цуьнан йерриг ойла дIалаьцна шен коммерчески гIуллакхаша. Цунна тIаьххье схьагIертара букъа тIе бихкина кенех буьзна гIайба а болуш имеретинец – муш. Иза къеста шен бIегIаган куйнаца. Йеха маж йолу гIажари ву цхьа аьрша лекха хьаьрса куй коьртахь, шуьйрачу гIовтална тIехула оба а кхоьллина, гIовтал тIехула дихкинчу тIергIан йовлакхах йоккха шаьлта а кхозуш. Адамашна тIехула а хьоьжуш, вогIу чергази. Iаьржа маж, ира хьажар, коьртахь – холхазан куй, когахь – цIечу тIаьрсакан кIархаш, къевллина йукъах дихкинчу дуткъачу доьхкар тIехь – шаьлта а, шиъ тапча а.

ЙуьстахъхIоьттина лаьтта къона курд. Цунна тIехь йу сийна а, можа а чимчаргIаш тIетегна цIен куртка. Шуьйра, сийна шарбал, механа йеза цIен эткаш, коьртах хьарчийна къорза чалба, хаьн тIехь кхозуш – туркойн гома тур.

Нахе, некъ бита бохуш, мохь бетта хи чохь доккха ши китт тIехь долчу говр-Iаспаран йуьхь лаьцна вогIучу тулухчас. Калбанийн эчиган кIажош тIулгех детташ, меллаша дIасалела когашкара дуьйна коьрте кхаччалц дерриг догIмаш кIадешла хьарчийна йуьхь-дуьхьал кIайн чадраш оьхкина зударий. Йаккхийчу мажошца оьрсийн муьжгий, стаммий зударий. Сих-сиха дуьхьал нисло тIехь формица салтий.

«ХIун оьцу аш? Схьадуьйла, йорах лур йу!» – тIехбийраш чу а боьхуш, пондарш лоькхуш, шайн туьканашна хьалха хевшина Iа баккхалчаш. Мачийн пхьалгIанаш чуьра схьа – жIаьвнийн тата, ткъа кетарш йечийн цIеношкара схьа шайн ницкъ ма-ббу чIогIа мохь хьоькхуш иллеш хеза. Герзийн пхьалгIанаш чохь – жIаьвнийн татанаш, херхийн а, кевнийн а цIийзарш. Ураман шина а агIор цIенойн легIина тхевнаш дIалецна – зударий, бераш. Цхьанхьара схьахеза зурманан йишхаьлла гIовгIа, детта тIараш, йетта вота. Цигахь хелхарш ду. Кхузахь го тайп-тайпана ворданаш. Шиъ, дукха хьолахь, йалх сту йа бугIа йоьжна схьагIерта гуьржийн йеза ворда. Цуьнан стаммий йеза чкъургаш семанца хьийза. Дукъа тIехь сераца бугIанаш лоьхкуш вогIу тIелхигваьлла кIант. Ши метр лекха чкъургаш йолу хIирийн а, лезгинийн а ворданаш цIийза, лерга поттанаш хIиттош.

Урамо голатухучухула дIахьаьвзича, пайто Эривански майдана йелира. Кхузахь иттех гIулч тесча, Азера Европе волу. Амма кхузахь а йац цIано. Гуонаха даккхий цIенош дина, тIулг хьажоза, йукъ-йукъа гоьллец догIуш оьрнаш дийлла майда. Аьхка кхузахь урамашца гоьллец йогIуш чан хуьлу, ткъа тахана хатт бу, нитIа а хилла лаьтташ. Майданна йуккъе йоьттинчу дечгаш тIе а хевшина, вовшашка эладитанаш дуьйцуш Iа мукъа гIалахой. Кху майданна гуонаха долчу цIеношкахь йу Кавказски эскарийн коьрта штаб а, гIалин полицин урхалла а, дежурни-инарлин урхалла а, тIеман-топографически отдел а, инарла-квартирмейстран урхалла а, семинарски цIенош а, кафе-ресторан «Опера» а…

Семинарна уллошха тIех а йаьлла, коьртакомандующин резиденцин корпусашна уллорчу Коьртачу штабан цIеношна хьалха сецира пайтон.

2

Цуьнан ширачу доттагIчо Александр Петровича, даим а санна, везаш тIеийцира Михаил Тариэлович. Вовшийн доьзалшкара хьал-де а, беза-бевзарш а хиттинчул тIаьхьа гIуллакхех лаьцна дийцарш долийра цаьршиммо.

– Дийцахьа, хьомсара Михаил Тариэлович, муха ду вайн нохчашца долу гIуллакх?

Лорис-Меликов, резахилла, велавелира.

– ТIехдика, ала ваьхьар ву со, Александр Петрович. Вайн агенташа доггах болх бо цигахь. Цхьаццаберш гуттар тIех а бевлла, масала, Сайдулла.

– Ма-дарра дийцахьа суна, Михаил Тариэлович. Селхана ду-кх цуьнан императорски локхалло цигарчу хьолах лаьцна соьга доклад йоьхуш.

– ЧIогIа бакъахьа ду, – креслох дIа а тевжина, гоьл тIе ког баьккхира Михаил Тариэловича. – Дукха хан йоццуш крайхь долу хьал толлуш чекхволуш, суна хааделира Турце кхалха ойла йолуш нах Iаламат дукха хилар. Эло Тумановс а, инарло Кундуховс а йаздо, кхалха луучийн барам денна алсамбуьйлу бохуш. Элана Тумановна ас йуха а тIедиллина, гIуллакх чIогIа къайлаха а, ларлуш а вайна тешаме болчу туземцашкахула долор, и гIуллакх долор вайгахула хилар ламанхошна цахаийтар, мелхо а, царна гергахь вай уьш кхалхарна дуьхьалдолу кеп хIотто йезар, нохчашна йуккъехь и политика дIакхехьа а, кхалхаран гIуллакх ма-дарра довзийта а цига йарташка полковник Муравьев командировать вар. Суна хетарехь, кху сахьта хIоьттинчу хьолаца дуьстича, гIуллакх ма-дарра царна довзийтича, вайн галдала хIумма а дац, мелхо, тIаьхьалонна уьш шаьш бехке а хуьлуш доьрзур ду. Кхетий хьо, вай иза ца дахь, гIуллакх вайна цамоьттучу aгIop дерза тарло. Эло Тумановс шен тIаьххьарчу кехат тIехь йаздо соьга, Сайдуллас халкъе дIакхайкхийна, нохчийн долахь долу цхьа коржам латта уьш дай болуш дац, цигара уьш дIа а баьхна, иза оьрсашна дIалур ду аьлла. Оцу эладитано, вайца машаре боцурш хьовха, вайна муьтIахь хилла кIелсевццарш а карзахбаьхна, боху. Майоро Ипполитовс йаздо, вайн Iалашо кхочушйарехь Сайдулла нийсса харцахьа хьийза, цо бечу некъо нохчий Турце-м муххале а кхалхор бац, мелхо а, уьш гIаттамна тIебуьгур бу бохуш.

ХIуъу хилахь а аьлла, ас инарле Тумановга омра дина, нагахь Сайдуллас нахана йуккъехь и эладитанаш леладахь, иза, Турце вахаран меттана, Россе гIуриг хилар цуьнга дIахаийта аьлла.

Карцов резавоцуш меттахъхьайра.

– ХIаъ, Сайдулла кхераме стаг ву, – элира цо, корта а теIош. – Цуьнан амалца иза бIаьсте йаллалц Нохчийчохь витар вайна пайде хир дац. Суна хетарехь, шен наибан чинца сихха йа Турце, йа Россе дIахьажо веза иза.

– Изза моьттуш со а ву, Александр Петрович.

– Инарло Кундуховс лелориг а ду со резавоцуш, шеконе гIуллакх. Цхьана aгIop, кхалхор, цхьа а тайпа гал хIума доцуш, машаре чекхдер ду бохуш, вай тешадо цо. Вукху aгIop, нохчий даррехь вайна дуьхьал гIаттаме уьйъучу Сайдуллехьа гIо доху. Ша цигахь коьрте вала, Малхбузе Кавказехь гIаттам кечбеш ву-те иза?

Лорис-Меликовс, корта а хьийзош, куьг лестадора.

– ХIан-хIа, иза аьттехьа а дац, Александр Петрович! Хьуна моьттург цхьана a aгIop хила йишйоцуш гIуллакх ду. Керлачу гIаттамна коьрте а хIоьттина, кхузахь вайн болчу ницкъашна дуьхьал шина шарал тIех ша латталур ву боху стаг хьераваьлла хила веза. Ткъа инарла Кундухов хьекъал долуш стаг хилар вайна дика хаьа. Цул сов, цIе йезаш волчу цунна дуккха а тоьлу, цхьакIеззигчу ханна кхузарчу гIаттаман баьчча хуьлучул, кхелхачу нахана коьртехь Турце вахар. ТIехула тIе, цхьа бутт хьалха цо областехь дIакхайкхийна, ша доьзалца Турце кхелха, гIуллакхера мукъа а ваьлла аьлла.

– Хьанна хаьа хиндерг, Михаил Тариэлович. ХIара гIуллакх вайна цамоьттучу aгIop дерзахь а, дерригенна кийча хила-кх.

– Иза-м кхеташ деца. Суна дика ма бевза сайн нохчий. ХIинца цаьрга хIоьттинчу хьолехь кхин халкъ хилча, вай лелориг кхиамца чекхдериг хиларан шеко йацара. Амма ойланаш мох санна хийцалучу сонтачу нохчех цхьана минотана а тешийла йац. Шайн сал-пал йоьхкина, уьш новкъа бевлча, тIаккха а тешар вацара со цара лелориг баккъал а хиларх. Къийвелла, Турцера йухавеанчу кхелхинчо, йа моллас, йа цхьана хабарчо йуьртахь аьлла дош тоьур ду уьш дохкобаха. Цундела, кху цхьана йуккъехь вай чIогIа лерг сема ладугIуш хила деза церан эшаре, массо а минотехь церан муьлхха а дуьхьало кагйан. Эло Тумановс йаздо соьга, шенний, полковникан Муравьевнний агенташа нохчаша дIа мел тосучу кога тIехь тергам латтабо, цара дуьйцург а, дагахь дерг а сихха шайна тIекхачадо бохуш.

– Ткъа эскарш тIамна кечаме далоран гIуллакх муха ду?

– Дика ду. Цуьнан Императорски Локхаллин а, хьан а пурбанца, цхьа гуттар цатерш доцурш, инженерин а, некъийн а белхаш цкъачунна совца а бина, Iамо гулдо аьлла, бахьана а хIоттийна, полкаш, батальонаш шайн штаб-квартирашка оьзна ас. Ткъа карабогIучу беттан хьалхарчу деношкахь, Iаморан кеп хIоттош, ши отряд Нохчийчу лагершка хIотто ойла а йу сан. Оцу кечамо ши гIуллакх дийр ду вайна: шайн махках дог а диллийтина, уьш Турце кхалхарна тIетоттур бу, йа, церан дагахь керла гIаттам белахь, цунах шайн гIуллакх хир доцийла а хоуьйтур ду.

– Шен хеннахь дина гIуллакх ду иза, Михаил Тариэлович. Цуьнан Императорски Локхаллина боккха кхаъ бу ахь беанарг.

– ТIаккха, Александр Петрович, ахь тIеман министре деллачу запискина жоп дуй? – хаьттира Лорис-Меликовс.

– ХIинцца, кху деношкахь кхаьчна-кх.

– Къобалдой цара вай долийнарг?

– ХIунда ца до? Хьоьга ца кхаьчна ткъа Милютинан кехатан копи? Ас дIа-м ма йаийтина иза. Хьо цIера ваьллачу кхаьчна хир йу-кх.

Карцовс, стоьлан гIутакх диллина, цу чуьра схьаэцна цхьа кехат Лорис-Меликовга кховдийра:

– Соьга дуьйцуьйтучул, айхьа дешахьа.

ТIеман министерствон штамп тIе а тоьхна, элпех чкъургаш йеш, хазачу хотIаца йаздинчу кехат тIехула сихха бIаьргаш кхарстийра Лорис-Меликовс:

«Цуьнан Императорски Локхалле, Кавказски эскарийн Коьртакомандующига, Воккхачу Эле Михаил Николаевиче.

1864 шо, 3 ноябрь, № 190

Кху карарчу хенахь Кавказехь хIоьттинчу хьолах лаьцна Кавказски Эскарийн Коьртачу Штабан Начальнико соьга деллачу записко гойту, – доьшура Лорис-Меликовс, – Нохчийчохь хуьлуш долу низамдацарш, карзахаллаш дIадаха шиъ бен некъ цахилар: тIетаьIIина, вуьшта аьлча, нагахь оьшуш меттиг нислахь, герзан ницкъаца, берриг а нохчий Теркан а, Соьлжан а аьрру агIон тIе кхалхор, церан махка тIехь Сунженски гIалгIазкхийн 1-чуй, 2-чуй полкийн станицаш йахкар…»

– Александр Петрович, хIара хIун ду? Сайн записки тIехь ас-м ма ца гайтинера, берриш а нохчий шайн махкара дIабаха беза аьлла? – цецвелира Лорис-Меликов.

Карцовс биэндоцуш куьг ластийра:

– Иза-м хIумма а дацара! Ас сайггара тIетоьхна. ХIинца вайн бакъо йу-кх, нагахь оьшуш меттиг хилахь, уьш берриш а цигара дIалахка.

Лорис-Меликов, белш саттийна, кхидIа а деша вуьйлира:

«Йа, сих ца луш, хенан йохалла, шайн лаамехь арен тIе кхалхорца, ламанца болу нохчий гIелбар, царна Турце кхалхар марздар…»

– Вай схьалаьцна система, кхин тIе а кхиош, дIахьо, боху-кх цара?

– Доцца аьлча, нохчий лам чу гатте а хьийзош, бIарзбар, вай гойтучу ГIебарта йа Турце кхалхор – и шиъ бен царна кIелхьарбовла кхин некъ цабитар.

«Цунах лаьцна шега йиначу докладе ла а доьгIна, Государь-Императорна шен лаам схьахьебан лиира, нохчий нуьцкъаша кхалхоро Кавказан ламанан дерриг къаьмнашна тIе зуламе Iаткъам баржориг хилар а, цул сов, гIуллакх оцу хьола тIе даьккхича, дуккха а харж йан дезарг хилар а, цундела Цуьнан Императорски Вокхаллина ала лиира, Нохчийчоь дIатейаран гIуллакх ницкъ ма-кхоччу машаран некъаца – нохчий шайн ма-хуьллу бертахь кхалхош – дIадерзор шена лууш хилар».

– Делахь хIета, уьш бертахь дIа ца бовлахь, цигахь бита деза-кх?

– ХIан-хIа, кхидIа дешал ахь!

«Амма, гIуллакх иштта бертахь чекхдалар хьалххе ган таро йоцчу цхьацца бахьанех, минотех дозуш хиларна, Кавказски Начальство записки тIехь гайтинчу халчу хьоле йожа а, тIаьххьарчу таронашка кховда дезаш меттиг нисйала а тарло, цундела, иштта меттиг тIехIоттахь, Государь-Императоро Хьан Императорски Локхаллина пурба ло хьайна хетта некъ дIабахьа а, амма, ца хуьлучу далахь, хIуъу дина а, берриг нохчий Соьлжан а, Теркан а аьрру агIон тIе кхалхорна тIехь йуха ца довла а.

ТIеман министр инарла-адъютант

Милютин»

– ХIинца кхеташ ду, – резахилла корта таIийра Лорис-Меликовс, записка Карцовга йуха а йерзош. – Кхийолчу йерриг а таронех пайдаэцарх гIуллакх ца хуьлуш кIелдисахь, герзийн ницкъаца нохчий шайн обаргийн баннашкара дIалахкар а, цигара дIабевлчхьана, шайна луъучу aгIop уьш дIабаха битар а.

– Хьо нийса кхета, хьомсара Михаил Тариэлович.

Лорис-Меликовс, цхьаъ ала лууш, амма муха долор ца хууш, чухула дIаса пенашка бIаьрг тоьхна, жовхIарша кхалийначу пIелгашца стоьла тIехь йайн вота йолийра.

– Амма инарло Кундуховс туркойн правительствоца биначу бартана а, аш иза къобалбарна а со реза вац, – элира цо эххар а. – Кху халачу некъашкахула леррина оцу хьокъехь веана со.

Карцовс бете хьош йолу луьлла сацийра.

– Хьо реза ца хила бахьана ду ткъа?

– Iаламат доккхачу маьIнин.

– Хаа мегар дарий?

– И дерриг Цуьнан Императорски Локхалла волчохь дийца дезар ду.

Александр Петровича резавоцуш корта хьовзийра:

– Хьоьга ладегIа цуьнан хан хир йу ала, ма хаац суна.

– ХIунда?

– Иза цхьана масех денна садаIа Коджаре воьдуш ву тахана.

– Амма сан гIуллакх дIатетта йиш йоцуш ду. Сан хан йац иза цигара цIа верззалц Iен. ХIинца цо лун долчу жоьпах дозу нохчий кхалхо болоран гIуллакх. Ткъа кху сохьта Нохчийчохь хIоьттина хьал кхин хилча цамаггал кхераме ду. Мел жимачу гIалато а, гIуллакх бохамехьа дерзорца, вай итт баттахь хьегна къа тIепаза дайъарна кхоьру со. Цул сов, хьомсара Александр Петрович, хIара гIуллакх дIадолорхо вайшиъ хиларе терра, вайша жоп дала дезар ду хIокхуьнан тIаьхьалонах. Цундела дIа мел дийриг, дика узуш, сих ца луш, дан лаьа суна.

– Хьо бакълоь, Михаил Тариэлович. Со реза ву хьоьца. Амма кхеташ вац-кх бартах галдаьллачух. Хьан гIуллакх дукха дахлур дуй?

– ХIан-хIа, цхьа сахьт хан тоьур йу суна.

3

Воккха Эла новкъавала кечвелла Iаш карийра цаьршинна. Карцовс шаьшшиъ схьаваран бахьана дийцича, гIеххьачул чам байра цунна.

– Хьуна ма-хаъара, хьомсара государь Михаил Тариэлович, со некъана кечам бина Iаш ву. Сан дехар ду хьоьга хьайн гIуллакх сихха дийцар.

Шен дахаран дуккха а шераш европейски адамийн гуонна йуккъехь даьхна воллушехь, азиатски гIиллакхаш ца дуьту Лорис-Меликов, аьтту куьг даг тIе а дуьллуш, лохха суждане вахара.

– Хьан Императорски Локхаллин пурбанца, нохчий кхалхоран хьокъехь къайлаха дийцарш дан Константинополе ваханчуьра цIа вирзинчу Кундуховс соьга дийцира, туркойн правительство реза йу нохчийн пхи эзар доьзал кху тIедогIучу шарахь тIеэца а, уьш Азиатски Турцин декъа тIе Саганлук лома тIера Топрак-кала, Мелизгерд, Патносехула дIа Ван Iома тIе кхаччалц болчу махка тIе охьаховшо а барт хилла шайн аьлла. ТIаккха Кундуховс соьга хаьттира, нохчашна Турце кхалхар марздеш, уьш бIаьстенан йуьххьехь, буц тIейолучу хенахь, дIахьовсо кечам хирриг гIуллакх дIадоло мегий ша. Амма Константинополехь хиллачу бартана резавоцчу ас, сайн резацахиларан бахьанаш Хьан Императорски Локкхалле дийццалц, гIуллакх доло пурба ца делира цунна. Хьуна новкъарло хилахь а, пурба лохьа суна, ма-дарра дийца.

ХIинцале а собар кхачо воьллачу Михаила доцца кхоьссира:

– Со ладугIуш ву-кх хьоьга, хьомсара государь.

– Хьан Императорски Локхалле айса хьалха йиначу докладца а, йеллачу запискица а даим ас гойтура, латта кIезиг, адам дукха долчу Нохчийчуьра ах бIе шарахь вайна дуьхьал латтийначу къийсамехь кхиъна, дахчаделла адамийн цхьа дакъа мукъана а цигара дIадаккхар нохчийн гIуллакх къасторехь а, Теркан крайхь машар, синтем хIотторехь а, цаьрга гражданственность тIеэцийтарехь а йоккха гIулч хиларх со тешна хилар. Амма кхелхина нохчий вайн Азиатски Турцин дозанца йолчу областашка дIатарбан туркойн правительствос тIелацаро вайн гIуллакх буххенца хуьйцу. Теркан областера кхалхийна туземцийн пхи эзар доьзал оцу меттигашка охьахааро машаран а, тIеман а заманахь вайна доккха зулам дийр ду…

– Со кхеташ вац, Михаил Тариэлович, вайн дозанал дехьабаьхна Теркан туземцаш вайна зуламе а, кхераме а хир бу бохучух, – цуьнан къамел йукъахдаьккхира Карцовс. – Вайна коьртаниг нохчий шайн махкара дIабахар ду, ткъа Турцехь туркойн правительствос хьоьгунда шена вай цаьрца кхузахь хьегначул бала.

– Иштта хета тарло Кавказ а, Азиатски Турци а, цигарчу бахархойн амалш а, гIиллакхаш а цадевзачунна, – Карцовгахьа а вирзина, бехкалвоьдуш, хьастаме велакъежира Лорис-Меликов. – Амма тIаьххьара тIом болчу хенахь Карски областан начальник хиллачу суна дика йевза и меттигаш, цигара адамаш. Вайн, Турцин дозанаш къастош болчу Арарат ломан къилбаседехьарчу агIонца кхелхаш лела вайн Iедална кIел болу курдой. Оццу ломан къилбехьарчу агIонгахьа – Баязиданий, Мелизгерданий гондIа а, Муша тIе кхаччалц – болу мохк дIалаьцна бехаш бу туркойн курдой. Евфратан тогIин лахенца а, Эрзерумехьа а меттигаш йу эрмалой бехаш. Дукхахболу курдой Iа даккха цига кхелха. Оцу дерриг а къаьмнийн вайга хьогIал сов безам бу: эрмалойн – шайца цхьана динехь а, цхьатера халкъан гIиллакхаш а хиларна, курдойн – вайн агIонгахьа болчу курдошца йиша-вошалла, гергарлонаш а хиларна. Цул сов, дежийлаш лоьхуш, xIop а аьхка шайн жашца вайн дозанал сехьа шайца цхьана тайпанан болчу курдашна тIеэха дезаро а вайца доттагIалла лело доьзуьйту церан.

Лорис-Меликовс дало бахьанаш кIезиг маьIне хетта Карцов, синтем байна кресло чохь дIасахьийза наместник тергалвелла, къамелна йукъавуьйлира:

– Бехк ма биллалахь, Михаил Тариэлович, хьуна дика хаьа вай Теркан областехь ваха охьахаийна бIе эзар гIалгIазакхи хилар. Цул сов, цигахь йиллина лаьтташ йаккхий эскаран гарнизонаш йу. И тIеман ницкъ кIезиг а хетта, дукха хан йоццуш, тхоьга йехна, Кубански областера ши полк йалийна ахь цига. ХIетте а ву хьо хьайн ницкъах ца тешаш? Суна хетарехь, оцу ахь буьйцучу уггар карзахечу нахах пхи эзар доьзал Нохчийчуьра дIабаьккхича, цигахь биллина латтош болу боккха эскаран ницкъ мукъаболу вайн. Цул тоьлуш дац вайна, изза а дина, дозанера кордонаш чIагIйан Нохчийчуьра цхьа полк дозане а йахийтина, йисина полкаш ваьшна оьшшучу дIайигча?

– Александр Петрович, сан чIогIа дехар ду хьоьга со дийца витар, – дехарца штабан начальнике хьаьжира Лорис-Меликов. – ТIаккха эр ахь хьайн дош. Ас йуьйцург, Хьан Императорски Локхалла, цхьана а маьIне йоцу машаре зама йу. Амма тIеман заманахь кхузахь кхин сурт хIутту. Шайн схьабовларца османски къомаца йукъара дерг кIезиг долуш йа данне а дац ала мегачу курдойн даим туркошца мостагIалла ду. Доцца аьлча, вайца нохчий санна бу туркошца и шайн курдой. Иштта туркойн правительствоца мостагIалла ду Карски пашалыкан дозанашца дехачу каракалпак къоман а. ТIаьххьара а, оцу цIераш йаьхначу къаьмнел туркошна кIезиг кхераме белахь а, амма туркойн правительствоца церачул тIех мостагIалла долуш бу лакхахь гайтинчу меттигашкахь беха эрмалой, несторианаш, Ванехьай, Мосулехьай беха айсораш. ТаIийна кхобу и керста халкъаш цабезаме хьуьйсу шайна тIехь Iазап латточу османски къоме. Цундела туркошца вайн цхьа Iотта-баккхам иккхича, и къаьмнаш вайгахьа довлу. Иза ду оцу меттигашкахь лелхачу тIемашкахь вайн кхиамаш хиларан коьртачу бахьанех цхьаъ. Масала, туркошца вайн тIаьххьарчу тIамехь курдойх ах вайн эскарийн магIаршка хIиттира, важа ах нейтральни севцира. Ткъа туркойн эрмалоший, гуьржаший вайн лаьцна гIo шуна дика хаьа.

Карцов хIинцца кхийтира Лорис-Меликов мича гIерта. Леррина ладоьгIура Михаил Николаевича а.

– Нийса бакъду иза, – тIетайра Михаил Николаевич. – Оцу кампанехь инарлин Бебутовн кхиамаш хиларан коьрта бахьана, суна хетарехь, цуьнан тIеман говзалла лакхара хилар доцуш, ткъа вайн аьтто бинарг цигара мохк, бахархой цунна герггара бевзаш хилар, царах пайдаэца хаар дара.

Лорис-Меликовн горга йуьхь йекхайелира:

– Хьан Императорски Локхалло нийсса схьаэли со ала гIepтарг, – корта таIийра цо. – Амма цигахь нохчийн пхи эзар доьзал хиллехь, буххенца кхин сурт хIуттург хиларан цхьа а тайпа шеко йацара. Партизански тIамна, лаьмнашкахь-хьаннашкахь бечу тIамна нохчел говза нах бац тахана дуьненахь. Иттаннаш шерашкахь Нохчийчохь хаддаза лаьттинчу тIамо зийна бакъдерг ду иза. Церан майралла а, аьрхалла а вайна дика йевза. ХIинца ойла йел шайна, Нохчийчуьра уггар карзахе, вайца цкъа а машар хин боцу пхи эзар доьзал туркойн правительствос вайн дозанца областашка баха охьахаийча, хинйолчу тIаьхьалонан.

Михаил Николаевича, резахилла, корта теIабора. Лорис-Меликовс дуьйцу бакъдерг хьалххе ца гина штабан начальник, шена хьалха Iуьллучу цIеначу кехат тIе къоламца цхьацца суьрташ дохкуш, тийна Iара.

– Туркошца вайн тIом болабелча, вайн эскарш ког дIатаса-м дуьтур дацара цара! – и шиъ вист ца хуьлий хиъча, шен къамел йуха а дIадолийра Лорис-Меликовс. – Кегийчу гIеранашка а бекъабелла, хаддаза тIелатарш деш, дерриг а некъаш кхерамна кIел латтор дара цара, цкъа. ТIаккха вайн дезар дара, туркошна дуьхьалбаьккхина цхьаьнатоьхна ницкъ, дакъошка а бекъна, оцу гIepaнашна дуьхьалбаккха. Шеко йац, тIейогIучу хенахь вай дIадолийна муьлхха а гIуллакх цара сецориг хиларан. ШолгIа, нохчаша атта шайна тIаьхьахIиттор бара туркойн агIонгахьара курдой хьовха, вайниш а. Бандитийн барт атта ма хуьлу. Йа уьш, шайна тIаьхьа а хIиттийна, вайна дуьхьал ца бахалахь а, амма, хIинццалц санна, курдойн баьччанаш вайгахьа буьйлучуьра атта совцор бара. Иза, цхьа а тайпа шеко йоцуш, бакъдерг ду. Кхин кIезиг кхерам хир бацара вайна машаран хенахь а. Нохчий цига баха ховшийча, дозанашкахь вешан кордонаш хIинца йолчел шозза-кхузза алсамйаха дезар ду вайн. Амма тIаккха а цигара доза Iалашдар хIинцалерчул вуочу хьолехь а хир ду. Нохчийчуьра пхи эзар туземни доьзал дIабаьккхича, Теркан крайхь вайна хуьлуш болу пайда тIепаза бойъу туркойн правительствос уьш Россин дозанашца йолчу шайн областашка охьаховшоро. И барт биначу инарло Кундуховс, графо Игнатовс шайгара доккха гIалат далийтина, амма иза нисдан вайн хIинца а хан йу.

Михаил Николаевич, хьала а гIеттина, чухула дIасаволавелира. Лорис-Меликов тIеоьцуш цо тоьхна хан тоххара чекхйаьллера. ХIара хIинций-хIинций чукхочу бохуш, собар кхачийна Iаш хир йу Ольга а. Амма графо дуьйцург а ду доккхачу маьIне гIуллакх. ДIатетта йиш йоцуш. Ша Iачуьра хьала а гIеттина, хIоьттина лаьттачу шина инарлина уллохь саца а сецна, Лорис-Меликовна тIевирзира иза.

– Ахь далийна дерриг бахьанаш, масалш нийса ду, хьомсара Михаил Тариэлович, – элира цо, лоха стоммачу Лорис-Меликовга лакхара охьа а хьоьжуш. – Ткъа хьан хIун планаш йу?

– Хьан Императорски Локхаллин пурбанца цунах лаьцна сайна хетарг эр ду ас, – корта таIийра Лорис-Меликовс. – Туркойн правительствос гайтинчу меттигашка нохчий кхалхийча, вайна хуьлу зулам гучу ас, хьоьгара цхьа гайтам хиллалц, и гIуллакх дIа ца доладойтуш, сацийна инарла Кундухов. Суна хетарехь, нохчий кхалхоран кхо некъ хIутту. Хьалхара, туркойн правительствос инарлина Кундуховна гайтинчу меттигашка нохчий кхалхо резахилар. ШолгIa, оцу меттигна реза ца хуьлуш, йуха а тоьхна, уьш Эрзинджанна а, Эрзерумна а, Диарбекирна а малхбузехьа, вайна кхераме хин боцчу дIатарбар тIелоцуьйтуш, туркойн правительствоца керла дийцарш долор. ТIаьххьара некъ, нагахь кху карахь йолчу хенахь туркойн правительство вайга оцу барта тIе ца йаккхалахь, нохчий кхалхоран гIуллакх цхьана аьттоне дIататтар.

Воккха Эла, шен нийсачу букъа тIехьа ши куьг тIекIел а диллина, куьзга санна, къега, настаршна тIехь йича санна, кепехь хроман эткаш цIийзош, вист ца хуьлуш, вехха чухула волавелла лийлира.

– Ахь хIун олу, Александр Петрович? – хаьттира цо, Карцовна уллохула волуш, саца а ца соцуш.

– Михаил Тариэлович бакълоь, – къера хилира Карцов.

– ХIета, хьомсара Михаил Тариэлович, сан дехар ду хьоьга, и айхьа дийцинарг дерриг дIайаздеш, сан цIарах записка хIоттор.

– Хьан Императорски Локхалла, иштта записка ас кийчча сайца схьайеана.

– Иза кхин а дика ду. ХIинца цIера ваьлча, со хьелур ву, Александр Петрович. Цундела сан дехар ду хьоьга, кхалхош болу нохчийн пхи эзар доьзал Азиатски Турцин вайн дозанца йолчу областашка дIатарбича, вайна хиндолу зулам а гойтуш, уьш Диарбекирна а, Эрзерумна а малхбузехьа дIатарбайта берриг ницкъ тIе а бахийтий, туркойн правительствоца керла бартбар тIедуьллуш, графе Игнатьевга кехат йаздар. Сихонца. Йуха а боху ас, вай цIераш йаьхначу кхаа гIалина малхбалехьа йолчу областашкахь цхьа а нохчо вита йиш йац. Кхин хеттарш дуй, Михаил Тариэлович?

– Доцца, цхьа масех. Инарле Кундуховга хIун ала ас, Хьан Императорски Локхалла?

– ГIуллакх дIадоло пурба ду шуна. Кхалхийнарш ахь бохучу меттиге Турцехь дIатарбарна тIекхочур вай. Мел гена далахь а, декабрехь Игнатьевгара жоп догIур ду суна. Со тешна ву иза вайна товчу aгIop доьрзург хиларх. Туркошна чIогIа оьшу кхузара шайн динан вежарий.

– Ткъа инарлера Кундуховгара мохк, цIенош эцарний, иза Турце дIавахийтарний хIун ала ас?

Михаил Николаевича сихха жоп делира:

– Иза жимма чолхе гIуллакх ду. ХIара мохк дика бевзаш, кхузахь дукхий, даккхий гергарлонаш долуш, лаьмнашкахь лоруш, тIехула тIе, вайн тIеман система дика йевзаш, лаккхара тIеман говзалла йолу хьуьнаре инарла вай гуттаренна а Турце дIахецча, тIаьхьа вайна ваьшна бале верий-те? Турцица вайн тIом болабелча, мостагIийн лагерехь вайна уггар кхераме стаг хир ву иза. Цкъа а тIом ца хилча а, ша цигахь воллушехь Теркан крайхь синтем, машар хила буьтур бацара цо. Цундела суна бакъахьа хета, нохчий кхалхоран гIуллакх, ницкъ кхочуш, Кундухов кхузахь а сацош, чекхдаккхар.

– Хьан Императорски Локхалла, Кундухов кхузахь сацийча, нохчий кхалхоран гIуллакх галдолу вайн, – Михаилна улло а нислуш, цуьнца волавелира Лорис-Меликов. – Ас дехарш дина цуьнга, хьехар дала а гIиртира, кхузахь висахьара хьо бохуш. И дерриг эрна хили сан. Ша нохчашца кхалха везаран хьокъехь цо далийна бахьанаш, суна хетарехь, бух болуш ду. Иза, бакъ а долуш, тешна ву, Турце дIабоьлхучаьрца ша-шен доьзал дIа ца хьажабахь, массарех а тешамза бевллачу нохчаша а, царна коьртехь болчу церан тхьамданаша а, шайна мел лаахь а, цхьа ког Турце дIатосург цахиларх. Цул сов, суна Iаламат дика хаьа, нагахь Кундухов Турце кхалхахь, шаьш а кхелхар ду аьлла, Сайдуллас а, Iелахас а Къуръан тIехь дуйнаш биъна хилар.

– Дика ду, Михаил Тариэлович, нагахь гIуллакх ахь ма-дуьйццу делахь, цо шеца пхи-йалх эзар нохчийн доьзал махках а баккхахь, дIавахийта ахь иза. ХIинца ахчанах дерг. Нах Турце кхалхарна тIетоьттуш эладита лело царалахь цхьа цIейаххана масех стаг иэца, цкъачунна харжана хьуна итт эзар сом дIахеца айса бакъо йелла, моьтту суна?

– ХIаъ, Хьан Императорски Локхаллин пурбанца, оцу нахана харжана дайъа инарле Кундуховга и итт эзар сом дIаделла ас.

– Цуьнан махках, цIенойх дерг аьлча, Кундуховн доьзал Турце баха Владикавказера меттахбаьлча, пхи эзар сом луо цунна. Ткъа Сайдуллина, цуьнан доьзалшца лаххара а цхьаъ-ах эзар доьзал, шайн махкара дIа а баьлла, Турце новкъа балахь, важа дисина шовзткъа эзар а луо.

– Шена лучу ахчанах шовзткъе шиъ эзар сом дешица далар а доьху цо.

– Мегар ду иза а.

– Цул сов, Хьан Императорски Локхалла, уьш дIакхелхича, масех стаг, ахча а делла, тIаьхьагIоьртур болу нах Турце кхалхо а, нохчашлахь ша иэцначу агенташна дала а итт эзар сом детин ахча доьху соьга Йуккъерчу отделан начальнико эло Тумановс. Кху некъехь ахча кхооро вайна пайда бийр боцийла хууш, царна цIеххьана иэшахь а аьлла, Теркан Дошлойн-Иррегулярни полкан капиталан чоьтах Тумановна ши эзар сом, Нохчийн округан начальникна полковникна Муравьевна пхи бIе сом ахча делла ас.

Михаил Тариэловича, стоьла тIехь Iуьллу шен фуражка схьа а эцна, коьрта тиллира.

– И дерриг а хьан бакъонехь гIуллакх ду, Михаил Тариэлович. Вай долийначу гIуллакхна ахча ма кхоаде-кх. Нохчийн цхьа эзар доьзал цигара дIабалар а ду итт эзар соьман меха. Кхин а ду цхьаъ, Михаил Тариэлович. ДIадаханчу Iай Россин кIорге ссылке бахийтина Кунта а, цуьнан герггара мурдаш а, цигара схьа а баьхна, Одессехула Трапезунде бига безаран хьокъехь ахь далийна дош къобалдо ас, нагахь Теркан областехь бисина цуьнан вирдехь болу берриг нах царна тIаьххье Турце дIагIахь.

– Цуьнан шеко йац, хьан императорски локхалла. Кху деношкахь Кундуховс хаам бина соьга, Кунтин ваша Мовсар Турце кхалха реза ву, ткъа берриг зуькархой цунна тIаьхьахIитта кечлуш бу аьлла.

– Дика ду, Михаил Тариэлович. Со теша хьан а, Александр Петровичан а, Кундуховн а хьекъалечу кортоша вовшахтоьхна xIapa жоьпаллин гIуллакх кхиамца чекхдериг хиларх. ТIаккха шуьшиннан хьокъехь сайн веше, Цуьнан Императорски Воккхалле, дош ала тIе а лоцу ас. Ткъа хьоьга дехар ду сан, Александр Петрович, вайн хиллачу бартан хьокъехь йаздина леррина кехаташ Михаил Тариэловиче дIадалар. Шуна ма-хаъара, со новкъа вала кечвеллера. Кхин хеттарш дацахь, шун пурбанца со новкъа волу. Хьо дIавахале йуха гур ду вайна, хьомсара Михаил Тариэлович.

– Дала мукъалахь! Дехар ду хьоьга, вайн йеза, лоруш йолчу Ольга Федоровне соьгара маршалла далар.

– Баркалла хьуна, Михаил Тариэлович!

– Ахь Коджорехь хьайн доьзалца дика садоIийла а, хан самукъане йоккхуьйла а лаьа суна. Хьан Императорски Локхалло пурба лахь, шу новкъа даха а лаьара суна…

– Баркалла, Михаил Тариэлович, хьан догдикаллин доза дац…

II корта, СТАМБУЛЕХЬ, ЛОНДОНЕХЬ А

(Дешхьалхенан тIаьхье)

Паччахьийн хьашташкий, лаамашкий хьаьжжина, халкъаш духкура, оьцура, къестадора, цхьаьнадеттара.

Ф. Энгельс

1

Оттоманан Портин арахьарчу гIуллакхийн министр Iела-Паша карзахе дIасахьийзара шен резиденцин уггар дика кечдинчу цIа чохь. Цо уоза дагахь йаийтина калйан хьайаза лаьттара. Цхьа сахьт хьалха-м иза уоза ойла йара цуьнан. Амма хийцайелира. Дукха ца Iаш цо тIеэца везара Стамбулехь волу оьрсийн чрезвычайни полномочин векал инарла-адъютант граф Игнатьев. Ткъа мекарчу графца къамел дан сирла корта, могаш хьекъал а дезара.

Иза воккхавийна ца волура йаханчу бIаьста инарлица Кундуховца шен хиллачу бартах. Кхиамца чекхбаьлла и барт бара Iела-Паша султанна хьалха айъинарг. Султанан Iабдул-Хьамидан заманахь дуьйна схьа туркойн султанато сатийсинарг, амма цхьаьнгге а кхочушцададелларг Iела-Пашин чекхдолуш лаьтта. Доцца аьлча, дукха хан йара туркоша Кавказехь йуха а шаьш чIагIбаларе сатуьйсу. Малхбузе Кавказехь а кхиамаш хилира церан цхьана ханна. Бусалба дин чIогIа долчу элийн Iедална кIел йолчу Дагестанца а гIуллакх догIура туркойн султанан. Амма Къилбаседа Кавказерчу ламанхойх барамехь массарел дукха нохчий цаьргахьа ца бовлура. ГIо-м дезара царна. Герз а, кхиболу тIеман гIирс а боьхура цара. ГIоьнна дуьхьал мах бала ца лаьара. Нохчийн ахча доцийла хаьара туркошна. Церан хилча а, туркойн правительствона и ца дезара. Султанна мохк безара. Кавказан дегехь йоллу Нохчийчоь, цигахь деха майра къам оьшура цунна.

Амма нохчашна лаац цхьаннен а Iедал тIелаца. Цхьаъ шайн коча хуу гIo ца оьшу шайна, олу цара. Шайна хIун башхо йу йоккха «хьакха» а, жима «хьакха» а – оьрсийн паччахь а, туркойн паччахь а, боху. Царна, цхьаннах а цабозуш, маьрша баха лаьа. Бертахь, дуьхьало йоцуш цхьа буй латта цхьанне а лур дац шаьш йа, цхьаннен а йалхой хилла, чу а хIуьттур дац шаьш, боху. Туркойн эмиссарашка ког ца буьллуьйту шайн махка тIе. Цундела туркоша царна гIo ца до. Вуьшта, багахь моз-м дутту. Кху дуьненахь мел дерг шаьш царна дIалур ду моттуьйту. Шайх Мансурна а, Бийболатна а моттийтира. Амма хIинццалц схьа, кху дезткъа шарахь цара цIий Iенош, царна гIоьнна цхьа хьостам а белла бац. Йа хIинцачул тIаьхьа бала ойла а йац. Хабар-м дуьйцур ду. Цунах ма олу политика, дипломати.

Ткъа хIинца уьш шаьш тIегIерта. Курачу нохчаша шаьш xIycaме дитар доьху туркошка. Иштта пусар доцуш кхуза кхелхина малхбузера ламанхой а.

Кавказера бусалба ламанхой чIогIа оьшу туркойн Iедална. Кху тIаьххьарчу заманахь карзахбевлла Балканера керстанаш. Оттоманан имперех дIакъаьстина Греци, Серби, Дунайн олаллаш. Туркойн неIалт хиллачу мостагIчун Россин болх бу иза. Болгарех а изза дан гIерта Александр II-ниг. Ткъа Кавказехь? ДIахудуш, къамкъаргехула ах чоьхьайаьккхинчу хенахь, озийна багара дIа а йаьккхина, бити. Массанхьа а, массо хенахь а Портана новкъагIерта Росси. ХIинца туркойн махка тIехь беха гуьржий а, эрмалой а шайх дIатоха а гIерта. Питанаш туьйсу царний, туркошний йуккъе. Амма царна дан хIума а ду Iела-Пашин. Хьалха схьакхелхина ламанхой Болгаре хьовсийра цара. Бакъду, кIезиг бара уьш. Оьрсаша туьрций, цIарций церан даймахкара дIалаьхкина, цхьа а тайпа низам доцуш, бевдда кхуза баьхкина ах миллион ламанхой, берриш бохург санна, хIаллакьхуьлуш бу.

ДIасалелла кIадвелла Iела-Паша, диван тIе а вахана, бархатан кIеда назбар кIел а оьзна, дIа а тевжаш, охьахиира. Цуьнан бIаьргашна хьалха хIуьттура ша Ач-кале а, Сары-кале а ваханчу хенахь Кавказан эмигрантийн цигарчу лагершкахь шена гина сурт. Декъий. Дийна адамаш-декъий… Цхьа шатайпа боьха хьожа. И хьожа хIинца а шен мерах кхетча санна, муцIар чIачкъийра цо…

2

…Малхбузера ламанхой Турце кхалхор европейски пачхьалкхийн йукъарчу политикин коьртачу гIуллакхех цхьаъ хилла дIахIоьттинера. Амма царах цхьаннен а бала бацара ламанхойн кхолламца. Россина дуьхьал шайн политикин, дипломатин, тIеман къийсамашкахь Турцис а, Европас а къинхетамза, говза пайдаоьцура ламанхойн шайн къоман маршонехьа боламех.

Ламанхойн къийсам иэшамца чекхбаьлча, уьш Турце кхалха боьлча, цара дIатесначу даймахкахь оьрсийн правительство колонизаци йан йоьлча, кхин политика йолийра. Цига оьрсийн колонисташ баха ховшийча, Росси тIаьххьара а, гуттаренна а чIагIлора Кавказехь. ТIаккха Кавказах тIаьххьара а, гуттаренна а догдилла дезара Турцин а, европейски пачхьалкхийн а.

Цундела хIинца ламанхой Турце кхалхар сацо гIертара уьш. Турце схьакхаьчначаьрга, шайн даймахка йухадерза, ткъа даймахкахь бисинчаьрга, хIуъу хилча а, цигара дIа ма довла, Россина дуьхьал шайн къийсам а ма сацабе, оцу тIехь шайн правительствоша шуна массо a aгIop гIo дийр ду бохуш, Турцехь а, Малхбузе Кавказехь а эладитанаш даржош, ламанхошна йукъахула буьйлабелла лелара английски, французски, итальянски, кхечу правительствийн а агенташ.

Схьакхелхаш болу ламанхой совцо бахьаненна, Турцерчу французски посольствон лор Бароцци коьртехь а волуш санитарни инспекци вовшахтуьйхира цара. Кхелхинарш дукха гулбеллачу Самсунерчуй, Трапезундерчуй, Варнерчуй лагершка а хьаьжна, ламанхой Турце кхалхор сацо дезар, Iаьржачу хIордан шина а бердашна йуккъе карантин хIотто йезар дIахьедира цо туркойн правительстве.

– ГIаланийн кевнашкахь, туьканашна хьалха, урамашна йуккъехь, скверашкахь, бошмашкахь – массанхьа а Iохкуш цомгаш нах, декъий дара, – йаздора Бароццис. – Эмигранташа дIалаьцна массо цIа, ураман маьIиг, цара ког биллина латта уьнан хьостанашка дирзинера.

Европейски дипломатийн аьтто хилира хIорда тIехь пхийтта денна карантин хIотто. Амма и карантин цIенна моттаргIа йара. Кавказера схьабогIу ламанхой совцийнера, ткъа кхидолу адамаш дIасалелар маьрша дитинера. Йийцина ца валлал балхаме тIаьхьало йитира карантино. Мецачу, берзинчу, цомгашчу ламанхойх доьттина Турцин бердашка схьа мел догIу кема, кхузахь тIе ца оьцуш, йуханехьа хьажадора. Ткъа дехьа, Кавказан бердашкахь, итт эзарнаш адамаш лаьттара кеманийн рогIе хIиттина. Кхузахь а, цигахь а тифан, морзгалийн, чуьйнан а уьно къиза хьоькхура и гIорасиз адамаш…

Йуьххьехь дуьйна доладелира адамех йохк-иэцар йар. Цхьайтта-шийтта шо долчу беран мах кхоъ-диъ туьма бара. Йалх-бархI туьманах уггар хаза мехкарий оьцура меттигерчу феодалаша. Цхьана стага шовзткъа, шовзткъе итт йоI оьцуш меттигаш а нислора. Трапезундан инарла-губернаторо Эмин Мухлис-пашас ша эцна бIе ткъе итт йоI совгIатна йийкъира Константинополерчу лакхарчу хьаькамашна.

1864-чу шарахь кхелхинчу ламанхойн цхьана лагерехь хиллачу английски консулан йоIа йаздора:

– Турце кхелхина ламанхой-чергазий массанхьа а, массо хенахь а гина суна. Вовшех ца къаста гIерташ, цхьана гулахь хуьлучу царна йуккъехь гора беллачарна уллохь Iохкуш цомгашниш а, йуург лоьхуш оцу йуккъехула кхерста гIалартех тера могашниш а. Тхо лагерна гергакхаьчча, куьйгаш лаьцна бераш далош, тхуна дуьхьалбаьхкира зударий а, божарий а, шайн бераш иэцар доьхуш. Суна хетарехь, оцу мецачу, дерзинчу берашна, шайна кхача а, кIелхIитта тхов а хилчахьана, шайна а лаьара дайх-нанойх дIакъаста. И чергазий кхузахь шина декъе бекъабеллера: тхьамданаш а, лайш а. Тхьамданашна лаьара, и адамаш дIогахь, шайн даймахкахь санна, цхьа а дуьхьало йоцуш, кхузахь а шайна муьтIахь хуьлийла. Амма шайн дахарехь хилла хийцамаш хууш болу и шолгIаниш резабацара тхьамданийн бIаьрзе лайш хилла совца, цара шайн адамаллин бакъонашкахьа къуьйсура.

Кхечу дипломато Канитца дуьйцура, Турце кхаьчначу ламанхойн феодалашний, церан лайшний йуккъехь хаддаза тасадаларш хуьлура, цкъацкъа уьш тIаме а доьрзура бохуш.

Кавказан ламанхой Турце чуэца резахуьлуш, ши Iалашо йара султанан правительствон: Россина дуьхьал шайн къийсамехь царах пайдаэцар а, Оттоманан импери чохь дехачу халкъийн шайн къоман маршонехьа боламаш хьошуш ламанхойх пайдаэцар а. Кхелха ламанхой хIокху Турцехь цхьана гулахь дIатарбан ойла а йацара правительствон. Иза туркойн Iедална а, йукъараллин синтемна а кхераме хетара. Цундела Босне, Герцеговине, Сире, Иордане, Ливане, Месопотаме, Египте дIасабаржийра кхелхарш. Оцу мехкашкахь, къаьсттина Балканерчу провинцешкахь, ламанхойх эскарийн дакъош а кхуллуш, тIеман колонеш йехкира, Россехь гIалгIазкхийн станицех тера. Оцу колонеша, славянаш дакъошка боькъуш, царна йуккъе бусалбанех дийна пенаш хIиттадора Балканашкахь.

Ламанхошка хIоьттинчу халачу хьолах пайда а оьцуш, кхалхоран йуьххьехь дуьйна шен Iалашо кхочушйан йуьйлира султанан правительство. Схьакхалхар дуьйцучу хенахь правительствос дош деллера xIapa ламанхой ткъа шарна тIеман декхарех мукъабаха. Амма хIорш Турцин махка тIе ма-бевллинехь, царах вовшахтоха йолийра «чергазийн дошлойн полк» а, султанна «чергазийн гварди» а. Мацаллин Iожаллех кIелхьарбовла гIерташ, цхьана йоццачу хенахь кхо эзар ламанхо хIоьттира туркойн эскаре. Эскарехь гIуллакхдан луурш хилийта, божарий бохкар-иэцар а дихкира. Эскаре дIа ца оьцура зуда а, бераш а долу стаг. Доьзалх бозабелла боцуш, маьрша бIаьхой, йа, вуьшта аьлча, чаьлтачаш оьшура Iедална. Ткъа шайга хIоьттинчу инзаре халачу хьолах кIелхьарбовла кхин некъ боцуш бIарзбелла ламанхой, шайн зударий, бераш а духкуш, шаьш салт бовлура.

Адамийн исторехь цкъа а йуьйцу ца хезначу тайпанара Кавказан ламанхойн и йоккха трагеди чекхйелира кхелхинчех ах тайп-тайпанчу цамгарех а, мацалла а, шелонна а хIаллакьхуьлуш. Дийна бисинчех пхийтта процент зударий, бераш а лоллина доьхкира. Важа дакъа Жимачу Азехь, Балканашкахь, Месопотамехь, Къилбаседа Африкехь а, борц санна, даржийра.

Оцу Iай малхбузерчу ламанхошка хIоьттина ирча хьал гиначу Императоран Академин академико А. П. Бержес йаздира:

«Цкъа а меттадогIур дац Новороссийск бухтехь гулвеллачу вуьрхIитта эзар ламанхочуьнга хIоьттинчу ирчачу хьоло Iовжийна сан дог. Шеран уггар шийлачу, ткъевнечу хенахь мацалла ца бала рицкъа доцуш Iохкучу царна йукъа йаьржинчу тифан а, морзгалийн а цамгарша халачу хьелашка хIиттийнера уьш. Хьенан дог Iаьвжар дацара, йерзинчу стигала кIел, тIуьначу лаьттахь, тIелхигйаьлла, йелла Iуьллу къона черкешенка а, цунна уллохь даладоллучу сица къуьйсуш Iуьллу – цхьаъий, шен мацаллин рицкъа лоьхуш, ненан шелбелла накха цIуббеш долу важий – ши бер гича? Иштта суьрташ дуккха а гора…»

Шен дешнаш дукха шога хетий, уьш мелла а кIаддархьама, масех могIа тIетуху оцу лерамечу академико:

«XIX бIешарахь таж лелийначех уггаре адамалла долуш волу император Александр II-ниг Iаламат гена вара, 1609-чу шеран 22 сентябрехь шен паччахьаллин омрица, Испанера мавраш къиза хIаллакьхилийта, Африкин йаьссачу гIамаршка аракхийсарца гIараваьллачу Филиппан III-чун политикина.

Шен паччахьаллин лаам кхочушбеш, цо граф Евдокимов хаьржира, ткъа иза пачхьалкхана дечу гIуллакхашка шен хьежаршца Iаламат лакхахь вара герцогал Лермел а, муьлххачу Дон-Жуан-де Рибайрал а…»

Турце кхаьчна, дуьйцу ца хезначу халачу хьелашка, шайна хийрачу Iедална а, политикина а кIел нисбелла ламанхой йуханехьа даймахка гIоьртира. Амма паччахьан правительствос йуханехьа цIа бахкийта ца баьхнера уьш шайн даймахках, ткъа султанан правительствос йуханехьа даймахка дIахеца а ца битинера уьш Турце.

Кхелхинчу ламанхошна а, церан тIаьхьенашна а гуттаренна а байра шайн даймохк.

Тахана хIокху исбаьхьчу дворецан тхов кIел изза кхоллам нохчашна а кечбан ойла йара шина пачхьалкхан правительствийн.

Амма цхьа ламанхой хилла ца Iара паччахьан Iедалан а, помещикийн а къизаллех, харцонех кIелхьарбовла гIерташ, Россера дIауьдурш. Даймохк буьтуш, дIаоьхура оьрсий, украинцаш, белорусаш… Дуьненан йеа а маьIIе. Ирс лаха. Сискал а, цхьанххьа йоцу маршо а, нийсо а лаха…

3

ХIаъа, уьш хIаллакьхилла. Хуьлуш а бу. Инзаре дукха а, иэрча а. Хилча, хIун ду? Iела-Пашин нанас бина-х баций уьш. Шайн мохк гауршна дIа а белла, йевдда йаьхкина кIиллой! Хьайбанаш! СагIадоьхургаш! Лиэн шайна. КIиллой, гIорасизниш лийр бу, майраниш, андийниш дийна буьсур бу. Дийна буьсучара гIуллакх до султанна. Цара низам латтадо болгарийн йарташкахь. Церан отрядаш хьийсайо, империн чоьхьарчу эрмалошна, гуьржашна а таIзарш дан дезаш меттиг нисйелча. Империн кхечу йистошка a. ХIара латта эрна хьоьшуьйтур дац цаьрга Iела-Пашас.

Ткъа хIинца Россица доза чIагIдан деза. Шина хIордан йукъ дIалоцуш, оцу дозанца нохчий баха охьаховшийча, тIаккха оцу aгIop сагатдойла дIайолу. Цара шайн буйна къовлур бу тIом хилча наггахь оьрсашкахьа буьйлу курдойн баьччанаш. Иза дина а Iийр бац. Шайца цхьаьна уьш Россина дуьхьал а бохур бу. Эрмалой а латтор бу таIийна. Шатайпа амал йолуш, акха къам ду и нохчий. Цхьана а олаллина кIел доцуш, ламанан аьрзунаш санна, маьрша даха Iемина. ХIинца, и маршо шайгара дIа а йаьккхина, эчиган зIарашна чубохка болийча, схьакхалха резахилла. Церан цкъа а машар хир ма бац оьрсашца. Цигахь а, кхузара дIа а. Амма кху махкахь шайна маршо карор йу царна моттахь, иза бакъ дац. Уьш бусто тIелоцуш ма бац оха а. Тхуна оьшург церан майралла, тIеман говзалла, оьрсашка цабезам бу. Уьш летар бу, шайна мел и ца лаахь а. Къаьсттина – Россица тхан тIом хилча. Уьш-м хьовха, церан тIаьхьенаш а. Россин Кавказерчу провинцешка бахийта мел дика разведчикаш хир бу уьш! Церан гIоьнца цигара ламанан халкъаш латтор ду гауршна дуьхьал. Доцца аьлча, кертахь кхобучу жIаьлин декхарш кхочушдойтур ду цаьрга…

Амма, схьакхелхар буй-те уьш? Шайн даймахке безам къаьсттина чIогIа бу церан бохуш, дуьненахь а цIейахана ма бу и нохчий. Оцу бехачу тIамо шаьш мел гIелбинехь а, мел бIарзбинехь а, маршонах дог ца дуьллуш, гауршна дуьхьалойар сацош бац. Дала гIo дойла Муса-пашин! Россица цкъа а машар хир боцчу мостагIех пхи эзар доьзал шеца схьабало тхуна дош делла цо. Уьш, лаххара а, пхи эзар тIемало ву. Буьрсачу тIемашкахь вахчавелла. Кхерамна а, Iожаллина а хьалха бIаьрнегIар тухур доцуш. КIиллолла боху дош хIун йу ца хууш. ХIан-хIа, хIинца хуур ду тхуна ламанхой тIеэца. Йовхачу хенахь, кегийрачу тобанашца. ХIорда тIехула ца балош, лаьттахула схьа а балийна.

ХIара-м Дала бина къинхетам бай! Иттаннаш шерашкахь биначу тIемашкахь вахчавелла пхи эзар майра тIемало, церан коьртехь оьрсийн эскарийн тоьллачу инарлех цхьаъ волу Муса-паша а, цIарна а цIейахана Шемалан наиб Сайдулла а!

Воккха эла Михаил дуьхьал ву, боху, схьакхелха нохчий дозанца баха ховшорна. Цуьнан шен коьртана дага ма ца деана иза. Лорис-Меликов боху и гаур-эрмало ву цунна и дерриг дагатуьйсург. ХIумма а дац, реза ца хилахь а. Уьш шаьш ма бу и ламанхой схьакхалхор долийнарш. Цкъа дозанал сехьабовлахьара. ТIаккха-м кхечу aгIop дуьйцур дара вай иза. Оцу нохчашка а, вукху гауршка а…

4

Лорис-Меликов Тифлисе ваханчул тIаьхьа бутт балале Оттоманан империн арахьарчу гIуллакхийн министран дворецехь шина державин дипломаташна йуккъахь ира къийсам болабелира. Кху хьолехь кечйинчу дворецан тхов кIел тIаьххьара а къаста безара генна лаьмнашкахь, шайна тIебогIу кхерам ца хууш, машаре Iачу нохчийн пxea эзар доьзалан кхоллам.

Шина а агIоно, шайн аьтто лоьхуш, ца кхоабора цхьа а тайпа гIирсаш – хастамаш, кхерамаш, мекарло, аьшпаш. ХIуъу а биэн йацара, цо толаме бигчахьана. Тахана кхоалгIа де дара цушимма тIом бен, амма цхьа а цхьа ког а хьалха ца ваханера.

Iела-Паша кIедачу кресло чохь, леррина ла а доьгIуш, партал хиъна Iа. Оьрсичо дукха дуьйцу, Iаламат дукха. «НеIалт хилла гаур, сан само артйан гIерта, – дагахь воьлу Iела-Паша. – Шайна луург тхан коча долла гIерта. Эрна ду, граф. Ахь хIуъу дийцахь а, и разбойникаш оха тхаьшна луъучу дIатарбийр бу. Кундуховца барт ма-хиллара. ХIундий? Иза пачхьалкхан къайле йу, хьомсара граф. Хаьа, шу царах кхоьрий, мел чIогIа кхоьру. Цкъа а ца хиллачу тайпана шайн доза чIагIдан дезар ду шун хIинца. Иза а тхоьгахьа ду. Кавказера Iедал реза дац? Ца хин шена. Тхуна хастам бе, уьш тIеэца резахиларна… Тхо дац дехарш дийраш, шу ду…»

– …Нагахь кхелхина богIу нохчийн пхи эзар доьзал Россин дозанашна гена, шайн мехкан кIоргехь, баха ховшо аш тIе ца лацахь, цхьа нохчо оха схьахоьцур вац, – элира графа Игнатьевс сацамболлуш.

Цхьанхьа лакхенгара шен коьрта тIе тIулг боьжча санна, оцу дешнаша хазачу ойланах йукъахваьккхина, саметта валийра Iела-Паша. Иза ша волччехь кхоссавелча, Николай Павлович а кхийтира, ша тIаьхьалонна йитина козар, ша нийса лаьцна дина тохар цуьнан дага йуккъе кхетта хиларх. Николай Павлович дагахь хьалххе воккхавера шен хинболчу толамах.

– Тхо мича декхарийлахь ду шуна луург дан? – хаьттира Iела-Пашас, вист ца хуьлуш жимма йукъ а йолийтина.

ХIораммо а сатуьйсура важа Iехо. Цундела баккъал йолчу Iалашонах дош ца олура цхьаммо а. Амма Игнатьев шех тешна вара. Цунна дика ма хаьа нохчий тIелаца xIapa туркой реза хIунда хилла. Ткъа графо дIахаийтина Iела-Паше нохчий новкъара баха, xIapa Турци йоцург а, шайн дуккха меттигаш хилар. Масала, Кубань. Нохчий Кубане кхалхо хала, ткъа Турце кхалхо атта дуйла-м ца хаийтина цо. Хоуьйтийла а дац. Ткъа Iела-Паша а вац ша майрра дуьйцучух дукха тешаш а. Кундуховца шайн къайлах хилла барт оьрсашна хаьий-те бохуш, шек ву. Цундела цкъацкъа, шен дош лакхадаккха ца гIоьртуш, дуьхьало ца йеш Iа иза.

– Хьуна хаа деза тхан адамаллин а цхьа доза хилар. ХIаъа, хьомсара граф, тоьур ду. Вуьшта а Кубанера схьахьовсийна ах миллион сагIадоьхургаш тIелаьцна оха. И нохчий боху разбойникаш ма хьехабелахь. Дала ларвойла уьш мехкан кIоргехь баха охьаховшорах! Массанхьа а цIийн тачанаш дуьтур ду цара. Уьш баха ховшо меттиг гайтарца, шаьш тхан империн чоьхьарчу гIуллакхашна йукъагIерташ хилар дага а догIий хьуна?

«ХIетте а, кхера-х ма кхоьру хьо, оха нохчий схьа ца бахкийтарна!» – дагахь воьлура Николай Павлович, туркойн министр тергал а веш. ТIаккха тIетуьйхира:

– И нохчий шун динан вежарий бу. Ткъа тхуна биэн дац аш уьш тIелаьцча а, ца лаьцча а. Тхо-м хIумма а уьш совбевлла ца лела. Царна шун махка кхалха лууш хилча, тхо дуьхьал дац. Европехь эладитанаш даржийна, тхо, ламанхой махках а баьхна, церан латтанаш тхешан доладаха гIерта бохуш. Хьуна хаьа-кх, рейс-эфенди, иза бакъдоцийла. Эрна Iохкуш латтанаш тхан дуккха а ду. Кхин дацахь а, нохчашна тоъал.

– Масала?

– ХIунда хоьтту ахь, рейс-эфенди? Хьуна ма хаьа ткъа тхан мехкан шорталла.

– Сибиррий?

– Стенна оьшу оццул гена бига? Кубанехь а, Ставрополехь а йу йаьсса аренаш.

Iела-Пашин цавашаре велавалар иккхира.

– И дийр дац аш, хьан сийлалла!

– ХIунда? Тхо стенах кхоьру?

– Ницкъах ца кхера ницкъ болуш ду шу. Амма дуьненан халкъийн неIалтах кхоьру. И къаьмнаш Сибрех йа къилбаседе губернешка кхалхийча, цигахь хIаллакьхир ду. ТIаккха сий довр ду шун пачхьалкхан. ТIехула тIе, оцу гIуллакхна йаккхий харжаш а оьшу. Халонаш-м хьехор а йацара. Цул а, атта дац ткъа, шаьш йуьстах а лаьтташ, хало, харж йоцуш, уьш тхо долчу схьахьовсийча?

Граф вуьйхира.

– ГIалатваьлла хьо, рейс-эфенди! Европо ца дина а, ца лелийна а хIума ца дисина, оха дича, тхуна иэхь хета. Нохчийн мохк царах мукъабаккха лууш хилча, Сибрех ца буьгуш, улле Кубане а, Ставрополе а буьгур бара оха. Амма тхан адамалла…

– Шун адамалла! – гIадвахана велавелира Iела-Паша. – Ма ала а элира ахь, хьомсара граф! Нагахь аш, оьрсаша, шаьш дIа мел лаьцначу керлачу махкара халкъаш, иштта ахь ма-аллара, адамаллин некъашца дIадахахь, мукъа латтанаш-м, дера, оьшучул а тIех хир ма ду шун даим!

Туркочо йина Iоттар дагах кхетта Игнатьев вусавелира.

– Йуха а боху ас, оха нуьцкъаха ца кхалхийна ламанхой. Шун динан вежаршна шайна лиъна кхуза кхалха.

– Нуьцкъаха ца кхалхийна? – даша тIехь лецира иза Iела-Пашас. – Бакъ хила а мега. Аш хIорда тIе таIийча, уьш мича гIyp бара? ХIорда чу лелха безара? ХIан-хIа, иштта варварийн гIиллакх долуьйтур дацара шегара адамаллечу Европо! Бехк кочататта даим а кхин караво цунна: цIийнна сутара Турци. Варварш, стешха, йамарт, къиза адамаш аьлла цIе ма йахана туркойн. Туркоша мехкаш дIалоьцу, туркоша цIий Iанадо, туркоша шайн Iедална кIелхьара керста къаьмнаш хIаллакдо – и зурма лоькху Европин массо а столицашкахь. ХIокху лаьтта тIехь, туркой бен, къиза адамаш ма дац. Тхан адамалла даим а марахдолу тхуна, граф. Цул а шайга а хьовсийша. Шаьш лелийначуьнга, лелочуьнга. ТIаккха лоьхур бац аш нехан бIаьргахь чо. Шу европейцаш а ма дац данне а маликаш. Стешхаллина, йамартлонна, къизаллина тIехь иблис а ларор дац шуьца. Америкехь, Азехь, Африкехь гIаланаш йохош, халкъаш лолле дерзош, туьрций, цIарций чекхдевлларш шу, керстанаш, европейцаш дац ткъа? Тхешан пачхьалкха чуьрчу къаьмнашна тIехь оха Iедал латтадо тхайна нийса ма-хеттара. Къиза-м, дера, ду иза, хIун дийр ду ткъа. Амма, Далла бу хастам, европейцаша санна, оха цхьа а къам даймахках ца даьккхина.

– Масала?

– Масала, 1609-чу шарахь испанцаша махках а баьхна, Африкин йаьссачу гIамаршка кхийсина мавраш, хIинца аш Кавказан ламанхошна тIехь дийриг а…

– Мавраш мехкашдIалецархой бара! – толаме йукъахваьккхира иза Игнатьевс. – Испанцаша хьакъболлу бекхам ийцира царах.

– ХIета, шу а ду-кх Кавказан ламанхойх хьакъболу бекхам оьцуш? – цавашаре тIевогIавелира Iела-Паша. – Суна хезна дац, цара шун махка тIе ког биллина бохуш. ЦхьакIеззиг исторех лаьцна дуьйцур вайша, граф. Йуккъерчу бIешерашкахь цивилизацин лакхарчу тIегIан тIехь лаьттачу бакъ керста динна тешамечу европейцаша кxeчу динехь долу адамаш цIарах дагочу хенахь, Испанера ведда, цхьанххьа а тхов ца карош лела бIе эзар гергга жуьгти тIелецира оха, варварша-туркоша. Шун правительствос гIалгIазкхийн бунташ масазза хьошу, Россера бевдда эзарнаш гIалгIазкхий тIеийцира оха. Церан а, вукхеран а тIаьхьенаш хIинца а йеха тхан махкахь. Европин монархаша революцеш хьошуш, церан дакъалацархошна тоьпаш йетта, ирхъохка болийча, «цIийна сутарчу» туркоша шайн махкахь туш делира французашна, венграшна, австрийцашна, полякашна, немцошна. Шун правительствос иэхьечу тешнабехкаца полякийн революционераш таIзарна австрийцийн Iедалан кара дIалучу хенахь ду хьуна иза. Аш лоьллуш, хьийзош, Европин цхьана а пачхьалкхо тIе ца лоцуш лелачу поэтна Мицкевична, кхин дуккха а полякашна туш карийра «туркой-варварийн» махкахь. Кхузахь, Стамбулехь, ду цуьнан каш. ХIинца хIун до аш? Йуьхьанца Малхбузе Кавказерчу ламанхойн ткъе пхи эзар доьзал тIеэцар дийхира аш тхоьга. Тхо резахилира. Амма царна тIаьххье, цхьа а низам доцуш, аш талийна чIанабаьхна ах миллион ламанхой таттабели тхан махка. Царна хьалха неI тIечIагIар адамалле ца хийтира тхуна. ХIинца нохчийн пхи эзар доьзал тIеэцахьара а, боху. ТIеэцча а, Iай ткъа! Тхан махкахь уьш дIатарбан меттиг гайта а гIерта. ХIара хIун ду ша, дан мукъане а? Йуккъерчу бIешерашкахь дуьйна схьа европейцаша хьийзош, бIарзбина, махках баьхна керстанаш, иудейш, бусалбанаш, мунепакъаш цхьана оха тIелаца безаш хили-кх! ХIара тхан мохк-м Нохьа-пайхамаран кемане бирзи. ХIетте а, оха «хьийзо» керстанаш ларбан гIерта европейцаш. Ойла йел аш тIаккха, шаьш тхол къиза варварш хилла карор ду шуна. Ткъа ахь, хьомсара граф, хьан правительствос ойла йиний-те, жIаьлина кхоьссина даьIахк санна, шаьш тхуна схьакхийсина миллион адам оха мича, муха дIатардан дезаран? Царна латта, тхов, кхача а ма беза! Аш мел хьовзийнарг оха иштта дуьхьало йоцуш тIеэцча, кхана Iуьйрре Йуккъерчу Азера туркойн къаьмнаш а хIуьттур ма ду тхан неIаре. ХIинца цига ма гIоьртина шу. Шайна нехан латта дезахь, цигарчу халкъашца а тарло. ХIинццалц муха хилла? Мохк – шуна, къаьмнаш – тхуна. Иштта тарлур дац, хьомсара граф! Тхуна ца оьшу и шун разбойникаш нохчий. Цигахь ца тарлучу цара, схьабаьхкича, кхузахь ден дерг Ша АллахI воцчунна хаац!

ЦIа чохь тийналла хIоьттира, шен дагара а Iеттийна, паргIатваьлла Iела-Паша гIайби тIе дIатевжира.

– Истори кегор йац вайша, – элира Игнатьевс. – Тхо тхаьш хилла ца Iа ламанхойн бохамашна бехке. Шун дакъа а дац хIумма а кIезиг.

– ХIан-хIа, граф, хабаршца кIелхьардовлалур дац шу. Тхо дац ламанхойн йарташ йагийнарш, йалташ хIаллакдинарш, масех къам, цхьа стаг бухахь ца вуьтуш, махках даьхнарш.

– Аш тхуна дуьхьал кIамбора уьш. Даим дIа царний, тхуний йукъа питанаш туьйсуш. Уьш ницкъ иэшна кIелбисча, кхуза схьакхойкхуш, царна йукъа прокламацеш йаржийра аш.

– Бакъ дац иза! Бакъ дац! Тхан цхьана а тайпа зIе йацара нохчашца!

– Малхбузерчу ламанхошца йара массо а хенахь. Кхуза схьакхалхахь, шаьш Дала долуьйтур ду аьлла, дош ца деллера аш царна?

– Цхьа масех эзар доьзална. Амма ца аьллера тхаьш масех халкъ тIелоцур ду-м!

– Шаьш апари дастале, хи мел ду хьовса дезара, рейс-эфенди.

– Аш Iехийна тхо, граф. Иэхь ца хеташ, Iехийна. Ламанхошна йукъа султанан цIарах прокламацеш а йаржийна.

– Оха тхайггара ца кхоьллина уьш. Аш йазйинарш керла зорба а йетташ, йаржийна. Шуьга къа ца хьегийта. Доцца аьлча, рейс-эфенди, шун кхайкхамаш ца хиллехьара, ламанхой богIур бацара кхуза.

– Оха ца кхайкхина уьш йа дог а ца дахийтина, граф. Амма, схьакхаьчча, неI тIе а къевлина, йуханехьа а ца хьовсийна. Бакъдерг кхечахьа доллу. Шун ши корта болу аьрзу цига ца хьаьвзинехь, и ламанхой цкъа а шайн лаьмнашкара дIабевр бацара.

– Изза олийла ду сан эзарнаш эрмалойх а, балкански славянех а. Шун къизаллех бевдда, уьш а кхелхира Россе.

– Амма царах дукхахберш шайн махка йухабирзира!

– Ламанхой а бу Россе дIаоьхуш! ХIета, нисдели-кх вай.

– ХIан-хIа, граф. Хийцамаш буьсу. Россера йухабогIу керстанаш оха дуьхьало йоцуш тIеоьцу, ткъа кхузахь совца реза ца хилла, Россе дIагIерта ламанхой аш шайгахьа дозанал дехьабовлийтац. Делахь а, кхин къуьйсур дац вайша, граф. Нагахь санна тхуна, туркошна, варварш хила лаахь, европейцех Iама деза тхо.

– ХIета, иштта хуьлуьйтур вай, – тIаьххьара а тIадам тоьхна, чекхдаьккхира Игнатьевс и шена кIордийна эрна къамел.

Цхьана ханна дIатийра и шиъ, ойланашка а ваьлла.

«Нагахь, баккъал а, хIокхара нохчий, схьа ца бохкуьйтуш, совцабахь? – шен дуьхьалонах шеквуьйлура Iела-Паша. – ТIаккха йукъахйуьсу тхан план. ТIаккха оха гуттаренна а догдилла деза Кавказах. ХIан-хIа, жимма малвала веза со. ТIехула тIе, суна xIун хуьлу, кхара бохург тIелоцуш, дош даларх? Дозанал сехьабевлча, тхан карахь бац уьш? Тхаьшна луъучу уьш баха ховшор тхан карахь ца дуьсу тIаккха? Россин дозанашкахь совцор бу-кха!»

Араволу кеп хIоттош хьалагIеттина Игнатьев, ши куьг букъа тIехьа а диллина, карзахе чухула дIасауьдучу Iела-Паше а хьоьжуш, хIоьттина лаьттара. Цо леррина тергалдора пашин дерриг аматаш, амалш. Йехо йекъана йуьхь, гIалмакхойн уьстагIчух тера мара, хаза хьовзийна Iаьржа ши мекх, дуткъий балдаш, нийса дегI, сиха лер. Цуьнан къамелехь, леларехь цхьа а моттаргIа ца хетара Игнатьевна.

«Баккъал а, хIокхара нохчий тIе ца иэцахь? – йуха а са карзахдуьйлура Николай Павловичан. – ТIаккха хIун хир ду? Нохчий цигахь буьтийла-м дац. Цу тIе, кхузахь дуьххьара суна тIедиллина доккха гIуллакх кхочушхилаза а дуьсу сан… Жимма кхин а йухагIоьртур со. Собар, собар, йуха а цкъа собар».

– Делахь хIета, хьан жоп ас Цуьнан Императорски Воккхалле дIакхачор ду-кх. Аш хьалхахIитточу некъашна Кавказан хьаькамалла реза дац. Со тешна ву, цо цхьа а нохчо Турце схьахоьцур вацарх. Нохчий схьакхалхоран гIуллакх, кхин хьехо ца оьшуш, оцу тIехь чекхдолу.

Кхузахь кхачаделира Iела-Пашин собар. Цуьнан ницкъ ца кхечира кхидIа моттаргIанаш лело.

– Дика ду, граф, – элира цо, голаш тIе ши куьг а тухуш. – Аш тхайна хьалха хIитто хьелаш тIелоцу оха. Оцу нохчийн дуьхьа. Нагахь аш и нохчий, важа ламанхой санна, хIордаца а ца балош, лаьттахула шайн даьхница, йийбарца, герзаца дозане схьа а балийна, могаш-маьрша тхайга схьалахь.

«Далла бу хастам! Иза дара-кх тхуна луург а, – хазахийтира Игнатьевна. – Шайниг-м хьовха, бухахь буьсучийн герз а дохьур делара цара кхуза. ТIаьххьарчу уьрсан мIаьчиган биста хIотталц».

Шина дипломато, хьала а гIеттина, дуьхь-дуьхьал а хIоьттина, лохха кортош а таIош, вовшийн Iодика йира.

5

Оццу дийнахь, Лондонехь, Грин-стрит урамерчу № 14 йолу шозза тIекIелдинчу цIеношкахь, оццу оьрсийн паччахьан чоьхьарчуй, арахьарчуй политикех а, Кавказан ламанхойн кхолламах а лаьцна кхечу тайпанара къамел хилира.

Кху цIенош чохь болх беш йара хIетта вовшахтоьхначу Хьалхарчу Интернационалан Генеральни совет.

ЦIа чохь цигаьркан сийна кIур хIоттийна, хьийзина когаш болу Iаьржачу стоьла тIе йуьхьарвахана йаздеш воллура стоммачу дегIара шуьйра букъ болуш цхьа стаг. Стоьла тIехь биэндоцуш йуьстахтийсина Iохкура сихачу хотIехь йаздина цхьа сал кехаташ.

Стеган шуьйрачу белшаш тIера месала корта, ло санна, кIайбеллера. Амма болатан бос бетталучу цуьнан йуьхьан чкъоьргана гуо беш хьийкъинчу можаний, мекхашний йуккъехь хIинца а Iаьржа чоьш хаалора. Куьзганаш тIехьара кехат тIе хьуьйсучу цуьнан кIоргачу, Iаьржачу бIаьргашна гора дуьненан паччахьийн дворецашкахь, дипломатически корпусашкахь, инарлийн штабашкахь, белхалочун, ахархочун къечу хIусамашкахь а хуьлуш долу дерриг чолхе гIуллакхаш. ХIетахь оцу гIайри тIехь ши стаг вара чехка керча историн чкъург мича йоьду а, мичахь соцур йу а хууш, цунна тIехь терго латтош.

Кху тIаьххьарчу ткъа шарахь и Iаьржа бIаьргаш леррина хьуьйсура генарчу Кавказан ламанхоша шайн къоман маршонехьа латточу турпалчу къийсаме.

Стага, йаздечуьра а сецна, стоьла тIерачу цигаьркийн гIутакхара схьаэцна бага йоьллина цигаьрка сирникца лата а йина, маситтаза уоза а йина, тIаккха боккха баьккхина кIур чу а тоьхна, коре а вахана, шалха раманаш дIайиллира. Дахкаро сирбинчу урамера схьа тIуьна, шийла хIаваъ хьаьдира цIа чу.

Вехха лаьттира иза, бодашка бIаьргаш боьгIна, ойлане ваьлла. ТIаккха, кораш тIе а чIаьгIна, шен метте охьа а хиъна, тIаьххьара кIур а баьккхина, цигаьрканан йуьхьиг чимтосурга таIийна дIа а йайъина, къолам караийцира цо. Къоламо кехат тIехь тIехьатуьйсура кIеззиг аьрру агIор тийжачу элпийн могIанаш:

«…Корта Санкт-Петербургехь, ткъа куьйгаш Европин массо кабинеташкахь долчу Россис, оцу варварийн державо, Кавказан ламанан чIагIонаш шен долайахаре, турпала Польша йиэре, цхьаьнггера а дуьхьало йоцуш цо баккхий мехкаш дIалецаре Европин лакхара классаш иэхь доцуш къобалдаре, моттаргIане доглазарца, идиотски биэндацаре хьийсаро белхалойн классана шен декхар гойту – халкъашна йуккъерчу политикин къайленаш карайерзор, шайн правительствийн дипломатически деятельностана тIехь тергам латтор, ткъа оьшуш меттиг хилахь, шайн карахь болчу берриг гIирсашца цунна дуьхьало йар, нагахь санна и деятельность сацо шайн таро йацахь, иза Iорайаккха а, цуьнца цхьаьна адамаша вовшашна йуккъехь лело йезачу оьздангаллин, нийсонан чолхе доцу законаш халкъийн йукъаметтигийн лакхара законаш хилийта а цхьаьнакхета дезар.

Ишттачу арахьарчу политикехьа къийсам белхалойн класс маршайаккхарехьа йукъарчу къийсаман дакъа ду.

Массо а мехкийн пролетареш, цхьаьнакхета!»

Йалх де дара Карл Маркс Хьалхарчу Интернационалан Ханна устав а, Учредительни манифест а йазйеш волу.

Манифестан тIаьххьара могIа йазбина, паргIатваьлла, хецна садаьIира цо.

Манифест йазйина вала гIерташ, делкъе йан а цIа ца вахара Маркс. Кхуззахь чохь бутербродца кофе а мелла, минотана а са ца доIуш, йуха а балхана тIевуьйлира иза.

Арахь xIуo мел цIемза делахь a, xIop а дийнахь кхуза, Интернационалан Генеральни Совет гуллучу ши гIат долчу хIокху Грин-стрит, 14 цIеношка вогIура иза. Маркс азвеллера кху тIаьххьарчу хенахь. Цкъацкъа йуург а, садаIар а дицлора цунна. Тховса а накъосташа, цIа гIой, садаIахьара ахь бохуш, дийхира цуьнга. Амма Маркс, уьш дIабахча а, болх беш висира кхузахь.

Маркс сахьте хьаьжира. Пхиъ даьллера. Бода боьлча хала ду цIа ваха. Маден виллерчу Мейтленд-парк Род ураме. Арахь бодаш, дохк а ду. Ши гIулч генара стаг а ца къаьста. Амма цIа гIойла дац. Фридрих ву схьаван везаш. XIapa проект цхьаьна йийцаре йан.

НеI йоьллу хезна, дIахьажавелира Маркс. Амма дехий тIемагаш долу фетран шуьйра шляпа а коьртахь карахь трост йолуш чоьхьаваьлла зоьртала стаг Фридрих вацара.

Стеган шуьйра йуьхь йерриг а йекхайелира, Марксах бIаьрг кхетча.

– Маршалла ду хьоьга, хьомсара Карл! – шен доккха ши куьг хьалха а кховдийна, тIевеара иза. – Со вовзац хьуна? – хаьттира цо шен самукъане богу сийна бIаьргаш цунна тIе а боьгIна.

– Бакунин! – хьала а гIеттина, шина а куьйга схьа а лаьцна, цуьнан куьг Iаьвдира Маркса. – Хьо мича дарцо валийна кху дахкаречу Лондоне?

– Дуьне ма-дду лелаш, схьакхечи-кх.

– ХIан, охьахаал, – корехь лаьттачу горгачу стоьла улло дIаозийра цо иза, пхьарс лаьцна. – Со Iаламат воккхаве сайна хьо могаш-маьрша гарх. Хьуна хилла берриг цатемаш хиира суна, амма гIо дан ницкъ бацара. Охьахаал. Схьадийцал.

– Баркалла хьуна, Карл, баркалла! – кIедачу кресло чу везза охьахиира Бакунин. – Баккъал а аьлча, ца моьттура сайна маршо а, накъостий а гур бу. И ший а ца хилийта, шайн ницкъ мел кхочург дира кхаа тирано. Ткъа хьо-м, хьомсара Карл, верриг кIайн ма ву! Мича йахана со даим а хьегна Iаьржа месаш, маж а?

Доьзалехь бераш леш а, къоьлло хьийзош а дукха баланаш Iийшинчу Марксана ца лиира шен сирваларан баккъал а долу бахьанаш хьехо.

– Набахтехь бен, гIайгIанаш йац, моьтту хьуна, Михаил? – кисанара схьадаьккхина цигаьркийн гIутакх стоьла тIе охьадиллира Маркса. – Нийсса аьлча, xIapa Европа ша йу дийнна цхьа набахти. ТIаьххьара суна хьо гичахьана, йалхитта шо даьлла. Иза хIумма а кIезиг хан йац. ТIехула тIе, болх а бу логгец. ТIаккха, оцу кхаа хьехархочо дукха хIуманах кхиийна хир ву хьо?

– Ахь хIун дуьйцу! – воьлура Бакунин, шен дуькъачу мекхех куьг а хьоькхуш. – Вовшашка дегабаам ца байта, кар-кара а луш.

Шуьйра йуьхь, лекха хьаж, месала маж йолчу зоьрталчу Бакунинан аьрха амалш хаалора бIаьрг ма-кхийтти. Ткъе итталгIачу шерашкахь оьрсийн революционни-демократашна гергавахана иза шовзткъалгIа шераш долалуш паччахьан а, цуьнан правительствон а цкъа а машар хир боцу мостагI хилла дIахIоьттира. Иза цIахь воцуш паччахьан Iедало кхиэл йинера, дозанал арахьара йухавирзича, берриг бахам, бакъонаш дIа а йохуш, иза Сибрех вахийта. Амма Бакунин кхин Россе схьа ца веара. Германехь революци йолуш Дрезденехь хиллачу гIаттаман куьйгалхойх цхьаъ волчу цунна прусски правительствос, цкъа, виэн суд йина, йуха а, велла дIаваллалц набахтехь валло сацам бира. Дукха хан йалале цара австрийски императоран каравеллачу цунна цигахь а изза кхиэл йира. Австрийски правительствос шен рогIехь Николай I-чуьнга дIавелла иза, цкъа Шлиссельбургски набахтехь валлийна, тIаккха Сибрех хьажийра. Кхо шо хьалха цигара ведда, Японехула, Америкехула хьаьвзина, Лондоне веанера иза.

ХIетахь, Герценан хIусамехь Бакунина жимма хан йоккхуш, иза гойла ца хилира Марксан. Бакунин мел анархистски амалш йолуш велахь а, Марксана хазахийтира тахана шена иза гар. Россех йоккха дегайовхо йара Марксан. Тахана цкъа царизман буйнахь йоллу Росси дуьненайукъарчу реакцин чIогIа гIортор йелахь а, Маркс тешна вара тIейогIучу хенахь дуьненан халкъийн революционни центр цига йоьрзург хиларх. Цундела цигарчу революционерашца хаддаза зIе латтор чIогIа оьшура цунна.

– Цигаьрка узий ахь? – диллина цигаьркийн гIутакх Бакунине дIакховдийра Маркса. – Хьо маца кхаьчна кхуза?

– Масех де хьалха.

– Кхузахь саца ойла-м йац хьан?

– ХIинца цкъа-м йац. Зудчуьнца Итале воьдуш ву со.

– Дукха ханна?

– Хаац. Ойла-м, са а доIуш, цхьана шарахь цигахь Iан йу.

Маркса, лата а йина, сирник кховдийра Бакунине.

– Россехь долу хьал хаьий хьуна? – хаьттира Маркса, шен цигаьрка а латийна.

– КIезиг хаьа. Хьан корреспонденташ ма бу цигахь.

– ХIаъ. ГIуллакхаш дика дац хьан декъазчу даймахкахь. Польски гIаттам а хьаьшна хилар суначул дика хаьа хьуна. Кавказан ламанхошца дерг а чекхдаьккхина. Ах миллион чергазий, лоьхкуш, Турце, хIордал дехьа боху. Реформина резабоцуш карзахбевлла муьжгий а цIарций, шпицрутенашций, серагашций берта балош бу. Доцца аьлча, оьрсийн царизм шен сатийсамийн лакхенга кхаьчна. Ткъа хьайн деятельность муьлхачу aгIop йерзо ойла йу хьан?

Бакунина, боккха баьккхина кIур, чу а оьзна, татанца арахийцира.

– Суна хьалха цхьаъ бен некъ бац. Аш кхоьллинчу организацех чIогIа воккхавиэ со. Цхьа а тайпа дIасахьийзар доцуш, цуьнан магIаре хIуттур ву-кх. Польски гIаттам дIабаьллачул тIаьхьа социалистически боламехь дакъалаца сацам хилла сан.

Маркс леррина Бакунинан хьекъалечу бIаьргаш чу хьаьжира.

– Суний, Энгельсний чIогIа хазахетар дара, хьой, Герценний Интернационална йукъавеача, – элира цо. – Амма тхуна оцу организацехь бакъболу интернационалисташ беза. Новкъа ду вайн идейни хьежамашна йуккъехь йаккхий галморзахаллаш хилар.

Цигаьркан йуьхьиг чимтосурга чу а таIийна, гоьл тIе ког баьккхира Бакунина.

– Тхойша интернационалист вац бохург ду-кх иза?

– Верриг вац. Герцен вуьззина панславист ву, ткъа хьо а, хьомсара Михаил, цунна дукха гена ца ваьлла.

– Шун агIорхьа мелла а гIулч ма йаьккхина ас.

Маркса корта ластийра:

– Гал ву хьо, Бакунин. Ахь славянашка немцошций, венграшций цхьана барте кхайкхарх, хьох интернационалист ма ца хуьлу. Ахь хьесапе ца оьцу пролетариатан революционни ницкъ а, цуьнан гегемони а. Хьан «ахархойн социализм» дуьххьалдIа утопи йу. Ткъа ахь кхайкхо славянски федераци кхолларан лозунг, буххенца бIаьрзе хилла ца Iаш, зуламе йу.

– ХIунда? – цецвелира Бакунин.

– Славянски федераци кхоллалур ма йац, Европин карти тIера Турций, Венгрий, ах Германий дIа ца йаьккхича. Цигара схьахедийна мехкаш Россина тIехотта дезаш хуьлу.

– Ой, и идей кхочушхилча, ши пайда ма хуьлу: славянаш Iазапех хьалхабахар а, реакционни Австрий, Турций гIелйар а!

– ТIаьхьалонан ойла йан а йой ахь? – стоьла тIе а таьIаш, хьалхакхевдира Маркс. – Славянски федерацин коьрте паччахьан Росси хIуттург хиларан? Цуьнан ницкъ кхин иттазза стамлург хиларан? Цул тIаьхьа, шайн тIехиндерг чIагIдархьама, йерриг Европа кога кIел йерзо дезар дара славянийн. Шен долахь бархI бIе эзар цхьамза болу панславизм, динан символ йолчуьра дIа а йаьлла, политически программе йирзина тахана. Европина хьалха альтернатива хIоттийна цо – йа славянашна кIелсацар, йа славянийн тIелатаран ницкъан центр йолу Росси гуттаренна а йохийна дIайаккхар!

Бакунина, вист ца хуьлуш, схьаэцна, цигаьрка латийра.

– Цул сов, хьомсара Бакунин, Россехь хуьлучу цхьадолчу гIуллакхашка бIаьргаш хьаббина хьуьйсу шу.

– Оха, йа къаьсттана аьлча, асий, Герцений тхайн ницкъ кхочург дина, гIевттинчу полякашкахьа гIo доккхуш, царизмо махкал чоьхьа а, арахьа а дIакхоьхьу иэхье политика Iорайоккхуш. Суна хетарехь, революцин гIуллакхна кIезиг гIo дац иза.

– Оцу тIехь оха доккха баркалла олу шуна. Европа шайга идиотски хьежначу паччахьан Россис польски гIаттам хьашар а, Кавказ дIалацар а кху тIаьххьарчу шовзткъе итт шарахь хиллачех уггар доккхачу маьIнин ши гIуллакх лору ас.

Бакунина, ца кхеташ, белш хьалатуьйхира:

– Полякех лаьцна-м иштта ала догIура иза, амма Кавказан ламанхой… Иэшарий-те и бодане ламанхой революционни кхетам болчу полякашца цхьана магIара хIитто?

Маркс, шен кIайн цергаш гучу а йохуш, гIадвахана велавелира.

– Хьомсара Бакунин, хьуна хетарехь, революцин дакъалацархой берриш а университетски образованеш йолуш хила беза-кх! Ткъа хьо-хьуо-м ма ву беккъачу цхьана оьрсийн ахархойн ницкъаца социализм хIотторан идейш кхайкхош!

– Ткъа халкъан революционни кхетам?

– Дайшкара охьа помещикийн леш хилла, боданехь кхиъначу оьрсийн крепостной ахархойнчул лахара хир бу ткъа маьрша кхиъначу Кавказан ламанхойн кхетам?

Бакунин вуьйхира.

– Дерригенна а кийчча жоьпаш ду-кх хьан, Карл.

Маркса, шен велар а сацийна, леррина къамел долийра.

– Хьомсара Михаил, шун, оьрсийн революционерийн, цхьа декъаза амал йу: шайн оьрсийн, царах тIехдевлча, славянийн гIуллакхаш бен дош ца хеташ.

– ГIуллакх шен хIусамера дIадоло ма деза. Цул сов, европейски масех махкахь хиллачу революцехь дакъалаьцна ас…

– Реза ву со! Ас даре до дерриг хьайн дахар революцин гIуллакхна хьажийна, майра, хьуьнаре стаг хьо хиларна. Амма идейни гIалаташ, хьомсара Бакунин, идейни гIалаташ. Ахь хенан йохалла уьш нисдийриг хиларх теша лаьа суна. ХIетте а, вайшиннан къамел Россина тIера доладаларна а, социалистически боламехь дакъалаца хьайн сацам хилла ахь аларна а, къоман гIуллакхна тIевоьрзу со. Коммунистийн Iалашо дуьненахь коммунистически йукъаралла кхолларца дерриг а халкъашна ирс кхоллар йу. Амма, и Iалашо кхочушйархьама, дуьненан халкъаша, уггар хьалха, дуьненан халкъийн пролетариато, цхьаьна а кхетта, реакционни ницкъаш бохийна, аьтта дIабаха беза, цу тIе кхойкху коммунистийн девизо: «Массо мехкийн пролетареш, цхьаьнакхета!» Цундела, коммунистийн а, йа социалистийн а бакъо йац революционни боламехь халкъаш динций, расашций къесто.

– Ой, и дерриг шен хIусамера дIадоло ма деза…

– Собар, Бакунин, хIинцца оцу тIе кхочу со, – сацийра иза Маркса. – Хууш ма-хиллара, Росси кху тIаьххьарчу бIешарахь мехкашдIалецарна тIегIерташ держава йу. Амма 1789-чу шаро къона, ницкъах вуьзна дуьхьалонча кхоьллина цунна. Ас йуьйцург европейски революци йу. ХIетахь дуьйна схьа европейски континент тIехь дуьхь-дуьхьал ши ницкъ лаьтта: цхьана агIор – Росси а, абсолютизм а, вукху агIор – революци а, демократи а. Оьрсийн царизман толам революцин а, демократин а иэшам бу. Оьрсийн царизман иэшам революцин а, демократин а толам бу. Кавказан ламанхойн къийсам бахьана долуш, тIаьххьарчу кхузткъа шарахь цигахь лаххара а кхо бIе эзар салти латто дийзира царизман. Иза доккха гIo дара европейски революцина а, шайн лоллина дуьхьал къийсам латточу оьрсийн ахархошна а. Цундела оьрсийн царизмана дуьхьалбаьккхина муьлхха а ницкъ декъалбар вайн, революционерийн, сийлахь декхар ду.

– Суна хетарехь, хьомсара Карл, тхуна даггара лиъна Польшехь а, Венгрехь а оьрсийн царизман иэшамаш хуьлийла.

– Бакъду иза. Амма шуна лаац царизм массанхьа а оьшийла. Масала, тIаьххьара хиллачу оьрсийн-туркойн тIамехь. И тIом шина а агIорхьара агрессивни Iалашонашца бара. ХIетте а, суна даггара лиира цигахь Росси оьшийла. Оцу тIамехь тоьллехьара, Россин ницкъ, йа, вуьшта аьлча, революцин мостагIчун ницкъ, шозза алсамболура. Цхьадика, и ца хилира. ДуьххьалдIа хIунда ца олу иза, шун мехкан прогрессивни интеллигенцин дукхахдолчу декъана ца тайра оцу тIамехь Россин кхиамаш цахилар. Цигахь хьуьнарш гайтина инарлаш хесто лиънарш а гучубевлира. Доцца аьлча, шайн даймехкан тешаме кIентий ду шу. Шун доглозу шайн крепостни ахархойх. Аш къинхетамза Iорадоху иэхье крепостни долалла. Шу орцахдовлу Оттомански имперехь Iазап хьоьгучу славянашна. Шу орцахдевлира гIевттинчу грекашна а. Уьш шайца православин цхьана динехь хиларна а, Россин мостагIчунна, Турцина, дуьхьал уьш гIовттарна а. Амма оьрсийн царизмо кху тIаьххьарчу кхузткъа шарахь Кавказан лаьмнашкахь лелочу варварски гIулакхашка биэндоцуш хьуьйсу. Цо бIарздина, даймахках даьхна, лаххьаделла Турце кхелхачу масех чергазийн къомах доглезна, аш дош олуш ца хезна суна, хIунда аьлча уьш шун цIийх, шуьца цхьана динехь бац. Уьш азиаташ, басурманаш бу. ХIан-хIа, хьомсара Бакунин, хьан революционни хьежарш цхьаьна ца догIу коммунистически идейшца.

Чуваьллачу Энгельса йукъахдаьккхира цаьршиннан къамел.

– ОxI! Бакунин а ву кхузахь?! Ма дика ду xIapa!

Бакунине куьг а ца луш, шен шляпа а, трост а вешалкех хьала а оьллина, мукъачу гIанта охьахиира Энгельс.

– Шуьшинна гина ткъа? – хаьттира Маркса.

– ХIаъа. Делккъехь дагахь доцуш урамехь тIеттIаIоттавелира тхойша, – элира Энгельса. – ХIун ду ашшимма къуьйсург?

– Карл реза вац суна. Суна-м хьовха, оьрсийн революционерашна а. Йа Россина а.

Энгельс доттагIчуьнга хьаьжира.

– Суна дага а ца деана иза, – корта ластийра Маркса. – Ас лакхара мах хадабо Россин, оьрсийн революционерийн. Шу масеханнан цхьацца идейни хьежаршна со резацахилар Россина а, берриг оьрсийн революционерашна а тIе ма теттал ахь, Михаил. Хьуна бакъдерг хаза лаахь, тIейогIучу ханна европейски революцин йерриг а дегайовхо Россина тIехь йу, ткъа оьрсийн революционерийн турпалчу къийсаман мах хадо хала ду.

Бакунин цецваьлла висира.

– Ой, хIинцца ду-кх, оьрсийн ахархойн ницкъаца Россехь социализм хIотталур йац бохуш, ахь со къарвина!

– Ас-м хIинца а чIагIдо иза. Беккъа цхьана ахархойн ницкъаца революци йалур йац, социализм хIотталур йац. Ахархойн класс хьалха йига кхин ницкъ оьшу. Пролетари.

– Иза йац Россехь. ХIета, тхан къийсам иэрна бу.

– Бац. Историн чкъург йу чехка хьалхахьа керчаш!

Цаьршинга ла а доьгIна, къамела йукъавуьйлира Энгельс.

– Хьайн даймахкахь хуьлу хийцамаш гац хьуна, Бакунин, – элира цо. – Хьо цунах къаьстина дуккха а хан йалар хир ду-кх иза. Тахана цкъа-м ахархойн мохк бу Росси. Амма иза капитализман новкъа йаьлла. Суна хетарехь, кестта йолчу хенахь, дуьненахь а хийцамаш беш, уггар мехалчу меттехь хир йу иза. ХIан-хIа, ас йуьйцург царизм, крепостной Росси йац. Доцца аьлча, оьрсийн 1789-гIа шо герга ду. Цунна тIаьххье 1793-гIа шо догIур ду. Цуьнан тIаьхье мухха хилахь а, революци ношйелла Россехь. Революцино йукъаозор бу муьжгий а. ТIаккха французийн 1793-гIа шо дицдеш сурт хIуттур ду Россехь. Оцу суьрто йуьхь хуьйцур йу йерриг а Европин.

Бакунина корта ластийра.

– Царизман инзаре боккха ницкъ бу, хьомсара Фридрих.

– Йуккъехь бахкабелла ницкъ! ХIаъа, хIинццалц шира Росси европейски реакцин тIаьхьалонан эскар дара. Массо революцехь а. Амма цунна дуьхьал керла ницкъ кхоллабелла Европехь. Цуьнца ларор йац царизм. Россехь сийса революцин цIе йайъа ницкъ хир бац цуьнан. Иза цхьана-шина шарна тIаьхьа-м тоттург хир йу цо. Оьрсийн революци йеккъа цхьана Россехь правительство а хийцина Iийр йац. Французийн революци хилчахьана дуьйна схьа цхьаьнакхеттачу европейски деспотизман букъсурт хилла лаьттина и инзаре йоккха тIеман держава лаьтта тIера дIайоккхур йу цо. ТIаккха баккхий хийцамаш хир бу Европехь.

– Далла бу хастам! – доккха садаьккхира Бакунина. – ТIаккха мукъане а дIайер йара-кх паччахьийн а, крепостникийн а гIуллакхаша, Европин жандарм аьлла, тхан даймехкан йаккхийтина цIе.

– Иза сихдар шух шайх а дозу.

– Йуха а – тхо бехке! – куьйгаш дIасатесира Бакунина. – Россера къаьмнаш Iазапехь а, боданехь а оха латтадо! Тхан халкъо жоп ца ло правительствон зуламех.

– Халкъаша шайн правительствийн зуламех жоп ло йа ца ло бохучух лаьцна эр ду ас, – сацийра иза Энгельса. – ХIинццалц схьа дуьненахь хиллачу а, болчу а правителийн, деспотийн искусство а, деятельность а цхьана Iалашонна тIейерзийна йу: халкъашна йуккъехь мостагIалла латторца цхьа халкъ Iазапехь латторехь вукхунах пайдаэцарна, оццу некъашца шайн абсолютни Iедалан оьмар йахйарна. Оцу тIехь къаьсттина а баккхий кхиамаш хилла Германин. Кхин гена ца гIерташ, xIapa тIаьххьара кхузткъе итт шо схьалаьцча, цо дина зуламаш, иэхье гIуллакхаш а тоьур ду. Англин дешех немцойн ландскнехташ хьовсийра цо шайн бозушцахиларехьа къуьйсучу къилбаседехьарчу американцашна дуьхьал. Французийн революцеш хьошуш уггар иэхье чаьлтачалла тIелецира Голландехь, Швейцарехь. Венгрехь гIовттамаш, революцеш хьошуш дакъалецира. Греце, Португале а хьовсийра йолахойн гIepa. Ткъа Австрис Неаполе, Турине, Романье йина походаш? Германис ца йуьтуш, Францис Испанина дуьхьал бина харцонан тIом? Английски реакцин йолахой болчу дон Мигельна а, дон Карлосна а дина гIо? Германин гIоьнца дакъош деш йекъна Бельги? Россин кIоргехь паччахьан гIортораш, кегийра деспоташ хилла лаьтта немцой? Йерриг Европа тIанкаьлла йуьзна Кабургаша!

Шен кийрахь IаьIаш йолу и оьгIазло хиъна Iаччохь йийца ца йелла Энгельс, хьала а гIеттина, ши куьг букъа тIехьа а диллина, дIасаволавелира.

– Немцойн тIемахойн гIоьнца, талош, дакъош деш, лолле йерзийна Польша, йамартлонца Краков йийна. Немцойн цIийца а, ахчанца а лоллехь латтайо Ломбарди, Венеци. Германис дакъалоцуш, цуьнан цамзанийн, тангIалкхийн, набахтийн гIоьнца хьоьшу Италехь мел хуьлу маршонехьа болам. Мел дукха ду и зуламаш, къинош. Цадийцар гIолехь хета. Германин гIоьнца немцойн правительствоша кхечу мехкашкахь диначу иэхьечу гIуллакхийн бехк, доккхачу декъана, немцойн халкъана тIехь буьсу. И халкъ бIаьрзе ца хиллехьара, иза, ландскнехт хилла, «догдикачу» чаьлтачийн гIуллакх кхочушдан кийча ца хиллехьара – уьш дерриг ца хиллехьара, дозанал арахьа «немцо» боху дош уггар боккхачу цабезамца, неIалтца, жергаллица олуш хир дацара, ткъа Германис лолле дерзийна халкъаш тоххарехь маьрша кхуьуш хир дара. Лулара халкъашна маршо йаларе терра бен ша маьрша хир йац Германи. Цхьана а пачхьалкхна арахьа демократин политика дIайахьалур йац, нагахь чоьхьа оцу демократин куьйгаш, когаш дихкина делахь. Цундела, хьомсара Михаил, шайн правительствийн зуламечу гIуллакхех шен халкъо жоп ца ло боху стаг чIогIа гIалат ву.

Чохь цхьана минотана тийналла хIоьттира.

– Бакълоь хьо, Фред, – элира Маркса, и тийналла йахйала йоьлча. – Адамаллин исторехь бекхам бу лелаш. И бекхам кхуллурш а, кхочушбийраш а зуламхоша Iазапехь далло адам ца хуьлу, ткъа царна тIехь и Iазап латточу зуламхоша шаьш шайна кхуллу. Масала, французийн монархина дуьххьара тохар цо Iазапехь баллочу ахархоша ца дира, ткъа оцу монархин гIортор хилла лаьттинчу дворянаша дира. Индехь хийрачу олаллина дуьхьал гIаттам англичанаша талийна, бIарзбина, лечу хьоле баьхначу райяташа ца болийра, ткъа англичанаша тIедухуш, даош, кахьоькхуш хьистина, бузийна, барстийна хьерабаьхначу сипайша болийра. Шайн колонешкахь шаьш-шайна каш оьхку колонизаторша. Ткъа немцойн халкъах дерг аьлча, шен бIаьрзаллин, шайн къораллин амал бахьана долуш, хийла бекхам такха дезар ду цуьнан.

– ХIун дийр ду ткъа, доттагIий, – куьг кховдийра Бакунина. – Вайх хIораннан а шен-шен кхетам, идейш, принципаш йу-кх. Цкъацкъа цхьаьнайогIу уьш, галморзахаллаш хилаза а йисац. ХIоранна а шен-шениг Iама а, нисвала а тIаьхьа дац, моьтту суна. Ницкъ ма-кхоччу нисвала хьожур ву-кх.

– Тхуна Iаламат хазахетар ду оцу кхачамбацарех хьо цIанлахь, – элира Маркса, шега кховдийна куьг а лоцуш. – Хьо дIавахале, кхин ца ган мега вай. Некъ дика хуьлда хьан а, хIусамненан а!

– Баркалла! Доьзалшка маршалла ло.

Бакунин араваьлча, гIайгIане корта ластийра Маркса:

– Миска Бакунин! Тамаша бу-кх, кошо бен хьо нисвахь…

III корта, ГӀАЙГӀАНИЙН ӀА

Муьлххачу а цхьана халкъан амалх, хьекъалх кхетархьама, хаа деза дIаихначу шерашкахь цуьнан дегIан чидамечу меженаша хIун лайна, хIун инзаре бохамаш, иэрчонаш ган, баланаш Iийша дезна, стен артдина цуьнан хьекъал, кхетам.

Н. В. Шелгунов

1

Адамашка цхьа бохам беача, къаьсттий карзахдолу Iалам а. Йа, царна хиллачу бохаман дакъа кхочий, дарлой, гIеллой, угIуш хьаьвза а хаац, йа, адамаша шен пусар цадарна, хаддаза шена тIехь латточу къизаллина бекхам иэца гIотту а хаац.

Иштта деара хIара шо а. Карзахе, йокъане йара дIайахана аьхке. Буькъачу бодано хьулдинера гондIара лаьмнаш. Ца гора къилбаседехьара шера аре а. Товно йагийнера догIанах догдиллина ораматаш. Кхарзаделлачу лаьтта тIехула хьийзара довха хIаваъ. Йокъано даржийначу дехкаша орамаш цоьстура маргIалйелла лоьдгаш охкийна лаьттачу можачу хьаьжкIийн. Кхаш тIехула марха а хIоттийна хьийзара къилбехьара схьаоьху цIоз. Цамгаро хIаллакдинера даьхний. ДIа араваьлла хьаьжча, урамашца, некъашца аддам горий ткъа?! Атталла жIаьлеш а – тIехволучунна гIалх ала а мало йеш, мацалло а, йовхоно а гIелдина, IиндагIашкахь, чожош чу а иэгна, чохь синош доцуш санна, дIа а деттаделла Iохкура уьш.

Массо садолчу хIумано сатуьйсура догIане. Амма и ца деара, йалташ а, буц а йакъайелла, йаьгна дIайаьллачул тIаьхьа бен.

Бохамашна аьхкенца къуьйсуш санна, буьрса тIедеара Iа а. Цхьа кIира дара цкъа, дулий, де-буьйса лоций, семса ло дуьллуш, тIаккха чехкачу махо иза, хIаваэ ойъий, лоьллуш, бIаьрг белла меттиг ца буьтуш, дуьне ма-дду хоьхкуш. Цо дуькънера йарташна йуккъера некъаш. Цо кIелхьарчийнера коьллийн керташ. Месала кIайн куйнаш тIеоьхкича санна, лаьтта йуьйцинчу кертийн хьокхий, кевнашкара утармаш а. Буьйсанан тийналла йохайора лайн дозаллина кIел «тIаххехь» лелхаш, кеглуш охьадетталучу диттийн гаьннаша. Лайн саьнгарша дIадуькънера йуьртара гаттий, гомий урамаш.

Шелоно хьовзийна йурт дIатуьйра маьркIажан бодашца. Яьссил дехьара схьахьаьжча, серло ца гора иттех цIа чохь а.

Амма тховса сема ду Шахьбин кертахь. Арахь шийла дарц хьийза. Цуьнца къуьйсуш йогу рагIун маьIIехь, мох ца кхеттехь, стаммийчу гажаршна тIехула пурх биллинчу гIуркхах зIенаца хьалаоьхкинчу йешна кIелхьара цIе. Хьерабаьлча санна кхехка хIоранна чу кхоккха кIудал йоьду цIестан кхо йай. Хьалаайъайала а кхиале махо, йаржайой, тIепаза йойъу царна чуьра гIуьтту Iаь. Керчаш, хьийзаш, тIекIелдуьйлу дIора дерстина доцчу жижиган кегийра хедийна цуьргаш. Гуонаха чопа а гулйина, хехкало хьожайогIу бецаш, махо генна дIакхоьхьу гIурманан чоме хьожа. Голаш мере а оьзна, вовшашна тIе а таьIна, кIуьро бIаьргаш а Iийжош, цIарна гуонаха хевшина Iа оцу куьпара бераш. ЭттIачу кетарх, чоэх, цецах санна, чекхбуьйлу шийла мох, кочах чухьийзадо дарц. Амма бераш цIа ца доьлху. Мовладе баьхкина баккхийниш хIума йиъна бевлча, царна а кхочур йу сискалан йуьхк, чорпин кад. И хьал царна ганза дукха хан йу.

ЦIенна гуо туьйсуш лела кхерста жIаьлеш, цицигаш. Тахана бешахь бежанна шаьлта хьаькхначохь сих-сиха вовшахъхьаьрча уьш.

Кепа тоьхча санна, адам ду хьешан цIа чохь а, сени чохь а. Адам ду йиллинчу неIарна тIегIоьртина а, корашкахь а. ДогIмех чекхбуьйлу бекъа мох. Иза ца сецало беркъачу бедаршка. Шелоно лахийна когаш. ХIетте а, уьш дIа ца бовлу неIарера, корашкара. Ткъа чиркх чу а оьзна, ахбодаш хIиттийначу чуьра тулгIешца бурко йеттало. Цуьнца схьаоьху кIон-муьста хьацаран хьожа. Оцу чу гулбелла тховса Гати-Юьртара Кунта-Хьаьжин мурдаш. Къена а, къона а. Масех зуда а.

– IуьллалахI!

– IуьллалахI!

Хетало, и дерриг адам, уьйриг хилла, керчаш, ткъа и цIа царна гуонаха хьийзаш санна. ЧIуг хIинцца йолайелла. ХIор а керлачу гуонехь, тIера схьа а йохуш, йуьстахтуьйсу кетарш, чоэш, гIовталш. Хьаж тIехь гучудийлла хьацаран тIадамаш бIаьргашна йуккъехула, марошна кIелхула меллаша охьаIийдало. Моданечу кучамийн баккъаш тIехь цкъа хьалха пIелг биллал хьоькх хIутту, тIаккха, цхьа масех гуо баьхьча, йерриг коч, хи чу Iоьттича санна, тIадайо.

– IуьллалахI!

Шовкъаца массарех а къеста тховса кхуза веана мичкахойн Мада а, билтойн Нуркиша а. Мезал дегIарчу Мадина хала ду чIагарехь хьийза. Хьуьхьвоьлла иза. Лелалац деза дегI. Амма Нуркиша шек а вац. Векъана, веха, дайн дегI долу иза хIинца а гена ву кIадвала.

– Йа хьаййун!

ЧIагаран гуо йуханехьа хьаьвза.

– IуьллалахI!

Зуькаран чIагарехь дакъалаца меттиг боцуш, сени чохь, арахь, корашкахь лаьттарш шаьш болччохь дIасатехка.

– IуьллалахI!

Шовкъ хилла царах цхьаъ, кертал арахь гуотуьйсуш, воду. Цунна хаа а ца ло йоьхначу неIармачашна чудеана ло. Семсачу лайлахь кIоргга лар йуьтуш, уьду иза. Цхьацца, шишша хIуттуш, цунна тIаьхьахIуьттуш, беха могIа бо бисинчара. Арабуьйлу сени чуьрниш а. Цхьа масех минот йалале кертал арахь зуькаран йоккха чIуг хуьлу.

– ГIийли Киши!

– Киши-Хьаьжи!

– Орцах вала!

Зуькаро йукъа хьо зударий. ГIабалин тIемгаш йукъах хьала а теIош, чIагаран магIаре хIуьтту уьш.

– IуьллалахI!

– Дазделаш, вежарий!

Цхьанаэшшара кхийсалуш, нехан идаро дегадо цIенош. Арахь цIийза иттанаш когаша, хьоьшуш, датадо гIорийна ло. Цаьрга хьуьйсучу берийн йаххьаш тIехь кхерам, гIорасизалла го. Ирча ду и сурт. Шело. Дарцан цIийзар. Махо йетта шок. Бодашкахь, цIеран серлонехь, синкхетамах девлла, маьхьарий детташ, кхийсалуш, уьду и тIелхигдаьлла адам. Зударийн узарш.

– Йа къаййун!

Чуьрчу а, арарчу а мурдаша цIеххьана сацайо чIуг. Амма цхьа хан йолу кортош метта ца догIуш. Цхьаберш шаьш лаьттачохь тиэхка, кхийсало. ХIораммо а ша-шена зуькар до. Амма хIинца йац йуьхьанцарлера гIовгIа. Йишхаьлла, кIадбелла, хIиттина. Кхекхийн месала куйнашна кIелхьара беснешна, мажошна тIехула, хи санна, охьаIийдало модане хьацар. ЦIен а, мокха а, кIайн а беснаш. БIаьргаш, бIаьргаш. ОьгIазе, пхенийн хьесий цIийх дуьзна, къаьрзина схьалелха бохкурш а. Дехаре стигала хьовсийна, къера хилла, севцца, делча саннарш а. КIадделла, хIиттина, бIаьрнегIарш тIе а оьзна.

Зуькар ма-сеццинехь, йуург хьалхайилла йолийра. Йаккхий кхийра кхабанаш карахь йайшна тIевеара масех жима стаг. Йешна тIе хьийзачу йоккхачу стага боккхачу дечиган чадица схьаоьцучу гIурмех йузура кхабанаш. Уьш йохйалале бохуш, чехкка чууьдура кегийраш. ЦIа чуьра схьа йукъ-йукъа маьхьарий хезара:

– Янаркъа, кхуза шун хIоттаде!

– Ахьмад, Iайгаш луо!

– Кхуза сискал йилла!

Йуучунна шолгIачу рогIаца нисвелира МIаьчиг. Дукха хан йара цо оцу миноте сатуьйсу. Далла духахьара а ма хезийла иза, ша чIагарехь волуш цуьнан ойла Далла а, устазна а генахь, ткъа арахь кхехкачу йешна тIехула хьийзара. Бакъийначу кхорийн цу а биъна, цIера араваьллачу цуьнан дог, мустделла, керчара. Ламаз тIехь суждане а вахана, хьалатаьIча, бIаьргашна дуьхьал бода хIуьттура. ЧIуг жимма а йахйеллехь, ницкъ а иэшна, билггал, охьавужур вара иза.

Амма цунна ницкъ лора гай йузо кестта шен аьтто хир буйла хааро.

Къеначарний, къоначарний йуккъера болу МIаьчигагIар, баккхий нах чохь болчу кечдинчу цIа чу а ца буьгуш, цхьа сов-ков сал-пал чохь Iалашйечу тишачу, доккхачу, шийлачу цIа чу бигира.

Накъосташна хьалха чуваьллачу МIаьчига, цIенкъа йуккъехь а сецна, чухула бIаьрг туьйхира.

Цо ма-лоьхху, бодане чоь йара хIара. Терхи тIе хIоттийначу, махо хьийзош, кIур туьйсуш богучу хьакхаран чиркхо шена гондIахьа гIийла серло йеттара. Цхьа хан йаллалц, боданах бIаьргаш боллалц, са ца гора чохь. TIe охьаховша цIенкъа йехкинчу дечгашна тIехула а вуьйлуш, вахана, боданечу соне охьахиира иза. Дукха хан йалале царна хьалха диллира йуккъе хIоттийна гIурмех дуьзна бога а долуш сискалан йуьхкех дуьзна доккха, горга дечиган текх. ГIурми чуьра схьакъедара жижиган цуьргаш, хьожайогIу бецаш.

Мацалла йоьхьаш уьйриг хилла хьерчаш хетахь а, иза тIе ца кхевдара йуучунна. Вокх-воккхачо хьалха дIа ца эцча, хьалха а иккхина, йаа волавалар гIиллакхе дацара. ТIехула тIе, нахана дагадогIyp дара, хIара-м мацалла леш воллуш хилла аьлла. Цуьнан бIаьргаш ткъесах кхерстара шена хьалха Iуьллучу шуьнна а, цунна гуолаьцначу нахана а тIехула. Эххар а, царалахь воккхачо – ГIойтамара – сискалан йуьхка тIе куьг даьхьира.

– Же, дIаэцал, кIентий. БисмиллахIи-рохьмани-рохьийм!

Шен ма-хуьллу сих ца вала гIерташ, сискалан йуьхк, тIаккха дечиган Iайг схьа а эцна, тIехула йаьгна йакъайеллачу сискалх, оьккхуьйтуш, цергашца йист а йаьккхина, иза Iовша а ца Iовшуш, тIе чорпа мелира МIаьчига. Шен мацваларе ладоьгIча, цунна моьттура и сискал шега дийнна дIакхаллалур йу. Амма хIинца, къурдаш дарх а, къамкъаргах чоьхьа ца йолуш, багахь йехха керчийра цо дуьххьара Iаьвшинарг. БIаьргашна хьалхара дIа ца довлура цIахь кхорийн цу а биъна охьадийшина бераш. Мокха йаххьаш, тIехь кхозучу тIелхигашна йуккъехула схьакъеда пIендарш, пханарш. ЧIораш санна, йуткъий настарш, пхьаьрсаш…

Шеца шуьнехь болчу накъосташка хьаьжира МIаьчиг. Уьш йууш бара, амма церан бIаьргаш чохь а гора изза гIайгIа. Хьанна хаьа, церан доьзалш йиъна бийшина хила а мега. Цкъа ойла хилира МIаьчиган цхьа-ши йуьхк къайллаха чета таIо. Цхьанна гахь, хIун дан деза? Ца гойла-х дац. ТIаккха-м иэхь ма ду кийчча. Мовладе вахча, сискалан йуьхкаш лечкъайо бохуш, вуьйцур ву. Амма бераш иштта дуьтийла-м йац. Мовлад доьшуш йуккъе диллинчу бепигах даьккхина шена делла цастар-м дитинера цо царна. Амма иза цхьанна логах хьаккхал а дац. Ткъа кхуьнан цIахь уьш йалх ду…

МIаьчигна хIинца а шена гуш хетара ша цIера араволуш гIийла тIаьхьахьийсина берийн кхоьлина бIаьргаш. «Ахь-м йуур йара, ткъа – тхо?» – хоьттура цара.

«Текхахь йисинарг, тIаьхьа а сецна, дIалачкъор ас», – сапаргIатвелира МIаьчиг.

Амма текх дассалора, чу нуй хьоькхуш санна. Чуьра жижиган цуьргаш кхачийна йисинчу чорпи чухула дуьхь-дуьхьал Iайгаш хьоькхура накъосташа. Ткъа МIаьчиган къамкъаргал чоьхьа хIинца а цуьрг ца даьллера.

«ТIейохьург хир йу цара…»

– Хьо ма ледара веттало, МIаьчиг? – эккхийтира ГIойтамара, цуьнга а хьаьжна. – Вай йиъначух Шахьбин хьал кхачалур дац. ХIей, мила вара хьо, Янаркъа! Кхузе сискал а, гIурма а дал.

Ший тIам лаьцна, кхаба а айъина, цхьанхьа-м хьаьдда воьдучу Янаркъас, тIе а веана, кхарна хьалхара бога, дуккха а жижиг дуьллуш, гIурмех дуьзира. ТIаккха цIеххьана йаа вуьйлира МIаьчиг. Йоккха йоккхий сискал, цкъа-шозза Iовшуш, тIе чорпа а молий, гай чу оьхуьйтура. Сихбелла дIасалелара логан ира шад. Йуха а ши сискал а, цхьа кхаба гIурма а деара Янаркъас. ХIинца шеко йацара йуург царах йуьсург хиларан. Амма МIаьчиган сапаргIат ца делира, накъостий, «алхьамдулиллахI, Дала ма эшадойла хьо бусалбанна а, керстанна а» аьлла, шуьна тIера дIахиллалц. ТIаккха текхахь йисина сискалан кхо йуьхк цхьацца йуллуш къайлаха чета йоьллира цо. Царна тIаьххье йахара жижиган масех цуьрг а. Цара накха багабора МIаьчиган. Амма цо садеттара. Сатухур дара, цIийделлачу эчиго санна, накха чахчош хилча а. ХIинца-м майрра цIа гIойла дара цуьнан. Чехкка чекхдалахьара хIара мовлад!

Йаханчу гурахь дуьйна схьа корта тентакбаьлла МIаьчиган. Цкъацкъа моттало цунна, ша хьераволуш воллу. ХIор а Делан догIучу дийнахь керл-керла хабарш хеза. Цхьаъ вукхул а ирча. Цхьаболчара дуьйцу, бIаьсте йаьлча Iедало нахера герз дIаоьцу, боьрша нах салт бохур бу, цигахь царна хьакха йаор йу, уьш керста дине берзор бу бохуш. Вукхара дуьйцу, нохчий берриш Сибрех а бахийтина, церан мохк оьрсашна дIалур бу бохуш. Ой, Сибрех бахийтича, царах хиндерг хьалххе дуьйна гуш ма ду. Махкалло, мацалло, шелоно, мозий санна, хIаллакбийр бу-кх. Шайн ненан мотт а, лаьмнийн гIиллакхаш а дицделла, керстанаш хилла дIахIуьттур ду бераш…

И дуьйцург мил-милла а ма вац. Иза-х цIарна а цIейаханчу Сайдуллас дуьйцу. Шеца цхьаьна Хонкара кхалха бохуш, нахе кхойкху иза. Цуьнца цига кхелхаш ву хIирийн эла Алхазан Муса а, аьрстхойн Цугин Iелаха а. Шайца цхьаьна шайн йиша-ваша а дуьгу, кхузахь царах керстанаш ца хилийта. Цаьрга хьакха ца йаийта, маларш ца мийлийта. Зударех тIехь шарбалш йоцу кхахьпанаш ца хилийта.

Цхьанхьа вахана йуьртахо цIа вирзича, йа эвла кхечахьара хьаша веача, гIайгIа хуьлу МIаьчигна. ХIун хезна-те цунна, хIун шийла кхаъ беана-те цо? Наха тоххара догдиллина дикачух.

2

Мовлад чекхдаьллачул тIаьхьа, хIума а йиъна, цIа бахана дикка нах. Бухахь севццарш берриг а Кунта-Хьаьжин мурдаш бара. Тховса кхуза веана Киши-Хьаьжин уггар гергарчу векалех цхьаъ волу Мада. Тховса кхузахь ву хабарна говзалла Нохчмахкахь цIейахана молла билтойн Нуркиша а. Лаа ма ца баьхкина уьш.

ХIума йиъна, кайаьлларг лачкъийна, паргIатваьлла МIаьчиг баккхий нах чохь болчу цIийнан неIаре гIоьртира. Буьхьар хIоьттина, пхенаш тIедийлла шен дуткъа, деха лаг а дахдина, неIаре гIоьртинчу нехан кортошна тIехула чухьаьжира иза. Баьрччехь Iара ши хьаша. Кхалкъе беснеш, гIина диллина цIен маж-мекх долуш стоммачу дегIара Мада, меллаша суьлхьанаш хьийзош, цIенкъа ши бIаьрг боьгIна Iа. Цунна куьг аьрру aгIop – Шахьби, аьтту aгIop – Нуркиша. Шен мукъамечу, лохачу озаца нахе цхьаъ-м дуьйцу Нуркишас. Цуьнан аз цкъацкъа, лахлой, шабаре долура, тIаккха кIез-кIезиг, кхерамаш туьйсуш, къекъара. Цкъацкъа цуьнан бIаьргаш чохь доза доцуш йоккха гIайгIа гора МIаьчигна, тIаккха, оьгIазе суьйнаш туьйсуш, ладоьгIуш севццачу нехан йаххьаш тIехула ткъесах кхерстара…

– Ма мотталаш, кху йуькъачу хьаннаша, лаьмнийн чIажаша шаьш деха лечкъор ду. Хьаннаш дагарца хьокхуш, цIарца йагош, чIанабоккхуш бу мохк. Вайн мехкан массо маьIIе бIаьн некъаш дохку, массо маьIIехь гIаьпнаш йоьгIу. Салташа сийсо xIapa мохк зингатийн туьйлигах тарбелла. Йарташ арен тIе лоьхку, йуккъехула вайн мохк ирх а, пурх а боькъуш, гIалгIазкхийн йарташ йехкина. Цига баха ховшийначу гIалгIазкхашкахь герз дуьту, доцчунна ло, ткъа вайгара дIадоккху. Оцу харцонна дуьхьало йинарг тухий воь йа йуха ца вогIучу сийначу Сибрех хьажаво.

Дуькъачу, къоьжачу цIоцкъамашна бухара цуьнан сийначу бIаьргаш чохь доза доцуш йоккха гIайгIа гора МIаьчигна. Чохь тапъаьлла тийна дара.

– ХIара де шайна тIехIоьттича, чергазийн а, эдагийн а къаьмнаш шайн доьзалшца лаххьабелла Хонкара кхелхина. Вай ца дира иза. Вай тийшира вешан ницкъах, вешан майраллех, вешан мехкан чIогIаллех. Вайн ницкъ эшна, мохк талийна. Ма мотталаш, хIинца шаьш тIехь долу xIapa йекха мохк шайгахь буьсур бу! ХIан-хIа, сан муъма вежарий, иза бакъ дац, шуна моттахь а. Лаьцна вайн устаз Киши-Хьаьжа. Лецна Делан бакъ дин лардан хIиттийна вайн динан тхьамданаш а. БIаьсте йаьлча, вайнах берриш Сибрех дIа а кхалхийна, вайн махка тIе керстанаш ховшо ойла йу Iедалан. Цара сийсаздийр ду вайн дайн кешнаш. Ткъа Сибрех кхалхийначу вайн бераш ца дерзахь а, берийн бераш керста дине доьрзур ду. Бицлур бу вайн къоман мотт… Дицлур ду вайн гIиллакхаш. ЦIе йоцуш дуьненара дIадовр ду вайн къам. ХIинца вайна хьалха ши некъ лаьтта: йа, керстанах летта, гIазотехь далар, йа, царна муьтIахь хилла кIел а севцца, жаIарна корта тохар…

Маситтама ца йогIу йовхарш туьйхира, ткъа МIаьчигна тIехьа лаьттачу зударшлахь къорра белхар иккхира.

– Ткъа хIун дан деза вай, Нуркиша? – моттаргIане вагийна хаттар дира царна дуьхьалвирзина хиъна Iачу Товсолтас. – Герз каралаца ницкъ берг-м, воккха а, жима а, стен а, боьрша а, летта лийр вара. ТIаккха а вайл тIаьхьа кегий бераш ма дуьсу, къенаниш ма буьсу. Дола дан дай боцуш бисина уьш сийсазбийр бу-кх керстано?

– Зударий, бераш вешан куьйга дайъа а дайъина, летта лийр ду-кх вай! – эккхийтира цхьамма. – И дан реза ву со, махках ца вала!

– Адам вовшахтоьхна, коьрте хIитта тхьамданаш беза, ткъа тахана вай корта боцуш ду! Цхьаберш байъина, цхьаберш Сибрех хьовсийна, бисинарш Iедалехьа бевлла!

Хоттург хаьттина а, ала луург аьлла а валлалц, ши бIаьрг хьаббина, ладоьгIуш Iийначу Нуркишас, уьш дIатийча, йуха а къамел долийра.

– ХIун гIуллакх ду, эрна хIаллакьхила? – дуькъа, сира ши цIоцкъам лекхачу хьаж тIе хьала а тесна, нахе хьаьжира иза. – Ша кхоьллинчун са ма даккха, боху Дала, хьайн ницкъ кхочуш. Луучарна кIелхьардовла кхоалгIа некъ бу. Кху харцдуьненара хьо дIакхелхинчу дийнахь, готтачу лахьти чохь хьо цхьа висинчу дийнахь, хьоьга барт хатта догIур ду Делан ши малик – Мункир, Некир. Цаьршимма хьоьга хоттур ду: «Йа IабдуллахI ибн Адам, хIай Делан лай, Адаман бер, хьайн махкахь дийнал-ислам хьийзочу дийнахь хьо мичахь вара?» Нагахь ахь, оцу дийнахь хьо хьайн махкахь вара, амма хьайн ницкъ бацара керстанца къийса аьлла, жоп лахь, цаьршимма йуха а хьоьга хоттур ду: «Йа IабдуллахI ибн Адам, хIай Делан лай, Адаман бер, и де хьайна тIехIоьттича, керстанал тола хьайн ницкъ ца тоьъча, Делера салават салам хиларг, хьайн пайхамар Мухьаммад санна, и хьайн мохк битина, дийнал-исламна маршо йолчче, кхечу махка, дIа хIунда ца вахара хьо?» – аьлла. Дуьненан Iалам кхоьллинчу, лекха хинволчу вайн Дала боху, Шен пайхамар Мухьаммад санна, динан дуьхьа махкахваьлларг кханалерчу эхартан дийнахь Шена дуьхьал декъала вогIур ву, цигахь даржана лакхахь хир ву. Ва амма, хьалий-охьий, цхьана дийнахь пусар доцуш шех буьсуболчу шен махках ца валавелла, керстанна кIел сецначунна Ша хьукма а дийр ду-кх…

ХIетталц вист ца хуьлуш, суьлхьанаш хьийзош Iийначу Мадас, карахь гулдина суьлхьанаш, хьарчийна, гIовталан кисана а тийсина, доцца доIа а дина, ши куьг йуьхьах а хьаькхна, йайн йовхарш тоьхна, йиш тайира.

– Тахана вайн махка хIоьттина кхузахь керстанан Iедал мел ду, дIахинйолчу мацаллех а, иза дIайолуш а кочара бер боцчу керстанан балех а хьалхавала луучунна кхозлагIа некъ бу шуна, – элира цо, шен мекара бIаьргаш нехан йаххьашна тIехула а кхарстош. – Дала тхуна, Iеламнахана, тIедиллина декхар ду тхайна хуург шуьга дIакхайкхор. И ца дича, кханалерчу дийнахь Дала тхоьга жоп доьхур ду, тхайна тIедиллина декхар оха кхочушцадарх. Цундела вайна тIехIоьттинчу кху халачу киртигехь тхаьш ала хьакъдерг дIаолу оха. И кхозлагIа некъ дийнал-ислам маьрша долчу, бусалба паччахь волчу Хонкара махка дIакхалхар бу. Вола бохуш, цхьанне а ницкъ бийр бац, цига кхалхар цхьанне а тIе а дожор дац. Амма тхо цхьадерш цига кхелхаш ду. Шуна ма-хаъара, шайн доьзалшца цига кхелхаш бу ГихтIара Iуспанан Сайдулла а, аьрстхойн Цугин Iелаха а, шуна буьйцу хезна ГIойл дехьара Боташ, Жанар-Iели, Хьаьдаз, кхин дуккха а. Нохчийчохь цIарна а цIейахана нах бу уьш. Мацалла гIаддайна а, Iедало бIарзбина а ца боьлху уьш цига. ДуьххьалдIа, кхана шайх хиндерг, шайн вежарех, къомах хиндерг гуш, боьлху. Цига кхелхаш ву шуна Киши-Хьаьжин ваша Мовсар а. Делан лаамца, керста Iедало цига дIавуьгуш ву вайн устаз Киши-Хьаьжа, цунна тIаьххье, лецна, махках баьхна вайн берриг динадай а. Цига дIавоьдуш ву устазо шел тIаьхьа верас витина Салам а, МIаьчиг а. Цига воьдуш ву шуна атагIойн Вара а. Цига дIавоьдуш ву шуна со a, xIapa Нуркиша а, Зандакъара БIагIало а. Ас цIераш йаьхна и берриг нах шайн доьзалшца, йиша-вешица дIакхелха цига. Дерриг шайн тайпанца дIабоьлхурш а бу.

Нуркишас а, Мадас а дуьйцург хIумма а керла дацара гатийуьртахошна. Дукха хан йара и хабарш кхуза Iийдало. Яьссица хьала а, лакхара охьа а, дукъал тIехьара схьа а. Амма бакъ ца моьттура. Эладита а хилла, дисарга догдохура. Ткъа тховса церан лергашна хезнарг бакъ ца хуьлийла дац. XIapa шиъ лула йуьрта йахана йа цигара хьошалгIа йеана ши зуда ма йац. Далла кIел а хиъна, харцдерг дийца йиш йоцуш Iелам ши стаг ву. Амма кху Iаьнан дийнахь лулахойн чу сакъера ваха а тIедуха барзакъ а доцу стаг дIога дуьненан йисте, цабевзачу, хийрачу махка кхелхина муха гIyp ву?

– Шу-м шайн теттина таронаш йолуш нах дара, Мада. Шу-м, дахча, гIур дара цига, ткъа оха, къечара, хIун дан деза? – аладелира МIаьчиге, ша муха олу а ца хууш. – Тховса хьакхо рицкъа а доцуш, меца-мела доьзалш охьа а бийшийна, Iачу. ТIейуха а, когайуха а йац. Дохка даьхний дац. Тхо муха гIyp ду цига?

– ДIакхаьчча, цигахь а хIун хир ду тхох? – тIетуьйхира уллохь лаьттачу ИбрахIима.

Жоп дала кечвелла Iачу Мадина хьалхаиккхира Шахьби.

– ЦIахь Iийр ду-кх, цIахь! Йаа шортта хьакхарчий хир йу шуна. Зударшна, йоIаршна шарбалш йеш, къахьега а дезар дац. Эцца, салташца хьатIари а беш, дIалелар бу! КIентий салтбохур бу. ЦIахь Iе шу, цIахь!

Шахьбин шогачу дешнаша догдатIийнчу МIаьчиган и човхо ойла хилира. Амма, ша цуьнан хIусамехь а, хIинцца цуьнан шуьна тIера гIеттина а хилар дага а деана, сацавелира. Четарчу сискалан йуьхкаший, жижиган цуьргаший хаийтира тховса МIаьчиг цуьнца гIиллакхе хила везар.

– Оха хоьттург-м хазахета даций, Шахьби, шуьгара хьехар оьшуш хоьтту, – бехкбаьккхира цо.

– Нийса хоьтту, нийса, – шозза-кхузза корта таIийра Мадас. – Шаьш цакхетарг хатта аш. Хаьа, аьтто боцчарна хало хир ду. Амма кхин цхьаъ ду. Мухха а цига дIакхачавелларг ша махкахваларх дохковер воцийла-м хаьа суна. Хонкаран паччахьо ша волчу дIабоьху шен динан вежарий. ХIара кехат ду цуьнгара.

Мадас, гIовталан хьалхарчу доккхачу киснара схьадаьккхина, деалха тоьхна кехат шена уллорчу Шахьбига кховдийра.

Шахьби цуьрриг цец ца велира оцу кехатах. Схьахетарехь, цунна хьалха а гина, цо дешна дара иза. Шена уллохь хиъна Iачу Зуре делира цо иза, тIехула бIаьрг тоьхна. Цхьа элп а цахуучу Зурас, иза Iаьрбийн йозанца йаздина дуйла хиъча, бисмилла а аьлла, шена уллерчуьнга дIакховдийра. Кехат, кар-кара доьдуш, чухула гуо а баьккхина, йуха а Мадин гIовталан кисана дахара.

– ХIокху кехатца Хонкаран паччахьо Iабдул-Межеда шен махка дIадоьху вай, – элира цо, шен цIечу можах куьг а хьаькхна. – Вешан доьзалшца, цатору йийбар а эций, дIадуьйла, боху. Мохк къастийна, хIор а доьзална шена-шена цIенош дойтуш ву ша, боху. Вайна хIусамаш кечйеш гIо деш бу цигара вайн муъма вежарий – туркой. БIаьсте ма-йоллура новкъа довла, боху. Цкъачунна дуучу йалтин а, дуьйчу хIунан а гIайгIа ма хила, боху. И дерриг а маьхза лур ду, вай кога ирахIитталц гIо дийр ду ша, боху. Хаза резадоллуш шу даха ховшшалц, Iедало шуьга цхьа а тайпа текхамаш бойтур бац, боху. Шун даймохк шун бац, иза гаурша шуьгара дIабаьккхина. Шу, Сибрех дигна, даржор ду, керста дине дирзина, шун къам довр ду, боху. Шу, шен махка дагIахь, дерриш а цхьана гулахь даха ховшор ду, тIаккха шун аьтто хир бу шайн къам, гIиллакхаш, дин Iалашдан. Шен тIома кIел мел ду, дуьненан цхьана а паччахьера кхерам хир бац шуна, боху…

– Кехат – кехат ма ду, Мада, – вистхилира йуха а ИбрахIим. – Цунах тешна, цига вахар ма ду доккха хIума. ТIехула тIе, стохка цига кхелхина эдагий, берриш бохург санна, мацаллой, уьной хIаллакбина бохуш а дуьйцу. Изза ма хилахьара вайнахах а.

– Эдагошца дерг ша ду, – иза йукъахваьккхира Нуркишас. – Цкъа-делахь, уьш оьрсийн эскарша, лаьхккина, хIорда йисте а бигна, цхьа а тайпа низам а, йа дIогахь бухахь бина кечам а боцуш, атталла шайн сал-пал схьаэца а ца кхиош, бахана цига. Сила долу адам дан а деана шен махка охьадоьссича, уьш дIатарбан а, церан доладан а ца кхиавелла Хонкаран паччахь. Вайниг ша ду. ДIайаханчу аьхка Уьстамала а вахана, цигахь Хонкаран паччахьца вайн гIуллакх дийцина, цIа веана хIирийн Муса. Iабдул-Межеда шен кехат тIехь ма-йаздарра, цигахь вай тIеэца кечам беш бу цигара вайн бусалба вежарий.

– Цул сов, Сайдуллас дийцарехь, цхьа таронаш йоцчарна некъана харжана аьлла, Хонкаран паччахьо гIоьнна даийтина ахча а ду, боху. Оьрсийн Iедало гIо даре догдохуьйла а йу.

ЦIа чохь гIовгIанаш йевлира.

– Бертиг йаьстина, чухьаьжча, хуур ду-кх аьлла, боху, мацахлерчо а.

– Дахана дIакхаьчча, хуур дара-кх!

– Деллахьа, ма хала дара-кх, оцу хабарех тешна, со махках валийта.

МIаьчиг, вист ца хуьлуш, хIоьттина лаьттара. ХIинца иза ца гIертара хьеший ган. Цо дахдина лаг, меттадеана ца Iаш, белшашна йуккъе охьа чутоьхча санна, хебна, дацделлера. Малйелла, йегайора настарш а. Ма боккха болх бу-кх кхузахь xIapa къаьхьа баланаш Iийшар! Амма, муха вер ву винчу йуьртах, махках?

МIаьчигна ца хезара мурдаша долийна керла зуькар. Ца хиира ша араволуш а.

Ойланаша дIалаьцна иза меттавалийра, кертал араваьлча, цуьнан йуьхьах а хьаьрчаш, кочах чухьаьддачу лайн шийлачу дарцо…

IV корта, ХЬЕШИЙ

Цкъацкъа аьтто хуьлу халкъ Iехо, амма – цхьана ханна; тIаккха – халкъан цхьа дакъа дехха Iехо; амма массо а хенахь халкъ Iехалац.

А. Линкольн

1

Курински гIопe дечиг кхехьа йахийтина кхо салаз дукъаца боьдучу новкъа меллаша хьалагIертара.

Хьалхарчу буса диллинчу лайно хIиттийна саьнгарш йохош, махо датийна ло гай кIел хIуьттуш, хьуьхьдоьлла хьалха гIертара стерчий. Хеталора, церан маройх туьйсучу Iаьнаро новкъара ло, дашийна, татолашка дерзор долуш санна. Шийла йара дукъаца. Стерчийн вортанех, накхойх дуьйлу хьацар, оцу минотехь ша а бой, чоьш тIе кIац лоций, дIадовра.

Лайлахь некъ буьллуш, гуттар а хьалха баха шина старана хала хуьлу дела, салазаш роггIана хьалха а йохуш, богIура уьш. Некъ дукъах охьа Гати-Юьртехьа чухьаьвзича, атто хилира хьайбанашна.

Цхьанаметта кхаа дийнахь Iийра IелагIар цигахь дечиг кхоьхьуш. Шен а, Чорин а цхьацца сту а боьжна ваханера иза, Бена некъ баккха ца вахархьама. Долахь сту-ворда йерг мукъавоккхура некъаш тIехь болх бечуьра. Кешанера хьала Бена а, Майртуьпара дIа ГIоьрдала а керла некъаш дохуьйтуш дара Iедал кху Iай. Инзаре хала болх бара иза. ГIорийна, жагIане латта. ЗIокберг тоьхча, суйнаш а туьйсуш. ДуьххьалдIа латта ахкар бен, кхин болх бацахьара а, дацара хала. Цкъа хьалха тIера хьун, хьаькхна, йуьстаха а йаьккхина, йаго дезара. Кхааннан а мара ца тарлуш, стигала мархашка хьалаихна къена пепнаш. ТIейуха йоцу йовха бедар, и йекъа шело. Цигахь когаш а бахьийна цIа веанера Гати-Юьртара йалх стаг. Царах цхьаъ миска Васал вара.

Эвла кхаьчча, гаттийчу, гомачу урамашкахула дIасайекъайелира салазаш. Шаьш цIадерзарх башха воккхавеш а вацара кхо стаг. Кхана Iуьйрре ваьккхина кхечахьа хьажо тарлора. Керла йуьртда ХортIа шен къизаллица Iосел тIехваьллера. Мел къиза велахь а, Iоса майра стаг вара. Хьаькамашка бийца мотт а карабора цунна, цаьрга ша ларийта а хаьара. Ткъа шен цIоканах, хьолах вогу сутара кIилло ХортIа, Iедална хьалха дикачу цIарла хила гIерташ, чуьраваьлла хьийзара. Хьаькамаша ша хастош дош эр дуьйла хиъча, и йерриг Гати-Юрт йаго реза хир вара иза.

Стерчийн йуьхь а лаьцна Iела кетIарчу зIарах чоьхьаваьлча, йедда цунна тIейеара Айза. Зудчун йекхайелла йуьхь а, йоккхайеш богу бIаьргаш а гича, цецвелира майра.

– Кхоана хIун ло ахь? – мохь беттара цо геннара дуьйна.

– ХIун хилла?

– Ахь кхаъ ца биллахь, дуьйцур дац!

Цхьа бIаьрнегIар тухучу йукъана Iелин коьртехь масех хаттар а, царна жоьпаш а хIиттира. Ванах, хIун ду-те, xIapa оццул йоккхайе, хилларг? Сан белларш денлойла а дац, суна тIедан кхин йиша-ваша сан а дац. Аьрзус зуда йалийна-те? Хьехош хIума-м ма дацара. Атто старгIа йа кхело бекъа йина ала меттиг а бац. ХIун ду-те хилларг? Сийсара дуьйна меран буьхьиг кIамлуш-м вара-кхий со. Цхьа хазахетар ца хуьлу-те?

– Алий йалахьа, токхи, хIун ду хилларг?

– Эр дац, ахь кхаъ ца биллахь!

– Ac хIун лур йу хьуна? Со верриг а хьан ву-кх. Кхин хьуна дала со да волуш хIума дац-кх сан.

Майрачун карара дуьхьлоцу схьа а лаьцна, шен эсала Iаьржа ши бIаьрг лахара хьала Iелина тIе а боьгIна, ховха балдаш, халла хаалуш дегош, хьалхакховдийра цо.

– Иза-м хиндерг дарийца! – зудчун балдаш тIе байн пIелг таIийра Iелас.

– Вайга хьаша веана! – бер санна, кхоссайелира Айза.

Iелин хIинцца бен тидам ца хилира кертал арарчу цхьана говр-салазан, paгIy кIел хьаьвдех тесна, хIоъ бууш лаьттачу йерстинчу йоккхачу кхелан.

– Мила ву иза?

– Тидал!

Иза мила ву хьажа сагатделла Iела, стерчий Айзехь а дитина, чухьаьдира. Амма цIа чохь цхьа а вацара. Хьаъа винехь а, цхьамма вина дечган жима пелхьо а ловзош, товханна хьалха хиъна Iен Iумар, шен ловзарехьа ваьлла, схьа а ца хьаьжира дега. Аганахь ховха наб йеш Iуьллура Iусман. Амма цIа тахана ма-хуьллу чIогIа кечдинера Айзас. Баьрчерчу поппаран маьнги тIе даржийна дара хийра хьаша веача бен схьа ца оьцу Айзин цхьаъ бен доцу къорза истанг. Товхана оьллинчу цIестан йай чохь кIежтуьйсуш кхехкара котамаш. Иштта чомехь кхача сих-сиха ца хуьлура IелагIеран хIусамехь. ЦIа чохь томканан кIуьран хьожа йогIура. Хьаша ара дIасаваьлла хир ву-кх аьлла, дагадеана, йухахьаьвзаш воллучу Iелин цхьамма, тIехьашха куьйгашца бIаьргаш дIа а къовлуш, корта лецира.

Iелас меллаша куьйгаш хьаькхира шен бIаьргаш тIерачу куьйгех. Даккхий, айраш санна, декъа дара уьш. Лакхо кхевдича, карадаьхкира стаммий нуьцкъала пхьаьрсаш. Коьрте кховдийна куьг йуькъачу, морсачу можа йукъа дахара. Цхьаццаннан йоккхуш, шен генарчу доттагIийн цIераш йехира Iелас. Амма тIехьа лаьттарг вист ца хуьлура.

– Суна вовзац хьо, ас къурд олу, – элира хIусамдас, гIаддайна.

Стага, бIаьргаш дIа а хецна, шегахьа а верзийна, къевллина маравоьллира иза.

– Де дика хуьлда хьан, хьомсара доттагI! – хезира бIаьргаш чуьра бода дIабалазчу Iелина оьрсийн маттахь.

– Андри!

ХIинца цо иза къуьйлура шен мара.

– ЭхI, Iела, Iела! – шен морса маж Iелин бесни тIе теIайора Андрейс. – Дийна-м хиллений хьо! Кхо шо дара-кх суна хьан хабар хазаза. Кху агIор цхьа хьовр-зIовр хилла аьлла хезча, дийна висин-те, махках ваккхаза висин-те иза олий, масане ойла йора ас. Кхин суна гучу ца волуш Iевеллий хьо!

– Къен стаг а, велларг а цхьаъ ву, Андри, – бохура Iелас, шена тIера схьайаьккхина гIорийна кетар неIарехь пенах боллучу дечган стоммачу хьостамах хьала а уллуш. – Къоьлло стаг доттагIех а, безачех а хадаво. Иза мел майра, хьуьнаре, хьекъале велахь а, ши кепек а мах бац цуьнан кху заманахь. Охьахаахьа, Андри. ОхI, ма дика ду-кх хьо веана.

– Хьал IаьIаш а, цхьана дийнахь хьаьвзий, тIепаза йовш а хIума йу, Iела, – поппаран маьнги йисте охьахиира Андрей. – Коьртаниг – вайгахь адамалла а, оьздангалла а хилар ду. Вохий ма хьовза хьо!

Андрейна дуьхьалдерзош лоха гIант хIоттийна, оцу тIе охьа а хиъна, шен когара неIармачаш дIайаха вуьйлира Iела:

– Иштта-м дара иза, Андри. Хьуна хьалха сайн декхар кхочуш ца дина ас. Ца Iийна хьуна со ахь дина гIуллакх дицделлий, шу ца дезашший-м. Тхан нохчашна цкъа а дицлац шайна дина дика а, вуон а. ДуьххьалдIа, кху неIалт хиларо, къоьлло, таIийна, меттах ца волуьйтуш, Iийна-кх. ТIаккха, Андри, хьо-хьуо веана?

– ХIан-хIа, накъост ву соьца. Сан гIоьнча Яшка. Хьуна вевзар вац, керла ву иза.

– Дийцахьа, хIун деш йу Наташ? Могаш йуй xIapa? И шен нисделла бепиг а доттуш, Iа хир йу хIинца а?

– Могаш йу, массаьрга а маршалла даийти. Амма, ахь гергарло дIатасарна, чIогIа хьуна оьгIазйахана!

ХIетта дIадаьлла вуохар йуха а гучуделира Iелин йуьхьа тIехь.

– Бехк бац, – бехказвала вуьйлира Iела. – ВаллахI Делора, мукъа де-м ца хуьлу. ГIопехь ворданца болх бан, йа некъ баккха, йа цхьа хьаькам цхьанхьа оьций, вохуьйту. Тахана-м цIахь виси со аьлла, сайн гIуллакх дан кечвеллачу меттехь, воккхий, цхьана агIор дIавохуьйту. Йа хьажжийначу дIаваха веза, йа гIуда такха деза. Шортта хьал делахьара-м, Iедална гIуда а тоькхуш, цIахь Iийр ма варий.

– Ас-м забар йора, Iела, – йухахьовзийра Андрейс, ша олучух Iелина забар ца хуьлий а хиъна. – Йоккхачу стагана шера хаьа, хьан аьтто боцийла.

– Ткъа Ванка хIун деш ву? Зуда-м ца йалийна хIокхо?

– Ванях стаг хилла. Стохка зуда а йалийна оха цунна…

– ЭхI, Андри! Кхин иэхь ца хетий хьуна! – баккъал а дегабааме велира Iела. Шен коьртара баьккхина куй баьрче кхоьссира цо. – Ишттачу метте тхо догIур ма дара, кху цIенойх цIе йаьллехь а. ХIорш дага а дитина. Дийца оьшуш дац, ледара хьеший ду вай. Къонах вац вайша ший а!

Воьхна Андрей шен йуькъа Iаьржа маж, ахкарца санна, пIелгашца шарйан вуьйлира.

– Айхьа хIун дуьйцу хаьий хьуна, ва Iела? Шун шайх лаьцна, Шелахь нах байъина йукъ ма йара иза. ХIинций-хIинций тIамца шу станицашна тIедогIу бохуш, буса тоьпаш марахь буьйшура гIалгIазкхий. Вуьшта а гIоьртина долу вайна йуккъера хьал! Цхьана вуьзна хьерваьллачу гIалгIазкхичо шуна зулам дича, соьга лалур ма дацара. Iедалца къийса ницкъ ма бац со санначу мисканан. Тохара хьой, Айзий дуьххьара тхан станице деача, шаьшшинна тIехь хIоттийнарг дицделла хьуна?

Стерчий паргIат а даьхна, чуйеанчу Айзас йукъахдаьккхира кхушиннан къамел.

– БогIий суна кхаъ? – йоьлуш, Андрейга а хьоьжуш, хаттар дира цо.

– Бан-м муххале а богIура хьуна иза, амма чам бац-кх цхьа доккха хазахетар хьуна дан ницкъ бацар!

– Хаьий хьуна, Iела, тахана схьакхаьчча, сан мел таро йоьхнера? Хетта а, дийца а дезаш дукха хIуманаш дара, ткъа тхойша вовшийн маттах ца кхетара, – Айзегахьа корта ластийра Андрейс. – Хьо а, Аьрзу а цIахь ца карийна, таро йоьхнера сан. Амма Iумарца сихха йукъара мотт карийра тхуна. Къаьсттина чIогIа доттагIалла тасаделла кхуьнан сан накъостца Яшкица. Айза дуккха а хийцайелла хьалхачул. Тхан зударий баккхий мел хуьлу стамло, шуьниш азло.

– Тхан хилац берстина нах, стеган дегI дуткъа, элдара хила деза. Веллавала со делаI, уггар хьалха хатта везарг вицвина Iаш ву-кх со! ХIун деш ву сан орцахо Корни? Цуьнан доьзал буй могаш?

– Могаш, дика бу. Логгец оцу шен къоьлли йукъа а вахана воллу-кх. Цкъацкъа, буьйсанна дIасаволий, катуху. Шун обаргашца бертахь ву иза.

– Могаш хилчахьана, кхидерг-м тарлур дара. Амма майра кIант ву-кх! Оцу дийнахь иза майдана ца нисвеллехь, йуьхьIаьржо хуьлура суна. Дела реза хуьлда цунна! Дала аьтто бойла цуьнан!

Чу чоьлпа а хьовзийна, чуьра котаман тIам схьа а эцна, иза кхихкинийла хьожуш, пIелгашца оза а бина, галнаш йан тохайелира Айза.

– Вайн важа хьаша цIа кхайкха веза, стаг. Сан галнаш сихха схьайевр йу.

– Ой, стенга вахана иза? – хаьттира Iелас Андрейга. – Иза хIинций-хIинций чувогIу бохуш, хабаре валларх ма Iай со-м.

– Йуьрте бIаьрг туху ша аьлла, аравелира-кх иза.

Iела, шена тIе кетар йуьйхина, кога мачаш туьйдина, аравелира.

Чохь шаьш дисина Андрей, Айзий вовшашка бийца мотт боцуш дIатийра. Ахьаран мижаргах галнаш йеш йоллучу Айзин кадечу куьйгашка хьоьжуш а Iийна, тIаккха Iумарехьа вирзира Андрей. Шен пелхьо ловзо гIерташ, амма гIуллакх ца хуьлуш, мара хьалауьйзуш, вехьаш воллу иза, шена тIе а вехна, караийцира хьешо.

– Ма къонах а ву! Мера кIел седа а кхетта! Схьайтал!.. – киснара схьадаьккхинчу къорзачу йовлакхца Iумаран мара схьалецира цо: – ХIан-хIани, «хIинкх» алал! ХIай-хIай! Вуьззина къонах ву! Обарг! Таппа ша Iела! Амма Дала тIе ма доуьйтуьйла хьуна хьайн ден, дендайн новкъа лелар. Дала ирс лойла шуна мукъа а! Дала Iалашдойла шу кху дуьненан харцонех!

Ша межарг хьакхо йоьллачул тIаьхьа бен ца гира Айзина кIентан бехбелла мара. Галнаш йина ца йаьлча, и цIанбойла доцуш Iийна иза, хIинца, Андрейх иэхь хеташ, текха тIе йуьхьар йоьлла йоллура. Оцу йуккъехула самавелира аганара Iусман а. Лари тIе ког а теIош, Айза ага техко йоьлча, иза шена улло уьйзира Андрейс.

– Дита, ас тахкор ду, – элира цо Iаьржачу можаний, мекхашний йуккъехула эсала воьлуш, андий кIайн цергаш гучу а йаьхна.

Хьеше бийца мотт боцчу Айзина шарал йахйеллера майра араваьлла и кIезиг хан. Цхьадика, дукха ца Iаш, Яшкица чувеара иза.

– Аьрзу стенга вахана, Iела?

– Делхьа хаац суна-м, иза мичахула лела. Со цIера араваьлла кхо де а дара. ХIинца, Яшка, хьайна тIера сов бедар дIа а йаккхий, паргIатвалал.

– ЦIа вогIург хир ву иза?

– Аьрзу бахий ахь? Хаац, тахана-кхана кхача мега.

Шена тIера дабагIа динчу кхекхийн тиша кетар, когара лиэтийна йеза эткаш дIа а йаьхна, маьнги йисте охьа а хиъна, Андрейгара аганан гIаж схьаийцира Яшкас.

– ТIаккха, Iела, кхушара йалташ муха хили шуна? Кхузахь а йу, бохура, йоккха йокъа?

– Йокъа хилла ца Iара и, Андри. ДуьххьалдIа латта, кхарзаделла, паста санна, лилхинера. Цхьаннахьа а гуш соьналла-м, дера, йацара. Халла хилларг а хIаллакдира стигалахь бода бина деанчу цIазо. Хаац, Далла хьалха оцу таIзарна тхо мича бехке хиллера. Молланаша бохура, тхан Iесаллина Дала боссийна бала бу иза. Далла хьалха а, Iедална хьалха а вуонаш хилла-кх тхо пекъарш. Доцца аьлча, гIуллакхаш доьхна ду. Дерриг галдаьккхина латта кIезиг хиларо. Тхан долахь дисинарг а дац дуьйш-дерзо мегаш а. Къена хьаннаш, бердаш, токхамаш. Дукхахдерг – саз-латта. Халла лаьттах хьалайаьлларг а мажлой дIахIутту. Адам, бохий ахь, дукха IаьIна. Тхо ца леш а, йа бераш дебаш а дац иза. Хьалха Теркаций, Соьлжиций хиллачу нохчийн йарташкара нах, Iедало шайгара мохк дIабаьккхича, дукхахберш кхелхина тхуна йукъа, лам чу, баьхкина. ТIекIел кху кIажахь дохку-кх. ХIинца бIаьсте йаьлча, кхузара а дIадоху, боху. Тхо Сибрех а кхалхийна, кхуза гIазкхий балор бу бохуш, дуьйцу. Цундела дуккха а нах Хонкара кхалха кечлуш бу.

Кху тIаьххьарчу хенахь станицашкахь, дIа мел ваьллачохь а, ши стаг цхьаьна мел кхеттачохь а, нохчий Турце кхалха кечлуш бу бохуш, хезара. Амма билггалдерг цхьанне а ца хаьара. Цхьаберш баккхийбера нохчий кхалхош, амма дукхахболчу гIалгIазкхийн дегнаш лозура царах. Гора цаьргара Iазап, гIело. Ткъа цунна бехке шаьш хетаро дегнаш огура.

– Баккъал а аьлча, и хIун ду, ва Iела? Со кхетавехьа цунах.

– Кхин дан а дац. Тхайга хIоьттинчу къоьллой, мацаллой бIарздина лела-кх. Тхоьгара дIадаьккхина уггар тоьлла латта шун гIалгIазкхашний, тхоьца хиллачу тIамехь шена гIо динчу тхан къомах йевллачу цхьацца писашний декъна шун Iедало. Оццул мохк ца оьшура гIалгIазкхашна. Церан долара ах мохк, цхьаммо а оьцуш дезар доцуш, тIе къух даьлла лаьтта. Ткъа тхо, латта ца тоьуш, мацалла Iуьйшуш ду. Дерриг тхан рицкъа лаьттаца ма ду. Цунах хаьдча, тхо делла. Къоьллина а сатухур дара оха. Амма Iедало тхаьш сийсаздар ца лало. Муьлххачу а оьрсичунна ша тхан хьаькам хета. Ша тхуна хIуъу дан мега, моьтту. Тхан лаг ши корта болчу аьрзуно Iуьйду. Де дийне мел дели, мIараш къуьйлу цо. Хьаннаш, хьоькхуш, йагош, хIаллакйо. Тхан чIагIо дIайаккхархьама, массо маьIIе гIаьпнаш йоьгIна, уьш эскарех йуьзна. Кхана Iуьйрре эр ду, хIан-хIани, нохчий, охьадиллал герз, довлал салт, дитал шайн дин. Резавоцчунна сийна Сибрех йу шуна. Хиндерг ма ду иза. Цунах бевдда боьлху нах.

Андрей вист ца хилира. Iелас дуьйцург цхьадерг бакъ дара. Андрейна тахана дуьххьара гинера нохчийн йурт, церан Iер-дахар. TIe латта тесна йа гIодмашца къевлина тхевнаш долу миска цIенош. Цхьана а корана тоьхна ангали дац. Цигашха лецна стерчийн ахкаргаш ду йа тIелхигашца, йа хьардашца дуьхьалонаш йина. Чекх дарц хьийзош неIарш. Чохь йиллина товханахь йагочу цIаро Iарждина дерзина пенаш. Iаьнан заманахь чуьра арадовла йиш йоцуш, оцу кIуьрехь хан тоькху дерзина бераш. Баккхийчарна тIехь а дац мегарг чоа, кетар. ТIехула аьчган мекха текхийча санна, кердигаш тийсина йу бедарш.

Тахана АндрейгIар баьхкина йуьрта кхаьчча, дуьхьал мел кхеттачо, сецош, кхушиннан куьйгаш лоьцуш, маршалла-деналла хоьттура. Шайгий-шайгий кхойкхура. Иэшахь, гIo кхийдадора. Иза церан гIиллакх дара. Гуттар тIом карзахбаьллачу шерашкахь а иштта тIеоьцура цара машарца шайн йуьрта веана оьрси. Цуьнан гIуллакхе а хьовсий, и кхочуш а дой, могаш-маьрша цIа хьажавора. Бекхам цара кхечахьа оьцура. ТIеман арахь. Герз карахь шайна дуьхьалваьллачохь, герз карахь тIамца шайн йарташна тIегIоьртинчохь. Царна хIинца а хаац оьрсийн халкъан шайца мостагIала доцийла, шаьш санна, иза а паччахьан Iедална кIел гIело хьоьгуш дуйла. Ца хаьа дукхахболчу гIалгIазкхашна и тIом a, xIapa денна хуьлу тийсадаларш а, хаддаза ирло xIapa мостагIалла а кIордийна сих, пехех чекхдаьллийла, шаьш санна, цара а машаре, маршоне сатуьйсийла.

Оцу жимачу халкъана тIехь хIоттийначу харцоно, къизалло дог огура Андрейн. Цунна ша бехке волуш санна хетара.

Стенна делахь а, тахана цунна дагадеара дуьххьара шена Iела вевзина де.

2

Теркан гIалгIазкхийн шатайпа столица йара Оьрза-ГIала. Кхуза хьажа-хIотта чуверзаза тIех ца волура Кавказе веана муьлхха а цIейахана стаг. Кхузахь хиллера инарла Ермолов а, эла Гагарин а, Воккха Эла Михаил Николаевич а, гIараваьлла Александр Дюма-да а, Лев Толстой а.

Нохчмехкан дозанерчу станицех уггар хьалдолуш йара иза. БIе ткъа чаккхарма дIасадаьржина дара цуьнан ши бIе эзар десятин латта. ХIор а гIалгIазкхичун доьзална, йуккъерчу хьесапехь, бIе итт десятин. Ткъа оццу хенахь нохчийн долахь бисина берриг мохк кхузткъе итт йеакIов миль бен бацара. ОьрзгIалахойн мохк цхьа шатайпа вуон амалш йолуш бара. Аьхка, xIop а денна бохург санна, кхечахьа доцчу тайпана, къилбаседа-малхбалехьара цхьа чехка мох хьоькхура кхузахь. Йоккхачу гIовгIанца цо гIатточу чено мокха дохк хIоттадора бIаьрго ма-лоццу. Оцу йуккъехула стигалахь гуш хуьлура, цIестан шун санна, горга маьлхан цIен хIоз. Ишттачу деношкахь арахь гуш садолу хIума ца хуьлура. Дарц санна, хIаваэхь хьийзачу гIамаро бIаьрг белла а, садаIа а ца вуьтура. Иза гIертара бIаьргаш чу а, мера чу а, бага а, лергаш чу а. Хеталора, иза пехаш чу оьхуш санна.

Iела дуьххьара цига вахара тIом чекхбаьллачу шолгIачу шарахь. ХIетта Айза а йалийна ваха хиъначу кхунна бахамехь оьшуш дукха хIума дара. Сту-ворда хьовха, атталла марс-мангал а, бел-шада а дацара церан долахь. Оцу шерашкахь лам чохь къаьсттина къен дара эчиг а, туьха а. Уьш каро-м хала а дацара, дIадала ахча хилча. Ткъа Iелин долахь дацара бурмах вала шай а. Айзас хьаннашкара лехьийна кхораш, хьаьмцаш, цIахь бина бIаьлланган кIора а эцна, шен а, Чорин а цхьацца сту а боьжна, Айзица Оьрза-ГIала вахара иза.

Цига герга мел гIоьрти, дохковуьйлура иза новкъаваларх. Кхузахь хьаннаш йара, тоьхча, йукъа чIу a гIyp боцуш йуькъа. Цхьаьнгге а чуьра дечиг ца хьадойтуш, чIогIа Iалашйеш. Йуккъехула – хаза нийса некъаш. Чуоьхучу сирлачу шовданийн хиша буьзна куьйга баьккхина боккха хаза Iам. Цунна гуонаха, бурсанечу дитташ кIел, тIе охьаховша дина гIанташ, тховкIелош, лекха бираьнчикаш. Дуьнен чохь цхьаннахьа мацалла а, иэшам а боцуш санна, оцу исбаьхьчу хьаннашкахула сакъоьруш доладелла лела адам. БIаьрго ма-лоццу йийгIина кемсийн бошмаш.

Кхузахь хьанна оьшура хIокхара дохьу хьаьмцаш, кхораш, xIapa дечиган кIора?

Ломахь санна, тIелхигдевлла дацара кхузара адамаш а. Нохчийн бустамаш долу чоэш дуьйхина, коьртахь, чукагбеш, aгIop тоттуш, бIаьрга тIетаIIош техкина холхазан куйнаш, нохчийн безачу механ герзаш йукъахдихкина божарий. Зударшна тIехь шуьйра пхьуьйшаш а, йаххаш а йолуш кучамаш. ДегIана хьажош йиначу чилланан кофтанаш тIехь лепара чаьразийн тайпа дина дато туьйдаргаш, йукъ кховллуш дихкина шуьйра дато доьхкарш. Коьртахь бес-бесара чилланан корталеш.

Ши чаккхарма йеакIов йоккха йара Оьрза-ГIала. Йерриг йурт чулоцуш йина йуьйцина керт йара, тIехула кIохцалийн коьллаш а лаьцна. Йеа aгIop йуьрта чуван дитина, тIечIогIуш онда неIарш а йолуш, диъ ков. ХIор а ков лардеш пхийтта-йалхитта шо хенара божабераш.

IелагIар станици чу а буолале, массарна а хиира хIорш богIийла. ХIорш къилбехьарчу кевне ма-кхеччинехь, ведда станице ваханчу цхьана кIанта, хIорш хIун нах бу хьажа, гIалгIазкхи валийра. Цунах чекхбевлла IелагIар станици чубоьлча, цхьацца-шишша гуллуш, берийн йоккха тоба хIоьттира хIокхарна тIаьхьа. Вовшашка маьхьарий а бетташ, кетIа буьйлура зударий а, нах а. Станицин нийсачу, шуьйрачу урамехула дIадоьду xIapa шиъ йуккъерчу йоккхачу майдана кхечира. Цигахь дара Червленски гIалгIазкхийн полкан канцелярин шозза тIекIелдина цIенош. Уллорчу гауптвахтин неIарехь баттара даьккхина тур буйнахь лаьттара гIалгIазкхи. Гауптвахтех тоьхна дара полкан командиран цIа. Царна уллохь кхозучу вечин горгалина гонаха мукъалла гулбелла пхьоьханахь лаьттачу гIалгIазкхаша, тIе а баьхкина, гуо бира майданахь сецначу Iелин ворданна.

Цхьа массанан йаххьашна тIехь шега цабезам гича, шен доьхна дог ца хаийта гIертара Iела. Шен дахарехь иза дуьххьара ма вара станицехь. Баккхийчу нахера дукхе-дукха довха дешнаш хезнера Iелина хьалха нохчашний, гIалгIазкхашний йуккъехь хиллачу гергарлонан йукъаметтигех лаьцна. Цара йийцинчу а, таханлерчу а шина заманна йуккъехь бехачу тIеман цIеран лекха арц лаьтта. Оцу йуккъехь масех тIаьхье а хийцайелла. ДIайаханчу заманахь шина а агIорчийн дай, цхьа вежарий санна, бертахь баьхна. Ткъа церан тIаьхьенех вовшийн мостагIий бина паччахьан Iедало. Оцу тIамо а, Iедало а хийцина адамийн амалш, гIиллакхаш, дог-ойла а. Адамаллех бохийна, акхаройн амалшка берзийнарш а бу. Хьанна хаьа, Iеле оьгIазе хьоьжучийн да, ваша, кIант нохчаша вийнехь а? Царах цхьанна чIир йекха дагадагIахь? Хьерадевлла адамаш массанхьа а ма ду. Шиннахьарчийн йарташкахь.

Цул сов, Iедало ша а дуьхь-дуьхьал ма Iуьтту xIapa ши къам. Йуккъе мостагIалла, цабезам, цатешам буллу. Изза до мозгIарша а, молланаша а. Бусалбанашна а, керстанашна а йуккъехь машар-барт хила йиш йац, боху. Церан массеран а меттанаш, гIуллакхаш бахьана долуш мостагIалла доьлла нохчашний, гIалгIазкхашний йуккъе. ХIунда дора иза? TIe, цара дуьйцучух хIунда Iехало нохчий, гIалгIазкхий? Шиннахьарчийн дай ма баьхна, цхьа доьзал санна, бертахь. КхидIа а даха хIунда ца мега? Мега, дера-кх, амма дитац-кх. Оцу питанчашна оьшу хир ду-кх иштта мостагIалла…

Iела гIалатваьлла ца хилла. Цуьнга гома хьоьжучех хьаьрсаниг, пхьуьйшаш хьала а керчош, стаммий пхьаьрсаш гучу а дохуш, стомма ворта а саттийна, бугIа санна, меллаша Iелина тIевогIавелира.

– Вежарий! Айкх ма ву xIapa! Лачкъо хIума йуйла хьажа ваийтина! – цергаш хьакхийна, цIеххьана Iаьхира иза: – Йетта басурманна!

Айза букъа тIехьа а лоцуш, ворданна тIе йухавелира Iела. Цуьнан шен бертаза вертанна чухула доьхкарх йоьллинчу шина тапчина тIекхевдира куьйгаш. Амма цо йухаозийра уьш. Собар дара коьртаниг. Айза мукъана а ма йелара цуьнца. Берах ма йу иза…

И дерриг а бIаьрнегIар тухучу йукъана хилира. Амма оцу минотехь тобанна йуккъехь маьхьарий девлира:

– Йухавала, сволочь!

– Станицина иэхь дан воллу хьо!

– Фролов! Хьоьга ца боху ас йухавала!

Тобанна йукъара схьаваьлла цхьаъ Iелиний, Фроловний йуккъе хIоьттира.

– ХIан-хIа, и хьайн хьаьрса диркх хьалаайъал, ФроловгIеран зуд! – чоин пхьуьйшаш хьалакарчо хIоьттира Iелин орцахо. – Айъа, айъа! Ас силу йийр йу хьан иза!

– ДIайала хьалхара, пис, – кIоршаме човхийра иза Фроловс. – Хьо тайпа сагIадоьхургаш йу цара шайн лаьмнашкахь, мара а лелхаш, тIеоьцурш!

Шина гIалгIазкхичо, буйнаш бина чукхоссавала кийча хьалхакхийдаш, охьа а таьIна, гуотуьйсура.

– Вежарий! И мезаша йуьзна нохчийн тIуьйлиг бахьана долуш, вовшийн диркхаш ата дохку шу? – маслаIатна йукъавуьйлира дика вухавелла лекха гIалгIазкхи. – ДIасакъаста ший а!

– Йохор-м хIунда хьехадора, делла охьаэггалц летар-м ду!

– Муьлш?

– Тхо!

– Писаш!

– ЦIубдарш!

Шина тобане бекъалуш, лата кечбелла гIалгIазкхий совцийра оццу минотехь правленин цIеношкара ара уча ваьллачу станични атамано полковнико Беллика.

– ХIорш хIун гIовгIанаш йу? – буьрса мохь туьйхира цо, цIоцкъамаш дусийна. Шина а буйнахь тапчанаш йолуш, ворданна уллохь лаьтта Iела а гина, тIаккха цуьнгахьа вирзира иза: – XIapa мила ву?

– Хьан сийлалла, иза нохчо ву, цхьана иэшамо вайн станице валийна, – элира, тобанах къаьстина, хьалхаваьллачу беркъачу гIалгIазкхичо. – XIapa цхьа масех станичник, цунна йетта барт бина, тIегIерта. Вайн станицина хьовха, берриг Теркан гIалгIазкхашна иэхь ма ду иза, ваьшка веанчу стагана йеттар. Хьуна ма-хаъара, хьан сийлалла, нохчаша цкъа а ца долуьйту ишттаниг шайгара.

– Бакълоь хьо, Пантелей, – тIетайра Беллик. – Йоккха майралла йац цхьаннах масех латар. Цул сов, нохчий, шайца вай бертахь даха дезаш лулахой хилла ца Iаш, ткъа, вай санна, Цуьнан Императорски Воккхаллин Iедална кIел нах бу. ТIом чекхбаьлла, вай цаьрца бертахь даха деза. Мила вара дов долийнарг?

– Мила хир вара и? Фролов ву-кх. Корней нохчочуьнгахьа гIo доккхуш вара.

– Дика дац, Фролов, ахь лелориг. Хьан цIийнехь товш дац иза, –Фроловна пIелг ластийра Беллика. – Машарца вайна тIевеанчу стеган некъ хадийча, ас могуьйтур дац. Ткъа ахь, Корней, хьошалла де хьайн нохчочунна!

– Собар де ахь, гирзаш даьлла жIаьла! XIapa де цкъа ас марах доккхур ду хьуна! – цергаш хьакхийра Фроловс, полковнико букъ берзошшехь. – Ткъа хьуна, Никифорович, и хьан беха мотт схьа а хадийна, вукхахьа ца боллахь, со Фролов вац хьуна!

– Господи, ма хала лелар ву-кх со хьох кхоьруш! – цунах цаваьшна, йуьхь чIачкъийра Пантелейс. – Ворта стомма хиларх, хадор йолуш ду хьуна сан тур! Хьайна корта безахь, хьайн ши куьг, зударийн мотт а сацабелахь.

– Схьайаийта, кунак, хьайн ворда суна тIаьххье, – элира Iелина тIевеанчу Корнейс. – Кху станицин махка тIехь хьайн коьрта тIера чо хьабарна ма кхералахь.

Оцу гIуллакхна бехке ша волуш санна, майданара дIаваьлча, Iелина хьалха бехказвуьйлура Корней:

– Кунак, хьайн АллахIан дуьхьа, оцу масех стага и гIовгIа йинера алий, тхох вуониг дага ма далахь. Тхо дерриш иштта сийдоцуш ду, ма мотталахь. Хьоло дузийна цхьа ткъех цIа ду кхузахь, тхан йаьIни тIе а хевшина, тхо хьийзош. Тхуна, мисканашна, ца оьшу шуьца мостагIалла. Вайн дай, вовшашца цхьа а тайпа мостагIалла доцуш, бертахь, чукаре, доттагIалла а, гергарлонаш а долуш баьхна. Iедало, Iехош, питанаш туьйсуш, мостагIалла доьлли-кх йукъа. Тхо цхьадерш хIинца кхетта. Кхин Iехалур дац. Тхо а ма ду, шу санна, тхешан синош дезаш адамаш.

– Баркалла хьуна, Корней, – элира Iелас доггах. – Со Iожаллех а, сан зуда сийсазаллех а йаьккхи ахь. Ас цкъа а дицдийр дац xIapa де…

Корнейс куьг ластийра.

– ХIара-м кIезиг гIуллакх, дера, дара, – цIеххьана гIайгIане хилира Корней. – Кунак, ахь бехк ца биллахьара… Хьуна хьалха йуьхьIаьржа хIотта герга ву-кх со… Сайн кунакан цIе а ца хаьий суна-м?

– Сан цIе Iела йу. Нохчмахкарчу Гати-Юьртара ву со. Гезлой-гIап лаьттинчуьра дIа лакхо, Яьсси йистехь йу иза. Аьрзу цIе йолуш ваша а ву сан. Нагахь, цхьа гIуллакх хилла, хьо цу агIорхьа вагIахь, тхойшиннан герз а, синош а хьан долахь хир ду.

– Баркалла хьуна, Iела. Лам чохь шуна йуккъехь дуккха а кунакаш бу сан. ХIинца Дала хьо а вели суна. Дика доттагIий цкъа а сов ца бовлу. Ткъа хьо мича гIуллакхо валийна тхан aгIop?

– XIapa зуда дукха хан йоцуш йалийна ас, Корней. Бахам вовшахтоха доьлча, массо хIума оьшуш карий. Цхьацца бахаман гIирсаш кхузахь атта каро там бара-кх аьлла, гIаддайна, схьанехьа ваьллера со. Кхузахь тиша-киша хIума иэца дагахь.

– Вордан тIехь йерш хIун йу шуьшиннан? – тIехьа корта тесира Корнейс.

Цо и хаттар дича, иэхь хетта, цIийвелира Iела. Амма аьшпаш буттийла дацара.

– КIора а, хьаьмцаш а, кхораш а…

Корнейс резавоцуш корта ластийра:

– Доьхна гIуллакх ду вайшинниг, Iела.

– Схьакхаьчча ваьлча, хии суна, со галваьллийла.

Шегара сараг схьаэцна, ворданна хьалха а хиъна стерчий лоьхкуш вогIу Корней, майданна гена мел вели, гIеллуш гора Iелина. Корнейн дуькъачу, сирдала доьллачу Iаьржачу цIоцкъамашна бухарчу Iаьржачу бIаьргаш чохь а, хебарийн шеддаш хIиттинчу лекхачу хьажа тIехь а цхьа йоккха гIайгIа йара. БIаран дечигах йинчу куьйго а, кIуьро а Iаржйинчу луьлли чуьра схьауьйзу кIур сихбинна чу а бетташ, цхьана хIуманан ойла йора цо.

– Iела, хьайн Делан дуьхьа, бехк ма биллалахь, – долийра цо йуха а. – Сайн ницкъ хилча, ас хьуна дийр доцуш дика дацара… Амма со а ву, хьо санна, къен стаг. ДIо разйаьлла тоьла гой хьуна? – пIелг хьажийна, эрзан тхов болу лоха, кир тохаза тиша жима цIа гайтира цо. – Иза бу сан бахам. И тоьла тIанк-аьлла йуьзна бераш доцург, кхин хIума дац со да волуш. Шу оцу тоьли чу дигар…

ХIинца хиира Iелина, шен керла хьаша стенна гIелвелла.

– Ахь хIун дуьйцу, Корней? – бехкбаккха вуьйлира иза. – Моьттур дац, со паччахьан гIаланашкара веана! Хьан деган цIеналла дерриг дуьненан бахамал йеза йу. Ма дийцалахь!

– ХIан-хIа, Iела, ца лаьа суна шу сайн хIусаме дига, – корта ластийра Корнейс. – Ас Андрей волчу дуьгур ду шу. Иза мел дика адам ду, хьайна хаахьара!.. Цуьнга бен далур дац шун гIуллакх. Цига дIагIур ду вай.

Iелина дика хаьара къечу стеган хьал. Хьаша-стаг шена мел везахь а, цунах ида деза цуьнан. ГIиллакхна а шен хIусаме вола ала ца ваьхьа, иза варна кхоьруш. Доцца аьлча, иза мел воккха турпал велахь а, къен стаг воцчу новкъа ву.

Оцу дийнахь бевзира Iелина Андрейн оьзда доьзал. Шаьш xIapa шиъ кхачаре сатуьйсуш Iийча санна, деладелла, декхаделла гуонаха хьаьвзинчу Андрейс а, Наташас а, сихха чу а дигна, йалсаманехь санна, и буьйса а йаккхийтина, кхушинна оьшург а делла, шолгIачу дийнахь цIа хьажийра Iелий, Айзий.

* * *

…Оцу шеран Iаьнан цхьана дийнахь, суьйре цIевзинчу хенахь, Оьрза-ГIали чувоьлла вертанех хьаьрчина ши бере, новкъахь дIаса а ца хьожуш, чаболахь вахана Корнейн мискачу хIусамна гергагIоьртича, говрашкара охьа а воьссина, церан урх лаьцна, кетIахь сецира. Цигахь севцца береш гина, араваьллачу Корнейна ца вевзира бIаьргашна тIетаIийна куйнаш техкина, коьртех башлакхаш хьарчийна, герзах воьттина лаьтта кIайн ши стаг.

– Де дика хуьлда хьан, Корней, – элира лохачо, башлакх йостуш, куй хьала а теттина. – Хьеший тIеоьций ахь?

– Iела! – вахана тIекхетта, шен андийчу куьйгашца маракъевлира цо иза. – Дийна-м баний хьан аьрха корта! Ткъа суна моьттура, хьо йа вукху дуьнена кхелхина, йа тоххарехь ахь со вицвина!

– ХIан-хIа, Корней, суна цхьана минотана а ца вицвеллера хьо. ХIетахь дуьйна хIинцца машар ма хIоьттина тхан Нохчмахкахь.

Iела дIа а хецна, цуьнан накъосте хьаьжира Корней.

– XIapa сан ваша Аьрзу ву. Хьуна а, Андрейна а баркалла ала веана тхойша леррина.

Оцу буса Корнейн а, Андрейн а хIусамашкахь доттагIаллин безамна йисира Аьрзус, цаьршинна совгIатана аьлла, даьргIойн пхьерашка леррина йайтина уггар тоьлла детица кхелина ши шаьлта…

3

Хьеший буьзна паргIатбевлча, церан гIуллакхах лаьцна хеттарш дан вуьйлира Iела.

– XIapa ду аьлла гIуллакх а ма ца деана оха-м. ХьошалгIа вахар а хир, нагахь белахь, кхузахь мехах жимма болх а бер вайша аьлла, веара-кх.

– Деллахь, ма шен хеннахь веана шуьшиъ! – хазахийтира Iелина. – БIаьстенан балхана гIирс кечбо хан ма йу xIapa. Хонкара кхалха гIерташ нах а бу, шайна некъана оьшу гIирсаш кечбеш. Кху эвлара пхьар ца ларош, дехьа-сехьа оьху нах. ТIехула тIе, эчиг а ца тоьу.

– Эчиг-м оха а деана кIеззиг. Цхьа таро йийриг хир йу-кх. ТIейогIуш суьйре а йу, арадевлла, жимма йуьрте бIаьрг тоьхча, хIун дара-те, Iела?

– Шуна товрриг дийр ду вай-м.

– Тхойшиннан гали мича дилли-те Айзас? Оцу чохь чоа а, куй а ду сан.

Хьешан цIа чуьра Айзас схьадеанчу галин бертиг йаьстина, цу чуьра схьаэцна шен чоий, куй цхьана aгIop а диллина, тIаккха, схьабаьккхина, цхьа жима шад баьстира Андрейс.

– ХIан, Айза, дIаэцал xIapa, – кIайчу тIергIан кIеда бой Айзе кховдийра цо. – Наташас леррина шен куьйга йина, хьуна совгIатана йаийтина xIapa. Шен безамна лелайе алар суна тIедиллина цо. Ткъа xIapa эткаш Ваняс Iумарна йина. Iела, хьо а ца вицвелла йоккхачу стагана. Хьуна чIогIа дукхадезаделла шен бепиг даийтина цо хьуна.

Шен совгIат кара а лаьцна, дIасахьийзадора Айзас. Куьг хьоькхура, ло санна, кIайчу кIедачу тIергIах. Хазахетар тIехдаьлла, ши бIаьрг къегара, тIаккха, кIез-кIезиг бузуш, хих буьзна и шиъ тIехбеара. Царна чуьра меллаша схьаIийдалучу тIадамашка дирзина бIаьрхиш беснеш тIехула охьахьаьлхира. Цунна дага ца догIура уьш ловчкъо. Ма чIогIа лаьара цунна, и бой хIинцца коьрта а тиллина, ша леррина ларбеш лелочу куьзганан бIаьрга хьажа! Амма цо сатухур ду божарий арабовллалц. ТIаккха, коьрта а тиллина, дог Iаббош хьоьжур йу цуьнга. Лулахошка а гойтур йу, иза а тиллина хи тIе a гIур йу. Шайн оьрсийн доттагIчун зудчо совгIатана йаийтина бохуш, дозалла дийр ду.

Хьесан чимчаргIашца бертигашна тикманаш йаьхна цIен ши этка Яшкин гIоьнца кога а оьзна, чухула дIасаволавелира Iумар а. Тахана дуьххьара мачашна чуваьлла иза, кIегашна тIейаьлла нIаьна санна, когаш лаккха хьала а уьйъуш, ларлуш охьа а бохкуш, цхьа тамашийна, беламе волавелира.

– ХIинца шарбал хилчахьана, кIантана-м зуда йало а мегар ду, – воьлура Iела, шена хилла хазахетар кхидIа лечкъо ницкъ а ца тоьъна.

Iела дуьнен чу ваьлчахьана, тахана и дуьххьара хазахетар деанера цуьнан мискачу хIусаме…

4

ХIетта чубуза регIа тIе лахбеллачу Iаьнан маьлхан шийлачу зIаьнарша оцу дийнахь тIаьххьара хьоьстура лайн шаршу кIел къайладаьлла Iалам. Суьйренан шелоно лергийн тIилдигаш а, меран буьхьиг а, беснеш а къийзайора, ира маха Iитталуш санна. Амма ламанан цIена хIуо дегIана там беш дара. ХIетте а, йуьртан гомачу, гаттийчу урамашкахь дIасалелаш адамаш а, суьйранна хи тIе лоьхкуш хьайбанаш а гора. Шелонна чидам боцу гомашаш, хи мелла йовллушехь, цIа уьдура, шайн даккхийчу, дезачу догIмашца кхийсалуш.

Охьа чохь эвла йуккъехь, йуьрта тIехула стигала ира бухь кховдийна, лаьттара маьждиган момсар. Говза цостуш тIулг буьллуш диначу доккхачу маьждигна хьалхарчу йеакIов майданан пхьоьхана гуллуш бара нах. Кхуза пхьоьхана а, хин коьрте а дохьура наха дерриг а эладитанаш, керла хабарш. Кхузара йуьртан хIор а цIа чу дIаса а даьржара уьш.

Лакхо гу тIехь севцинчу хьешашна, керайуккъе йиллича санна, шера гора жима йурт, охьа тогIи чухула лекхачу бердашца а, шина aгIop тIетеIачу шашца а къуьйсуш, дарделла гIовгIа йеш, чIуг йетташ, аренга гIерта чехка Яьсси.

Хьешийн берриг а тидам генадоццуш дехьа басахь салазаш хоьхкучу берашна тIехь сецира. Церан салазаш цхьа шатайпа башха йара. Дечиган, наггахь эчиган а гIоьнаш тIе, IаддаргIа санна, хьовзош тоьхна лекха хIазарш схьа а лоций, нийсса ира а хIуьттий, хоьхкура цара уьш. Гу тIера охьа чу уьш хецабелча, мотталора, уьш цхьана нуьцкъалчу Iодаца кхуьйсу. Цхьаццанхьа, залк-мулк йолчохь, кхийсалуш, хIаваэхь айъалой, масех гIулч гена боьлхура. Махехь ловзура эттIа гIовталш, кетарш, коьртара дуьйлуш, дIакхийсало кердагдийлла кхакханан куйнаш. ЭттIачу бедаршна йуккъера схьакъедара шелонна цIиййелла, сенйелла меженаш. Охьабетталора, лазабора, амма, шайн салазаш белшех туьйсий, йух-йуха а гу тIе хьалабуьйлура уьш. Салазаш шайга а наггахь хахкийтарга догдохуш, милла бегош, хIиттина лаьттара шайн уьш йоцурш. Къаж а, лоьдгаш а чуйехкинчу тишачу неIармачаш чохь шелло когаш бохбан гIерташ, куьйгаш чучча пхьуьйшаш чу а доьхкина, куйнашла бахана, шаьш лаьттачохь ирхлелхара цхьаберш, вуьш, лиэташ, керчаш, ловзура.

Андрейна тахана дуьххьара гора нохчийн эвлан машаре дахар. Нохчех лаьцна зорбанехь йаздийриг, цхьаболчу станичникаша дуьйцурш, хIинца хIокхунна гуш дерш аьттехьа а цхьаьна ца догIура. Цаьрга ладоьгIча, xIapa ламанан бахархой шайн доьзалш, гергарлонаш, доттагIаллий ца лоруш, цIийна сутара, денна вовшийн къамкъаргаш хедош, къоланан бен, кхин ойла ца йеш, «стешха», «акха» нах бара. Андрей цкъа а ца тешара оцу аьшпех, амма хIинца шена ма-гарра хIорш хир бу а ца моьттура. ХIокхарна-м ца оьшу цхьаьнцца а мостагIалла. ХIорш-м бац шайн мискачу тоьланашкара арабовла де долуш. ХIор а воллу милла, мацалла ца вала гIерташ. Къизачу тIамо аьтта, талийна, ах хIаллакбина. Дийна бисинчийн синош а цхьа тай тасаделла кхозу. И тай ца хадийта гIерташ, шайн ма-хуьллу цунах тийсалуш бохку.

«Мисканаш-йаI, ма дукха хIума ца оьшура-кх шу Iехо, – ойла йора Андрейс, йуьрте бIаьрг а бетташ. – Ма адамна новкъа хир дацара шу, кху шайн лаьмнашкахь шаьш дитича. Гора, адаман сутаралла, йаI! Ма боккха болх бу ахь нахе вовшийн Iенадойту цIий. Мел доккха ду xIapa дуьне, мел дукха ду дуьненахь эрна Iуьллуш латта! Адам кхин хIоккхул бIе эзарза алсам хилча а, тоьур йара кху Iаламан токхо. Амма тоам ца бо. Сутара ду адам. Вовшийн къамкъаргаш хедош бен, сатец. Массо а воллу шел гIорасизниг кхалла гIepташ. Адамаш дукха дайъинарг даржехь лакхавоккху. Цунна чинаш, орденаш ло. Цунна мохк ло. Цара, цуьрриг иэхь ца хеташ, шайн накхошна тIе а ухкий, лелайо и эчигаш. Иэхь-м мича хетара царна, мелхо а, дозалла до. Ма дика хир дара, и орденаш шайн хьаналчу куьйгашца къахьоьгуш, адамаллин гIуллакхна хьуьнарш гайтинчарна луш хилча, ткъа адамаш дайъархойн коча цхьа шатайпа иэхье мидал уллуш хилча! ЙогIур йуй-те и хан?»

Андрейн гIайгIане ойланаш йукъахйехира лакхо дукъахь шийлачу хIаваэхь декъа лилхинчу тоьпийн татанаша. Уьш хезча, Iела, йухавоьттича санна, цIеххьана хийцавелира. Тоьпийн татанаш xIop а минотехь гергагIертара. Кхеравелла бос баьхьна Яшка Андрейн шуьйрачу букъа тIехьа иккхира. Кхерам хаабеллачу Iелин бIаьргаш ткъесах кхерстара дукъара охьа йуьрта догIучу некъашца. Кхоссадала кечделла цуьнан дегI оцу минотехь чIогIа тера дара цIоькъалоьмах. ЦIийделлачу хьажа тIехь кIайбелира аьтту aгIop бIаьрга тIехулара мацахлера чевнан беха муо. Амма Андрей шек вацара. Цунна хаьара, кху сохьта паччахьан эскарш даьхкина, цара и йурт сийначу цIарах йагийча а, кхузарчу наха шаьшшиннах пIелг хьакхор боцийла.

– Андри, дIадаха деза вай, – элира тоьпийн татанашна реза ца хиллачу Iелас. – Генара йогIучу дIаьндарго къаставац доттагI а, хьаша а, мостагI а.

Царна генабоццуш, регIара охьа эвла богIу некъ шина тарха йуккъехула араболучухула, оцу минотехь гучубевлира говраш хаьхкина богIу дошлой. Хьалха сирачу динахь вогIучу беречух бIаьрг кхетча, Iелин хазахетта мохь белира:

– Чора! ХIорш-м тхан бераш ма хилла! – доккха садаьккхира цо.

Оцу бIаьрнегIар тухучу йукъана йуха а тохарлерра догцIена, эсала Iела хилира цунах.

Марсадевлла дой урх хецна а дитина, хIаваэ тоьпаш, тапчанаш йетташ, лахо боьрахула тIехлилхира уьш. Берриш а цхьатерра къона, дейтта-пхийтта шо хенара бераш. Махо ловзадора церан вертанаш, башлакхийн тIаьмгаш. ХIорангахь а дегIо ма-ллов герз дара. ГIонжагIе дихкина таьлсаш, дагарш, белаш, коьжалгаш, чуханаш, серех дуьйцина хIазарш – нохчийн лыжаш.

Дуьйлу герзаш а, хьаьсарте баханчу береша детта маьхьарий а йуьртана гергагIоьртича, боьхна хьаьвзира майданахь пхьоьхана гулбелла нах. Андрейна гора, шайн карахь герз дерш маьждиган тIулгийн пенаш тIехьа чIагIоне буьйлуш, герз доцурш – гомачу урамашкахула цIа уьдуш. Амма уьш дIасахьаьвзина бовлале, йуьртан майдана лилхинчу береша сацийра и хьовр-зIовр. Уггар хьалха шайн дой, тIаккха бераш а девзинчу наха, чIагIонаш тIехьара схьа а буьйлуш, гуо бира царна. Оцу минотехь момсарна буьххье ваьллачу цхьамма, йуьртана кхерам цахилар хоуьйтуш, билгалйина йукъ йолуьйтуш, кхузза топ кхоьссира. Береш ломара цIа бирзинийла хиъча, уьш декъалбеш, тоьпаш йийлира массо маьIIехь. Цхьана йукъана, баккъал а тIом болуш санна, кхехка йуьйлира йурт.

«Мисканийн цхьа минот а йац-кх синтеме, – ойла йора Андрейс. – Шайн синош лардан кийчча Iаш ду-кх шу массо хенахь».

– Уьш хIун береш бара? – хаьттира цо Iеле, гIовгIа дIатийча.

– Тхан йуьртахой!

– ХIорш стенгара богIу?

– Ломара.

– Цига хIунда бахана Iаьна йуккъехь? – дуьхе кхиа гIертара Андрей.

Iелас сихха жоп ца делира.

– Цунах хьо муха кхетор вара? – куй хьала а теттина, хIетта бахбала боьллачу шен коьртах мIараш хьаькхира цо. – Гой хьуна, Андрей, тхан дахар даим а кхерамехь ду. ТIом чекхбаьллехь а, тхан машар бац Iедалца. Муха хир бу иза, тхо тхешан рицкъанан цхьаъ бен доцчу хьостанах – лаьттах – хадийна хилча, мацалла дайъа, махках даха хьийзош хилча? ХIуъу цхьа меттиг йеача, дIа а хIиттийна, лата тIемалой оьшу тхуна. Къена а, къона а, зударий а, бераш а – берриш хила беза тIеман говзалла хууш. Цундела оха пхийтта шаре гIоьртина бераш тIеман говзаллина Iамадо. Йуьртара уггар хьуьнаре, хьекъале, каде, майра тIемало коьрте а хIоттавой, рогIехь массо бер аьхка цхьана баттана, Iай а цхьана баттана лаьмнашка дохуьйту. Цигахь цо уьш нийса топ тоха а, говрахь лела а, тур-шаьлтанца лата а, кхечу хьуьнаршна а Iамабо.

– Ой, цигахула дIа ца бигча, кхузахь ца Iамало уьш?

Iелас корта ластийра.

– ХIан-хIа, кхузахь Iаморах тоам хилац. Iай цига боьлхуш, цара шайца йа даа хIума а, йа говрашна хIоъ-докъар а ца хьо. И ткъе итт де-буьйса эрна арахь даккха деза цара хIусамехь боцуш. Шайна баа кхача акхарошна толлуш каро беза. Говрашна йао xIyма, ло кегош, цу кIелхьара йаккха йеза.

– Шел ца ло уьш?

– Шелло, дера-кх. Сатоха деза. Бакъо йац йовха бедарш йахьа. Шаьш денна цIахь леллораш хила йеза. Шелонах, мацаллех, муьлххачу халонех а болийта. Муьлхха а хало Iоттайелча, иза лан, цунах кIелхьарбовла Iамо. Уьш иштта Iамо, лаьмнашкахь уггар кхераме меттигаш лоху. Шан тархаш, лайн токхамаш, чехка хиш…

– Иза-м забар ма йац, Iела.

Iела гIайгIане велавелира.

– БIе шо сов зама йу паччахьо тхоьца тIом бен. Иза йу ткъа забар?

– Меца, шийла уьш муха лела беза? Къа ду-кх церан.

– Дера, ду. ХIун дийр ду ткъа? Иштта бу-кх тхан кхоллам. Цигахь хала хилла царна, ткъа кхана тIаме нисбелча, атта хир ду. Шаьш мацаллий, шелонний лахь а, церан бакъо йац эвла баха а, йа, Iуйшкара йехна, йаа а. Малх а чубуьзи, Андрей, цIа гIyo вай?

Кхо стаг меллаша ирх хьала цIехьа волавелира.

– Уьш Iамочу стагана мах лой аш? – хаьттира Яшкас, шаьш кетIа кхочуш.

– ХIунда ло? Цуьнан йац хIара эвла, цуьнан дац кхузахь цIенош, доьзал? Ларйан йеза йурт тхан массеран а йукъара ма йу. Бакъду, и цаьрца ваханчу баттахь цуьнан цIахь цхьа гIуллакх-болх нисбелча, иза-м до оха.

Яьссил дехьарчу дукъа тIехула схьагIертара цIемза буьйса. Стигалахь хIетта гучубаьлла маьркIажан седа гIийла къегара. Тахана бинчу некъо гIелвинчу шина хьешо садаIа сатуьйсийла хаьара хIусамдена.

– Ой, йуха а тIом бан ойла йу шун? – хаьттира Яшкас, жимма ойла йеш а Iийна.

Iелас доккха садаьккхира:

– Тхо-м, дера, IадъIийр дара, тхаьш дитахьара. Дитац-кх. Ца дитича, ца летча ца довлу. Ша ца битча, дехко а йухку цергаш бохуш, кица ду тхан.

«ХIорш шайца забарш йойтур йолуш бац, – ойла йора Яшкас. – Тхан муьжгий а белахьара иштта барт болуш. ТIаккха оха сийна цIе йуьллур йара оцу помещикийн цIоганаш кIел. ХIумма а дац. Тхо а догIу кхетта. Дукха Iехор дац цара тхо…»

V корта, КХОЛЛАМАШ

…Шена чохь ткъе итт миллион ахархоша мацалла хьоьгу мохк, бIеннаш белхалошна тоьпаш йеттарна тIехIотталц шена луъург дан хецна дитинчу Iедало паччахьалла латто мохк, шена чохь итт эзарнаш маршонехьа къийсамхой каторгехь бIарзбина хьийзо мохк – и мохк уггар хьалха паччахьан Iазапах маьршабаккха оьшуш бу.

В. И. Ленин

1

Iоса вийначул тIаьхьа дуккха а хийцамаш хилира Васалан дахарехь. КхоалгIачу дийнахь Ойшин Чомакх коьртехь йуьрта лилхинчу стражникаша, лаьцна, Ведана дIавигира Ловда а, Васал а. Цхьана кIиранах набахтехь а латтийна, цIа хийцира Васал. Схьагарехь, Курумовс кхочушдинера шен дош. ГIуллакх иштта дерзарх воккхаве везара Васал. Амма, шен карах стаг велча санна, са логе кхаьчна хьийзара иза массо хенахь. Итт шо хан тоьхна Сибрех вахийтира Ловда. Кхин а хьалха цига хьажийна Васалан цIетоьхна шолгIа ваша Саьмби а доьза вайна. Пхеа вешех шиъ висина дийна. Амма, Ловда дийна ву-вац, хаац. Цуьнга лалур ма дац Сибрен буьрса Iалам. Наггахь ламанхо а ца вогIу цигара дийна цIа.

Бехк шена тIе а лаьцна, Ловда кIелхьарваккха гIиртира Васал. Иза бахьанехь ма вийра Ловдас шен да. Бакъонна тIегIиртича, Сибрех ваха везарг ша ву, бехира Васала. Амма Ловдас иза аьттехьа а ца дитира. ТIаккха, ахбехк шена тIеэцарца, хан а йекъна, цуьнца Сибрех ваха а гIоьртира Васал. Цунна а реза ца хилира Ловда. Иза шеца дIаварах, шен хIун нисло? «Хьан цIахь цомгаш зуда а, кегийра бераш а ду. Нана лахь, бераш байлахь дуьсу. Эрна къийсамаш битий, цIа гIo. Ас сайн да вийна, Iедална а, халкъана а, Далла а хьалха бехке со цхьаъ ву», – элира.

Кестта шо кхочу Ловдера цхьана а тайпа хабар доцу. ТIаьххьара a xIapa шиъ вовшахкъаьсташ, ша Сибрех дукха Iийр вац йа водур ву бохуш, маслаIаташ дира Ловдас. Ша а вац, хабар а дац. Цхьа бохам хилла хир бу. Атта ма дац Сибрен багара схьавала. Ведча, хьаннашкахь тилавелла, шелонна велла йа жандармийн дIаьндарго вожийна а хаац. Вада аьтто баьлча а, мича гIyp вара иза? Мотт ца хаьа. Йуьхь-сибатах а вевзар ву атта…

Декъазчунна ден цIера а догIу, олу. Оцу бохамна тIаьххье кхин цхьаъ а кхечира Васалан мискачу хIусаме. Васал цIа веана дукха хан йалале Мархет кхелхира. Майра лацаро йайъира цуьнан дегIера тIаьххьара а йовхо.

Шен дерриг дахарехь санна, чIеIамаш, балхамаш ца беш, тийна дIакхелхира Мархет. Цуьнан весет леррина кхочушдира Аьрзус, Маккхала, Iелас а. ВорхI дийнахь тезет латтийра. BopxI буса Васалан хIусамехь йеса дийшира Маккхала. Буьйсанна тIаьххьалц, Васалан догъэца гIерташ, иза волчохь а Iара уьш.

Айзас, кхечу зударша а кхача латтийра тезета а, кадаме а оьхучу адамашна.

Даим кхаьбна валац веллачун чIир. Висинарг ваха веза. Иттех де даьлча, севцира Васалан керта лестало адам. НеI чIаьгIча, арахь дуьсург вуон ма дац.

Хено йерзайо хала чов а. Васалниг а йирзина. Къегина малх хьаьжна хаза де деана тахана. ХIаваэхь бIаьстенан хьожа йогIура. Ло дешаш ду басешкахь. ТIекхаьчна йаьлла Васала a, xIapa санначу къехоша а сатийсина хан. БIаьстено кхин тIекхетта самукъа-м ца дохьура церан хIусамашка, амма дахар аттачу доккху. Цкъа хьалха – хьонка, тIаккха нитташ бовлу. ТIаьххье комарш, баьллаш, кхин-кхин стоьмаш а хуьлу. Мукх хиллалц гайна таро йало. ТIаккха хьаьжкIаш а йоттурш хуьлу.

Iаьнан шелоно ша а чувуллура Васал. Йовхачу хенахь ша санна гIаддайначу накъосташца цхьаьна Терка тIе къолаха воьдура иза. Станицашкахь доттагIий бу церан. Цигарчу хьалдолчу гIалгIазкхийн даьхний цара, нохчашка а даладой, Васале а, Мескатарчу Мовле а дIало. ДIайаханчу гурахь ХортIин а, Шахьбин а говраш йигира цаьршимма Оьрза-ГIала. Iай соцу церан болх, шелоно цIa чу бухку.

Аьрзус а, Iелас а магадац Васалан кхерстар. ХIан-хIа, нохчийн а, гIалгIазкхийн а хьолахойх къахетар дацара иза. Уьш талийча-м, мел хир бара. XIapa Васал Iедалан каравахарна йа гIалгIазкхийн дIаьндарго лацарна кхоьрура. ТIаккха кегийра бераш байлахь ма дуьсу. Гурахь тIаьххьара а говраш йигна, и болх сацийра Васала. ХIинца тIехаа говр а, берашна шура йаккха йетт а бу цуьнан. Кегийчу берийн дола дало Хьозега а. Юсуп а воккха хуьлуш ву. КхойтталгIа шо доладелла. Кестта дена гIоьнча хир ву цунах.

Ахьаран худар а диъна, ловза дIасадахара бераш. ГIар-гIовгIа йоцуш, тийна ду хIусамехь. Керт-ковхь цхьацца гIуллакхаш деш, йолайелла лела Хьоза. Ма тера а йу-кх иза ненах! Иза масазза го, Мархет карлайуьйлу Васална. Ма халачу хенахь, ма жима йолуш хилира цунах Васалан хIусамнана. Вовшашка балхам ца беш, нахана шайн дагара ца хоуьйтуш, текхира цаьршимма тIеман шерийн халонаш, къоьлла а, мацалла а. Iожаллин а ницкъ ца кхечи цаьршиннан безам бен.

Сингаттам бу-кх дог охкуш. Дуьненан самукъа дIадаьлла-кх Васалан. Къеналла а йу къайллаха тIехьерчаш. Васалан шерашца дуьстича-м, хьалхе ду къанвала. Шовзткъе итт а ца кхаьчна хIинца а. Амма стаг къанвийриг шераш хилла а ма ца Iа. Дахарх а дозу дуккха а. Ткъа Васалан дахарехь дукха кIезиг ду стаг хьаьгар волуш денош.

КетIа ваьллачу Васала урамца хьала-охьа бIаьрг туьйхира. Мича гIo-те иза? Iелин хIусамехь а, шен доттагI МIаьчиг волчохь а жимма садекъало цуьнан. Дукха воьду цаьрга. Ша кIордорна а кхоьру.

Керта уллохь лаьттачу боккха кIайчу тIулга тIе охьахиира Васал. Кхузахь дика йало ойланаш. ГIовталан кисанара тиша, модаша йуьзна кисет схьа а йаьккхина, луьйдигах гIели хьарчийра цо. ТIаккха, цIетуханца кIожам латийна, гIели а латийна, боккха баьккхина кIур чу а тоьхна, ойланашка велира. Ши бIаьрг духьал лаьттачу лекхачу гIаргIанний, бурсанечу хьорматний тIебоьгIна белахь а, цунна кхин гора. Генарчу къилбаседера къорзачу акхтаргийн боьлакаш, суланан аренаш, сийна хьаннаш, сирла хиш а…

Васале тIекереш йеш, уллохула тIехбуьйлура гихь дечиг йа кIудалш йолуш зударий. Цкъацкъа, берзина когаш ченала а бетташ, бераш тIехлелхара.

Васала ла ма-деггIара, веана МIаьчиг, салам делла, улло охьахиира. Вист ца хуьлуш, меллаша Васалан кисана куьг дахийтина, кисет схьа а эцна, шена гIели хьарчийна, йуханехьа чуйиллира цо. ТIаккха, Васалан гIелица шениг а латийна, боккха баьккхина кIур чутуьйхира.

– Берса веана, – элира цо, мераIуьргаш чухула кIур ара а хоьцуш.

– Маца?

– Сийсара.

– Мичахь ву иза?

– IелагIаьргахь.

– Керла хIун дуьйцу?

ХIун дара а, хаац, Гати-Юьрта деана керла хабар МIаьчигна хаьара уггар хьалха.

– Йуьртана гIуда тоха ойла йу Iедалан.

– ХIун динчунна?

– Яьсси тIерачу гIалгIазкхийн говраш йигна.

– Лар кхуза йалийна?

– ХIаъ. Вайн эвла йисттехь йайна иза. Мила ву-те уьш йалийнарг?

Васала ойла йира. ХIокху агIорхьара берриг къуй уьйзира цо. ТIаккха корта ластийра.

– Вайчара ца дина иза.

– Кхин хьан дийр ду ишттаниг?

– Хьан дийр дара? Хьаъа а. ГIалгIазкхаша шаьш дина хир ду. Вайчул дукха къуй бу церан. Корней санначара ца до вайна зуламениг. Цара шаьш дина къола нохчашка схьало. Кхечара, лар кхуза а йалайой, къола къайладоккху. Вайга такхийта.

– ХIета, гIуда такха дезар ду-кх вайн?

– Иза-м дуьххьара хуьлуш ма дац. Iедало къахьоьгур дац бехкениш лоьхуш. Вай тало бахьана лоьхуш лела. Хьуна мичара хезна и?

– Янаркъас дийцира. Цунна Ахьмадера хезна. ХортIа ву, боху, оьгIазвахана, стигал къекъош. Нагахь кхо де далале къу схьа ца лахь, ткъа туьма охьадилла, боху, тов.

Васала йайн шок туьйхира.

– Маса говр йу лачкъийнарг?

– Шиъ.

– Дела бе уьш Дала хIаллак! – доггах йаппарш йира Васала.

Теркан областехь лелаш дацара империн йукъара «Суьдан уставан» законаш. Кхузахь шатайпа бакъонаш хIиттийнера администрацис. Ламанхошна – цхьа тайпа, гIалгIазкхашна – кхин. Областан муьлххачу а маьIIехь дина зулам ламанхошна тIетоттура Iедало. Цунах уггар хьалха жоп доьхура зулам хиллачу меттигна уллохь йолчу ламанхойн йарташка. Йа бехкениг Iедале дIавала везара цара, иза дIавеллехь а, нагахь зулам меттахIотто цуьнан ницкъ бацахь, йуьрто бан безара такхам.

ГIалгIазкхийн станицашкахь къола динехь, лар уллорчу йуьрта йуьгура. Нагахь оцу йуьртана и лар шел дехьарчу махка тIе йигалахь, хьалхарниг кIелхьарйолура бехкана. Лар шен махка тIехь сецна йурт декхар йара къу каро а, станицина дина зиэн меттахIотто а.

Къу йа зуламхо ца карош меттигаш дукха нислора, xIapa йарташ бехке а йоцуш. Амма, белахь а-бацахь а, бехк царах цхьана йуьртана тIехь биса безара. Йарташна тIе жоьпалла дожо а, царна таIзар дан а атта хилийта, xIop а станицина тIечIагIйинера масех йурт. Шайна тIечIагIйинчу станицера стаг вехь а, цигахь къола дахь а, муьлххачу а зуламах жоп лора оцу йарташа. Цара шаьш лаха везара бехкениг. Амма и ца караво-кх, йа хилла а вац-кх иза, тIаккха а зуламах жоп дала дезара церан.

Яьсси тIехь йайначу говрийн лар Гати-Юьртан махка тIехь сецнера. Цхьамма кхузахула хьовзийна дIайигнера говраш. Бехк белахь а, бацахь а, гатийуьртахоша такха йезара уьш. Шина говран болучул кхузза-доьазза лакхара мах а луш.

Дерриг эладитанаш дийцина ваьлча, гIеттина, IелагIаьргахьа дIавахара ши доттагI. Цигахь даим а карадо керла хабарш. Iелин paгIy кIел жима пхьалгIа йиллина Андрейс. Цигахь адам лаьтта Iуьйрре дуьйна сарралц. Шайн тиша-киша дагарш, шаданаш, белаш, целаш, хьонхалш, пхатоьданаш, чкъургийн милкаш, хIазарш дохьуш богIу нах. Мискачаьргара мах ца боккху Андрейс.

АндрейгIар цаьрга баьхкичхьана, IелагIаьрга лилха воьдура Васал. Уьш цабезар а, ган цалаар а дацара иза. Уьш гича, ненан маттахь къамел хезча, xIapa дерриг дуьне шена хилча санна, хетара цунна. Амма ша хIор а дийнахь сих-сиха уьш болчу ихча, йуьртарчу нахана хIун хетар-те олий, ойла йора. ХIетте а, цIера ара ма-веллинехь, цуьнан шен бертаза когаша цига дIавуьгура Васал. Ша къамел кIезиг дора цо хьешашца, наггахь хаттар а деш, церан къамеле ладоьгIуш Iара. Иза а доккха ирс хетара цунна.

IелагIарна гергагIоьртича, цигара схьа жIаьвнан а, варзапан а татанаш ца хезча, цецвелира Васал. Дийнахь сарралц болх кхехкаш ма хуьлура цигахь. Ткъа хIинца тийна дара. Делкъе йен хан а ма йац. Шаьшшиъ кертал чоьхьаваьлча, paгIy кIел Андрей, Берса, Яшка, Маккхал а гира царна. Берсин каралаьцна йиллина книжка а йара.

2

Массеран куьйгаш лоьцуш, маршалла а хаьттина, тишачу ворданан Iаьрчеш тIе охьахиира Васал а, МIаьчиг а. Берсе хьал-де хаьттира Васала.

– Могаш-дийна ву со-м, Васал, – самукъане жоп делира Берсас. – ХIокху некъехь Шемалах лаьцна цхьа тамашийна книга карийна суна, Васал. Цхьа хIуьнехдинчу капитано Руновскийс йазйина xIapa. Iедало пурстоп вина, леррина вайн имамна тIехIоттийначу. Дуккха а тамашийна хIуманаш дуьйцу цо. Вай кхузахь цецдуьйлура, паччахьо шайх Мансур а, БойсагIар а вийра, ткъа Шемал дийна витина бохуш. Бехкбуьллийла дац паччахьна. XIapa Шемал цуьнан тешаме хьехамча хилла дIахIоьттина. Шен муьтIахьалла гайта гIерташ, баттара вуьйлу. Паччахьан инарлаш уггар гергара доттагIий бу цуьнан. Вайн къамкъаргаш Iийда Iамабо уьш.

– Хьо теший оцу Руновскийс йаздинчух? – хаьттира Андрейс.

– Хьуна бакъдерг хаа лаахь, Андрей Никитич, сан корта хьовзийна кху книго. Шемал къиза-м, дера, вара. Шел хьалхалера а, хIинцалера а дуьненан паччахьаш санна. Амма европейски цивилизацин паччахьаша лелийна а, тахана лелош йолу а къизаллаш оцу боданечу ламанхочо лелайарх, цунна билла бехк бац. Иза шен заманах, шен халкъан кхетамах возавелла стаг ву. Кху тIехь господино Руновскийс йаздинчех цхьадерш бакъ ду, амма цхьадерш и сийлахь-воккха ламанхо сийсазван, ламанан къаьмнашна йуккъе мостагIалла долла, цо ша йа официозни гайтамашца йаздиний-те олий а хета. Доцца аьлча, Андрей Никитич, кху чолхечу заманахь хала ду бакъ а, харц а къасто. Басталур боцу шад, уьйриг хилла, хьийза тахана xIapa дуьне.

– Суна-м кхин а дагадогIу, – вистхилира хIетталц тапъаьлла Iийна Яшка. – И шун Шемал, цуьнан наибаш а къизаллина дукха гена хилла тхан паччахьна а, помещикашна а.

Андрей велавелира.

– Шен аьлларг хилча, и берриг помещикаш шен куьйга бойъур бара хIокхо, – шен гIоьнче дIахьаьжира иза. – Хьолахо гича а, хьахийча а, бIаьрга цIий дуссу хIокхунна.

– И хIун ду? – хаьттира Берсас.

– Деха туьйра ду иза, – куьг ластийра Яшкас. – Цкъа хан хиллачхула дуьйцур ас.

Хьешашна лаьара хIокху халкъан дIадахнарг а, тахана долуш дерг а хаа. Маккхала а, Аьрзус а дийцира Шемалан, цуьнан наибийн а бIаьхаллин гIуллакхаш. ТIаккха хьаьвззина таханлерчу дийне баьхкира. Керлачу Iедалан харцонаш, къизаллаш йукъайевлира.

– Массо aгIop йуккъе зайлаш детташ, къаьмнаш вовшахкъестадо Iедало, – доккха садаьккхира Андрейс. – Оьрсийн паччахь а, цуьнан Iедал а къиза хилча, хьал ца хуучара тхан халкъ бехке до. Халкъе хоьттуш хIумма а ма дац Iедалан. Цо лелориг халкъан бертаза ду.

– Халкъ бехке дац, Андрей Никитич, – элира Берсас. – Дерригенна бехке Iедал ду. И харц Iедал латточаьрга доьхур ду жоп а.

– Иштта хилча-м, хIун дара, – гIели хьарчо вуьйлира Васал. – Паччахьо а, Iедало а, хьолахоша а кхин къаьмнаш хьийзадо, ткъа вайн оьрсийн халкъ, уккал а таIийна, хьоьжуш Iа.

– Бакъ дац иза! – реза ца хилира Яшка. – Оьрсийн муьжгаша цкъа а ца сацийна Iедалан харцонна дуьхьал луьра къийсам.

– Вешан цIахь майра ду вай! – цавешара Васал. – Шен къамкъарг Iаьвдича, меттахволу оьрси. Ткъа кхечу къомах волчунна тIехь оьрсийн Iедало мел йаккхий къизаллаш лелайарх, биэндоцуш хьоьжу. Сан цIа йуьстаха ду бохуш. Далла гергахь а нийса дуй иза, Никитич?

– ХIун дийр ду ткъа?

– Цаьргахьа гIо доккхур ду-кх. Вайн дерриг халкъо!

– Вайн халкъ ша а ма ду ткъа борза-морзахна йуккъе лаьцна. И ца хаьа хьуна?

– Цундела ваьлла со нохчашкахьа.

– Массара а дийр дац ахь динарг.

– Уьш хьан сецабо?

– Куьйгаш, когаш дихкина латтабо.

– Хабар ду иза, Никитич. ГIо дан луучунна аьтто а карабо. Масала, хьо схьалоцур вай. ХIокху нохчашца хьайн баьпкан йуьхк йоькъуш Iа хьо. Iедал бIаьрга дан а ца деза хьуна. КIезиг буй хьо саннарш? Бац. Миллионаш хир бу. Амма берриш тебна, тийна Ia. Ткъа иштта Iахь, шайна а марах дер ду. Тахана нохчий хьийзабо, кхана муьжгичун къамкъарг лоцур йу.

– Кхана бохург хIун ду хьан? Масех бIе шо дац ткъа цара муьжгашна тIера цIока йоху!

– ГIеххьа болх бо. Вай сонта долу дела. Барт бац. Цо галдаьккхина дерриг а.

Бисинчара тапъаьлла ладоьгIура къовсаме. Цкъацкъа Яшкин бага гIаьттара, цхьаъ ала ойла хуьлий, йуха а соцура, баккхийчарна йукъагIорта гIиллакхе а ца хетий.

– Гора, дядя Вася, йаI! – элира цо эххар а, некха тIе буй а тоьхна. – XIapa кийра батталуш бу-кх сан. Ма хьалхе дицделла хьуна айхьа баринна букъ сеттийна. Хьан барий цуьнца къийса ницкъ?

– Суна ца дицделла хIумма а. Ас къийсам а ца сацийна цкъа а.

– Нохчочун а, муьжгичун а дакъа цхьаъ ду. Атталла Андрей Никитична а ца дийцина ас, со Терка тIе муха кхаьчна. И дерриг дагадеача, дегIе зуз хьоду суна. Ас лелийнарг хиъча, Iедало лаьллина каторге вохуьйтур вара со. Йа ирхъолла а мегара. Цундела Iийна со баганна догIа а тоьхна. ХIинца дийца тарло, шу дерриш сан сайн нах ма ду. Аш дIавуьйцур вац со.

3

– Тхан собарна ахь Iиттарш хIунда йо, хаац-кх, дядя Вася, – долийра Яшкас. – Бакъду иза, собаре ву оьрсийн муьжги. Собарна йал ло Дала. ЦIерга тиллинчу тIедачу дечигах тера ву иза. Сийсаш, дакъалуш а Iай, тIаккха йоккха цIе лета цунах. Иштта, садеттий-деттий, эххар а собар кхачадой, тIаккха цIеххьана гIотту. ТIаккха догIмех къестадо помещикийн кортош, сийна цIераш лета церан бахамех. Паччахьо шен лаамца дIайаьккхина, моьтту хьуна, крепостной бакъо? Муьжгичо йаккхийтина. Халкъо. Иштта кхетал хьо. Бакъду, дядя Вася, масех миллион бу муьжгий. Амма, бIаьргаш белланза йолу цициган кIорнеш санна, шаьш мича боьлху а ца хууш, хьалхахьа дIагIерта. Бодане ву муьжги. Хьаъа а Iехаво. Паччахьо маршо кхайкхийра тхуна. Ткъа барино хIун элира? Цкъа хьалха шайн маршонах мах а лой, тIаккха дуьненан йеа а маьIIе гIо. Латта ца хилча, маршонах хIун до? Латта а иэца дезаш хили. ХIара стенах оьцу, ахча ца хилча? Ахча долчунна духкург а хIун латта ду? Ахь хьакхар хьекхарх а, тIехь йалта хиндоцург! ТIаккха карзахбевлира муьжгий. Паччахьо муьжгий, латта а луш, маьршабаха аьлла, йаьккхина грамота помещикаша дIалачкъийна бохуш, эладита даьржира. Тхуна луларчу Безднахь вехаш вара Петров Антошка цIе йолуш цхьа муьжги. Йоза-дешар а хууш. Чекхдаллалц Забур, Инжил дагахь а хууш. Эвлайаъ ву бохуш, вуьйцура иза. Паччахьо муьжгашна йелла грамота цуьнгахь йу, бохура. Муьжгашна маршо, латта, хьаннаш дIало, бертахь йала цалуучуьнгара нуьцкъаха йаха аьлла. И хезна йарташкара муьжгий, цхьаьна а кхетта, Бездна бахара. Цига гулделла адам шайн бIаьрга гинехь, цецдевр дара шу. Маситта эзар стаг. Зударий, бераш а. Цигахь оха сацам тIеийцира, помещикийн бахам, латта а муьжгашна биэкъа, нагахь дуьхьало йахь, хIетталц тхайн цIий мийлина и цIубдарш дайъина дIа а даьхна, йарташкахь тхешан, муьжгийн, Iедал хIотто. Сацам хиллий, кхочушбан беза. ДIа аралилхина, тхо помещикийн бахам тало дуьйли. ТIаккха хилира доьхнарг. Губернаторан омрица тхан Спасский уезде инзаре доккха эскар хьажийра. Бакъду, тхан йуьртахоша дуьхьало йора. Герз-м дацара тхан. Дагаршна тIе йехий даганаш тоьхна, шаданаш, мангалш карахь отрядна дуьхьалдевлира тхо. Амма, ира цамзанаш буьххьехь тоьпаш хьалха а лаьцна, нийса ког боккхуш салтий тIебуьйлабелча, тхо доьхна хьаьвзира. Тхо дIахуда санна, и шен Iаьржа бага а гIаттийна, тIехьоьжура килсана хьалха хIоттийна чаччамех йуьзна йоккха топ. ТIаьхь-тIаьхьарниш дIасауьдуш, хьалха волу тхо иттех стаг висира салташна дуьхьал. Оха а баккъаш берзийра.

– Ма тIемалой а хилла! – велавелира Васал. – Салтий ма-гиннехь, бевддий-ца!

– ХIун дийр дара ткъа? – дегабааме Васале хьаьжира Яшка. – Тоьпашца, йаккхий тоьпашца кечбеллачу шайн коьртехь эпсарш болчу тIеман гIуллакхна Iамийначу салташна дуьхьалхIиттича, бIо буьйхира-кха. ТIехула тIе, хаьржина баьчча a, xIapa диэ, важа диэ олуш стаг а вацара тхан.

– ТIаккха хIун дира аш? – хаьттира Берсас.

– ХIун дийр дара оха? Барино шайга хIумма а аларе а ца хьоьжуш, цунна балха бахара муьжгий. Шаьш лелийнарг иштта дуьсур ду моьттуш. Ткъа тхан жIаьлина тоам ца хилира гIуллакх иштта дIадерзорах. И хьовр-зIовр вовшахтухуш жигара хиллачарна таIзар дан долийра. Килсан майдана адам а гулдина, оцу йуккъехь ахверзина а воккхий, бертал охьа а вижавой, цIоганах чIораш, серий деттара. Баринан дехарца, цхьакIеззиг хIума а тоьхна, со Iадвитира. Оцу гIуллакхо даьллачу тIе а карзахдаьккхира сан дог. Муьжгий кхийтира сох биначу къинхетамах. Цхьа хаза йоI йара сан тIехьийзаш. Марфа цIе йолуш. Ло санна, кIайн, стигал санна, сийна, цIена бIаьргаш, дешин басахь лепаш йеха, йуькъа месаш, гIapгIa санна, нийса, элдара дегI. Дукха хан йара тхойшинна вовшийн диэза. Дийнахь, буса а къахьоьгуш, оцу шина-кхаа шарахь ахча IаIийнера ас, иза йалийча ловзарна, бахамна бохуш. Барин кIадван а везара, жимма даьтта-хIума а хьаькхна. Цуьнан бертахь бен йоI маре гIойла а, кIанта зуда йалайойла а ма дацара. Берриг кечам сайн хилла баьлча, баринера бакъо йеха аьттонна меттиг лехира ас. Цхьадика, и аьтто а нисбелира сан. Цуьнан говраш кхобу стаг цомгаш хилча, и товаллалц цуьнан метта балха хIоттийра со. Цхьана дийнахь барин говрашка бIаьрг тоха божала веача, дийци ас сайн гIуллакх… «Дика ду, – боху хIокхо. – Амма цкъа суна йоI гайта. Иза хьан зуда хила реза йуй хатта деза сан. Кхана иза а йалош вола». ШолгIачу дийнахь Марфица цхьаьна барин волчу ваха со. Учахь, бIогIамах а тевжина, хIоьттина лаьттара барин. Тхойша тIедеача, леррина, вехха Марфе хьийжира иза. Цуьнан йуьхьадуьхьал хьажа ца хIуттуш, лаьтта бIаьра а догIаделла, тхойша а лаьттара.

– ЦIе хIун йу хьан? – хаьттира цо Марфе.

Марфас халла хезаш жоп делира.

– Хаза йоI карийна хьуна, Яшка. Хьо реза йуй Яшке йаха?

– Йу.

– БIаьсте йала хIинца а ши бутт бу. ХIетталц сан кертахь болх бан реза йуй хьо?

– Хьан лаам тхуна закон ду, барин.

– Сан цIийнан терго йийр йу ахь. Хьан дега-нене а ас хаам бийр бу. Кхана дуьйна схьайогIур хьо. Ткъа, Яшка, соьгара пурба ду хьуна Марфа йало.

Шиммо а, цунна хьалха охьа а доьжна, цуьнан когарчу эткашна барт а белира охашимма. Барино, охьа а таьIна, Марфа хьалагIаттийра. Суна гира баринан бIаьргаш чохь цхьа сутара цIе. Оцу хьажарна реза ца хилла, кийра шелбелира сан. Амма зуда а, бераш а долчу воккхачу стагах цамегарг дер дац-кх аьлла, сайна маслаIат дира. Марфа шолгIачу дийнахь баринан керта балха йеара. ГIарбаш хилла. Цхьа-ши кIира даьлча, соьга аьрзнаш дан йолайелира иза. Барина сов забарш йо шеца, ша лело гIерта, тIаьхь-тIаьхьа ницкъ бан а воьлла бохуш. Ас ойла йира. Кхерийна, барин сацавойла а йа Марфа цигара дIайоккхийла а дацара. Сан лаамехь гIуллакхаш ма дацара уьш.

– Сатухур вайша, Марфа, – боху ас. – Дала къинхетам бийр бу вайшиннах.

– Нагахь иза тIехвалахь… ТIаккха иза иэхь ма ду… Кхузара дIадада вайша… – йоьлхура Марфа.

– ХIан-хIа, – бохура ас. – И сийдоцург цо леладахь, ас вуьйр ву иза. ТIаккха додур вайша. Иштта ала ахь цуьнга.

Цул тIаьхьа дукха хан йалале хилира Марфа кхийринарг. БIарзйелла Марфа ша-шен ирхъолла гIоьртича, тIекхаьчначу цуьнан дас-нанас йаларх кIелхьарйаьккхинера иза. Барино дикка самг йожийначу цара и гIуллакх дIа а таIийна дитира. Атталла суна а ца хаийтира. Марфас а лачкъийра иза сох. Ша соьга дийцича, ас йа барин виэрна кхерайеллера а хаац, йа дас-нанас кхерийнера а хаац. Цхьана дийнахь ша волчу цIа чу кхайкхира со барино. Ванах, хIокхо хIун до-те сох бохуш, ойла йеш ваха со.

– Хезий хьуна, Яшка, – боху хIокхо, – бIаьсте йаллалц зуда ца йалош Iийна хIун до ахь?

– Берриг кечам хилла бац сан, – эли ас.

Баккъал аьлча, суна дикка ахча оьшура.

– ХIун оьшу хьуна?

– Цхьа кхо туьма ахча.

Барино, стоьлан гIутакх схьа а оьзна, цу чуьра даьккхина, бIе соьман кехат схьакховдийра соьга.

– ХIан, xIapa бIе сом ду хьуна. Зуда йалоран гIуллакх сихде. Марфин деца-ненаца а, мозгIарца а, массаьрца а дийцина ду хьан гIуллакх. Кху шина-кхаа дийнахь чекхдаккха.

Цхьа кIира далале, мозгIарца мах бина, ловзар дина, гIуллакх чекхдели тхан. Ловзар чекхдаьллачу буса гучуделира Марфина тIехь барино лелийнарг. Амма йоIе хIумма а олийла дацара. Цуьнан хIун бехк бу? Цо ма бехира соьга ша кхоьрург. Хилларг хилла даьлча, оцу хьолехь суна хьалха ца хIотта, ша-шен йиэн а ма гIиртинера иза. Нагахь и гIуллакх нахала даккхахь, барино со тIепаза войур ву, хьо а сий дайна лелар йу. Ишттаниг шеца ца хуьлуш цхьа а хаза йоI ца йисина, иза хьоьца дуьххьара а, тIаьххьара а хилла гIуллакх дац, дижа дита бохуш, Марфа къийлинера дас-нанас.

ГIуллакх ша ма-дарра хиъначу буса, набаран суй ца беш, сахуьлунга а ваьлла, са ма-тессина хьала а гIеттина, балха а вахана, барин божала варе хьоьжуш, и де лардан хIоьттира со. Малх гIушлакха баьллачу хенахь веана божал чу хIоьтти xIapa. Хьалххе дуьйна xIapa вогIу гуш Iачу ас, цIеххьана говрашна йуккъера схьа а иккхина, цуьнан коьртах тоха дагахь, диг хьалалецира. ЖIаьла суна ца моьттучу тайпана каде хиллера. Со диг тIетоха кхиале, йуханехьа а иккхина, суна тIе йуьйлина тапча леци хIокхо.

– Сих ма ло, Яшка, – боху шеквоцуш. – Хьо хIинца а жима ву. ХIун гIуллакх ду оццул хазачу, къоначу нускалца цхьа буьйса а йаьккхина, иза а дитина, вала?

Кхин хIун дийр ду а ца хиъна, сайн ницкъ ма-ббу чIогIа ластийна, диг карара дIа а хоьцуш, цунна тIедахийтира ас. Сан карарчу дагаре хьоьжуш Iен барин, иза дIахецалушшехь, сихха голаш тIе охьалахвели, ткъа диг, цунна тIехтилла, дахана, бIогIамах догIаделира. И дерриг а хилира оццу минотехь божалан неIаре хIоьттинчу цуьнан урхалчин бIаьргашна хьалха.

– Гирий хьуна дерриг? – хаьттира цо шен урхалче. – Кху Делан сохьта муьжгий схьа а кхайкхий, цаьрга вехка а вехкийтий, ларми чу тасийтал иза!

Когаш, куьйгаш дихкина, гали санна, цIенкъа дIа а кхетта, шийлачу ларми чохь Iуьллура со. МаьркIажал тIаьхьа со волчу чувоьсси барин.

– Муха ду гIуллакх? – хаьтти хIокхо, тIе а хIоьттина.

Ас, вист а ца хуьлуш, цергаш хьакхийра.

– ЛадогIал цкъа, Iовдал муьжги, – оьгIазе вистхилира иза. – Со виэн гIоьртина хьо. Цунна теш ву Иван Моисевич. И ца хилча а, тешаш суна дуккха а карор бу. Хьо хьайн барин виэн гIортарна, каторга йогIу хьуна. Лаххара а итт шо хан. Цигахь къиза вуьйр ву хьо. Хьайна лаьий хьуна, ас салтана дIалур ву хьо. ТIаккха, тIамехь ца вехь, ткъе пхеа шарахь йорт йетта йеза ахь. Къена Iаспар хилла, цIавоьрзур ву хьо. ТIаккха Марфа а оьшур йац хьуна. Хьайна лаьий хьуна, хилларг дицдай, хьайн нускалца ваха. Амма, хьо Сибрех йа эскаре дIавахале, цкъа хьалха сан бIе сом охьадуьллур ду ахь. Къастабел суна оцу кхааннах цхьа некъ.

– Дела воцу мунепакъ! – мохь белира сан.

Барин гIадвахана велавелира.

– Хьуо ма-барра уьстагI бу хьо, Яшка! ХIун хилла хьан Марфина? ХIумма а ца хилла-кх. Дуьххьарлера буьйса хьайн галйаларх, шек ма вала хьо. Мерза йелахь а, чаьмза йелахь а, и цхьа буьйса йу-кх хьан йайнарг. Цул тIаьхьа йерш йерриг цхьатера хуьлу уьш. ХIумма а дац, Яшка. Машар бер вайша. Кхин а цхьана баттахь кхузахь балхахь йита, тIаккха цIахь Iер иза. Нагахь лаьий хьуна, ший а гуттаренна а сан кертахь балхахь саца. Ма кхералахь, суна кестта кIордор ду хьуна хьан нускал. ТIехула тIе, хьо а кхуьур ву и кIордо. Барт хиллий вайшиннан?

Жоп ца луш, вехха Iийра со. Реза вац аьлча, хIун новкъадолу? Лаьллина Сибрех вохуьйтур ву йа салт воккхур ву. Салт волучул-м, Сибрех итт шо даккхар а тоьлу. ТIехула тIе, цигашха дIавахча, оцу жIаьлех бекхам иэцаза а ма вуьсу со. Цул-м, со, къера а хилла, кIелсецначуха, тапъаьлла дIа а тийна, бекхам иэца аьтто нисбан хьажар гIоли ма йара. Тхойшиннан барт хилира-кх. Вуьшта аьлча, цунна луучунна корта а таIийна, сецира. Со оцу буссахье маьршаваьккхира. Оцу буса дуьйна дIа цунах бекхам иэца аьтто лоьхуш, бутт хан йелира сан. Кхин сан аьтто ца нислуш, ваьлла Петербурге сакъера вахара иза. Цигара цуьнан цIаверзар а, тхан бунт а цхьаьна нисделира. Схьахетарехь, шен махка тIехь хIоьттина хьал а хиъна, веанера иза.

ХIинца хаьий шуна, барино сох къинхетам хIунда бира? Ша сан зуда лелош а хилча, тIехула тIе, суна луьра таIзар а дича, нийса ца хетта-кх. Со шена къинтIера валийта воллура-кх. Цунах-м кхета ма кхеттера муьжгий. Царна ма хаьара Марфица цуьнан йолу йукъаметтиг. Ткъа цуьнан «къинхетамо» со кхин тIе а карзахвохура. Цунна и дерриг дIадекха йуха а чIагIо йина, шарбал хьала а оьзна, нитташ хьекхча санна догу цIога дIа а хьулдина, йуьстахвелира со. ХIетталц дIасавала бакъо ца хиллехь а, хIинца со маьрша ма вара. Оцу дийннахье, сайн Марфа а эцна, Бездне вахара со.

– И хьакха ца йуьйш йитира ахь? – хаьттира оьгIазвахана цIийвелла Iачу Маккхала.

– Собардел ахь, дика стаг, – курра велавелира Яшка. – Валар гIоле хеттачу ваьккхира хьуна ас иза. ТIаккха Бездна вахара со, сайн зуда а эцна. Ас дагалаьцнарг чекхдаьлча, вада атта дара цигара. Амма кхузахь а Iоттавелира со доьхначу хьола тIе. Йурт дIалаьцна лаьтташ салтий бара. Ткъа цигара муьжгий, тхайниш санна, кIилло ца хиллера. Антошкин цIенна гуонаха гулделла адам. Керт а, урам, тхевнаш а, дитташ а дуьзна. Масех эзар стаг. Инарла Апраксин ша а веанера кхуза. Цо а, эпсарша а адамашка дехарш дора, Антошка шайга схьа а лой, шайн-шайн цIа гIo бохуш. Ткъа наха йаппаршца жоп лора церан дехаршна. ТIаккха, мозгIар а кхайкхина, иза маслаIатна йукъаваьккхира. Мичара! ЛадугIий хьуна. «Шу шайн-шайн цIа дIаса ца гIахь, салташа тоьпаш тухур йу шуна, – кхерам туьйсура мозгIаро. – Хаза керста динехь дала мукъане а кечло». Яппарш йеш, виэн кхерамаш туьйсуш, иэккхийра мозгIар а. «Паччахьо даьккхина бакъ закон шайга схьало, – бохура адамаша. – Тхо паччахьехьа ду». Адам къар ца лой хиъча, царна тIе тоьпаш тохийта аьлла, омра дира инарло. Тоьпаш йевлча, тобанна йуккъера масех стаг охьавуьйжира. Цкъа тоьпаш а йассайой, тIаккха а адамаш машаре кхойкхура инарлас, Антошка шайн кара а лой, дIасадекъало бохуш. Наха, йаппарш йеш, дуьхьало йора. Йуха а тоьпаш тухура. ТIаккха а барте кхойкхура. Масех бIе стаг велла охьавоьжча, кхерабелира нах. Бовда меттиг йерш, йуьстаха берш, бевдира, йуккъехь белхаран маьхьарий девлира, «оха дIало, оха дIало!» бохуш. Антошка ма ву xIapa дIалург. Йиэтта тоьпаш, хьоькху маьхьарий, Iена цIий. ДIасабовда меттиг йоцуш, хи чу а лелхаш, оцу шийлачу хих неканца дехьабуьйлура. Йуьртахь тоьпаш йийла йоьлча, цIа хьаьлхира наха хьалххе хьуьнха бигна дIаловчкъийна зударий, бераш. Майданахь Iохку декъий гича, цара хьаькхначу цIогIанаша дуьне Iадий-кх хьуна. Эххар а, шен цIа чуьра аравелира Антошка. Паччахьан грамота шен коьрта тIе а диллина, инарлина тIевогIура иза, ткъа адам – цунна тIаьхьа. Оцу дийнахь дуьххьара а, тIаьххьара а гира суна иза: ткъе шийтта шо хенара, оза, жима, макхвелла. Доцца аьлча, вийна а, чевнаш хилла а кхоъ ах бIе стаг майданахь а вуьсуш, дIабирзира тхан бакъонгахьа къийсам.

Шена гIели а хьарчийна, кисет Яшке кховдийра Васала.

– ТIаккха? КхидIа хIун хилира?

– Байъинарш дIабоьхкира, чевнаш хилларш лоьрашна тIебигира. Муьжгаша йуха а шайн вортанаш помещикийн дукъа кIел йоьхкира.

– Ас хоьттург-м хьан барин вай?

– Ас оцу буса, йуханехьа тхешан йуьрта а вахана, сайн баринан берриг бахам, чим беш, багийра, тIаккха, Марфуша а иэцна, къилбехьа ведира. Массара а бохура, кхузахь латта шорта ду, адам маьрша деха. Ткъа уьш берриш а аьшпаш хилла. Цхьатерра ду массанхьа а. Хьалдерш – къечийн кочахь. Амма дика адамаш а ду дуьненахь массанхьа а. Меца, тIелхиг а даьлла тхойша кхуза кхаьчча, Андрей Никитича а, Наталья Кузьминичнас а, Дала ирсаца оьмар йахйойла цаьршиннан, тIелецира. ХIинца даа бепиг ду, коьрта тIехь тхов а бу. Далла хастам беш Iа тхойша.

– Шун баьччанах хIун хилира? – дуьхе кхиа гIертара Iела.

– Антонаххий?

– ХIаъ.

– Салташа шайца дIавигира иза. Цхьаболчара дуьйцу, иза а, цуьнца кхин пхи муьжги а тоьпаш тоьхна вийна бохуш. Ткъа кхечара дуьйцу, инарло, шен духар цунна тIе а дуьйхина, шен орденаш а йелла, шен пайтон тIе а хаийна, паччахь волчу дIавигна, паччахьо иза чIогIа везаш тIеэцна бохуш. Антона паччахье дийцина помещикаша муьжгашна бина ницкъ, цара Безднахь адамаш дайъар. ТIаккха паччахьо омра дина, муьжгашна тоьпаш йиттина дворянаш, леца а леций, Сибрех бахийта аьлла. Йуха а Антонан дехарца паччахьо, ша цIахь а Iийна, шен денваша Константин хьажийна Антонца. Веана кхаьчна и шиъ цхьана йуьрта. Ткъа оцу йуьртара муьжгий шайн дворянаш бойъуш хилла. «Собар, кIентий, хIун деш дохку шу?» – хаьттина, боху, Константина. «Хьан локхалла, тхо-м дворянаш бойъуш дара», – жоп делла муьжгаша. «Паччахьна доггах гIуллакхдарна баркалла шуна, – хьаьстина цо муьжгий. – Байъа аш дворянаш, жIаьлешна жIаьлийн Iожал хила йеза». Кестта паччахьан бакъ грамота а йохьуш, шен йуьрта вогIур ву, боху, Антон. Хьанна хаьа, и бакъ ду, харц ду.

Яшкин дийцар Iелина а, МIаьчигана а гочдира Васала. Дийцар сецча, xIop а, ойланашка ваьлла, цхьана йукъана тийналла хIоьттира. Васала а, МIаьчига а кIур бира гIелих. Жимачу уьрсаца чIешалг цоьстуш Iара Аьрзу. Шен карарчу Руновскийн «Шемалах йозанаш» книгина тIехьежа хIоьттира Берса. Яшка лаьттан бIаьра а вогIавелла Iара. Амма иза паргIат вара, ша гира цхьа боккха мохь охьатесча санна.

4

Цхьацца дуьйцуш Iаш, ларамза хан йахара. Маккхал стигала хьаьжира. Малх гIушлакха баьллера.

– Яшкас дийцинчо Шелахь хилларг дагадаийтира суна, Андрей, – тийналла йохийра Маккхала. – Хьуна а хезна хир ду иза. Лаьцна Сибрех вахийтина тхан цхьа шайх – Кунта-Хьаьжа. Иза лаьцча, схьавеха цига гIопе дахана дуккха а адам, тIе йаккхий тоьпаш а тоьхна, даржийра. Яшкас йийцинчу генарчу Безднахь санна. ГIийла, миска стаг вара Кунта-Хьаьжа, ша санначу мискачу адамийн догъиэца а гIертара. Цундела, шун цигара муьжгий Антошех санна, тхан нах а теша Кунта-Хьаьжа Сибрехара шаьш кху Iазапах кIелхьардаха йухавогIург хиларх.

– Вай вешан куьйгашца ца йаккхахь, цхьаммо а йохьур йац вайна маршо.

– Суна а хаьа, Берса, Кунта-Хьаьжега вайн халкъ кху Iазапах маьршадаккхалур доцийла. Амма адамаш хьаннах а цхьаннах тешаш хила деза. Йа Делах, йа динах, йа цхьана стеган ницкъах. Цхьаннах а тешаш воцу стаг адам дац, иза гуттар а акхачу, къизачу акхарошна йуккъехь а къиза экха ду. Шайн ницкъаца маршо йаккхалург хиларх догдиллинчу адамаша шайн болх Далла тIе биллина, цуьнгахула и лаам кхочушбан Кунта-Хьаьжа а къастийна. Мацца а цкъа цунах догдиллина, тIаккха йуха а герз караоьцур ду цара. Халкъ оцу тIе дига деза вай, собаре а хилла.

– Дера, Маккхал, вайн халкъана-м серло ма оьшура. ТIаккха атта хир дара вайна вешан маршонехьа къийса.

– Маца хир йу иза? – мохь белира Яшкин. – Шу-м хьехор а дацара вай, тхан оьрсийн йарташкахь а йоза-дешар хууш стаг наггахь бен ма вац. Помещикаша, мозгIарша Iехош, бажа санна, шайна луъ-луучу aгIop дIасахьийзадо халкъ!

– ХIета, Яшка, шун муьжгийн гIуллакх а дацаний тхайчул башха тоделла а? – хаьттира Iелас.

– Эзарзза вуон ду!

– Тхайчул вуон хуьлийла а дац. Муьжгийн гехь цхьа помештик бен вац. Ткъа кхузахь тхуна тIехь массо а ву хьаькам. Паччахьан хьаькамаш а, тхан тхешан хьолахой а. Царна цхьанне а тхо адамаш хетац. Ткъа тхан халкъ Iемина дац харцо а, Iазап а лан.

– Тоийта вай, доттагIий, – хьалагIеттира Берса. – АндрейгIара шайн делкъе а йеш, вай ламазаш деш, дIадохий вай? ХIокхеран болх а бу. Ткъа ахь, Яшка, цIом ма оллабе. Нагахь вайн ницкъ ца кхачахь, йа ца кхиош дисахь, вайн бераша бекхам оьцур бу вайна тIехь xIapa къизалла а, харцо а латточех. Тхан могIаршка а хIиттина, бIеннаш салташа къийсира шун а, тхан а маршонехьа. Амма уьш а, тхо а нийсачу новкъахь дацара. Iехаделира. Iехийра-кх. Тхуна маршо лун йолу нах бацара къийсамна коьртехь берш. Адам кхето, нийсачу некъа дига ницкъ берш. Къаьмнашна а хуур ду, шайн доттагIий а, мостагIий а муьлш бу. Массо а къаьмнийн къехой цхьаьнакхетар бу. ТIаккха хир бу инзаре тIом. Оцу тIамехь тоьлур ду вай.

VI корта, САЦАМ

Лаьмнашна тIехьа лаьмнаш ду,

Мархашла хьаьрчина,

Балано Iаьвдина,

Довха цIий хуьйдина.

Вайн къинхетамо дIадаьккхина

Мисканийн долахь мел хилларг,

Маршонах хадийна,

Экха санна, хьийзабо.

Т. Г. Шевченко. «Кавказ»

1

Шуьйрачу товханахь туьнкалгехула охьайаийтинчу стоммачу зIенах кхозучу цIестан йай кIел лелхаш догура ножан декъа дечиг. Йай чохь бурош хьийзош кхехкара цIен-къорза йаккхий кхоьш. Товханара йовха алу берте схьа а хьаькхна, царна тIе чохь аьтта хох а, мохь а йолуш йалгIу лецира Айзас.

Дукха хан йалале шен кхача кийча хилар хаийтира цо. Коьрас а, Къайсара а зIена тIера схьабаьккхина йай шелонга неIаре хIоттийра. Йай чу кхарзар а йоьттина, шинхьа горга дечиган шаннаш а хIиттийна, царна чу йоккха цхьацца сискал йиллира Айзас. ТIехиллачу Маккхала, бисмилла а аьлла, кегийра йуьхкаш йеш, йохийра сискалш. Шина а шуьн чу кхоьйх дуьзна доккха цхьацца бога а, дечиган Iайгаш а дехкина, божаршка хIума йаа, элира Айзас.

Баккхийниш а, кегийрхой а къаьст-къаьстина шуьн тIе охьахевшира.

Iаьлбаг хьаша ву кхузахь. Зандакъана къилба-малхбалехьа Дагестанца дозанехь ломан когашкахь Iуьллучу жимачу Симсарара веана. Цуьнан хIинца а пхийтта шо а ца кхаьчна, амма хьаша лара веза, мел жима велахь а. Вежарий Аьрзу а, Iела а йа Маккхал волчу а ца веана иза. Цуьнан шен доттагIий бу кхузахь – Коьра а, Къайсар а. ДIадаханчу шарахь Iамо лаьмнашка бигча, цигахь тасаделла церан доттагIалла.

IаьлбаггIеран доьзал йа къен а, йа хьалдолуш а бац. Йукъанеккъара бу. Олдаман йалх кIантах йуккъера ву Iаьлбаг. Лома дигначу берашна йуккъехь майраллиций, доьналлиций къаьстара и болатан басахь горга йуьхь йолу кIант. Майра бере, тIехдика иччархо. Тешаме, къинхетаме накъост. Бераш дIакхаьчна масех де а далале, уггар а майрачара, кадечара, нуьцкъалчара, хьалхе дIа а йелла, массеран а тхьамда вира цунах.

Массаьрца а йукъаметтигаш дика йара Iаьлбаган, амма берашлахь Коьра а, Къайсар а къастийра цо. Цхьа гушдоцчу пхенаша хиттинера оцу кхааннан дегнаш. Буьйсанна, кIадбелла накъостий набарна охьабийшича, уьш кхоъ Iара ца вуьжуш. Ламанан буьрсачу хи йисте а хуий, дайн турпалчу хьуьнарех лаьцна хабарш дуьйцуш. Шаьш даккхий хиларе сатуьйсура. Иштта хьуьнарш гайта. Даймехкан, халкъан маршонехьа къийсамехь. ТIаьххьарчу дийнахь, лекхачу лома тIе а ваьлла, дуй биира оцу кхааммо, шайн дахар халкъан маршонна дIадала.

Тховса а вац уьш кхоъ шайн нийсархошца, ткъа Iелин хIусаме веана, баккхийчаьрга ладогIа. Кхузахь дуьххьалдIа баккхийниш хилла ма ца Iа. Масала, Аьрзу. Даим буьрса, ойлане йуьхь, шуьйра белшаш. Цуьнан шовзткъа шо а дац, амма гIараваьллачу нойбоьрахойн Эскин бIаьнехь уггар майра пхибIенча хилла иза. Цунна уллохь ву молла Маккхал. Молла цIе йелахь а, амма иза молла вац. ДуьххьалдIа Iаьрбийн лакхара дешар дешна цо. Шен хаарш, дахар маршонан гIуллакхна дIаделла. Йийсарехь хилла гена Россехь. Уьстамала а вахана, дуьненан дуккха мехкаш, халкъаш а гина.

Амма массарел а тамашийнаниг Берса ву. Хьалдолчу совдегаран кIант. Петарбухехь эпсарийн ишкол чекхйаьккхина цо. Генна мехкашкахь а хилла. Майраллина паччахьо ордалш а йелла цунна.

Оцу кхаангара дукхе-дукха тамашийна а, хьекъале а хабарш хезар ду кхаа кIантана. Баккхийчийн хьехамаш мацца а цкъа, хIорш кхоъ воккха хилча, пайдехьа хир бу царна. Уьш маршонехьа къийсаман новкъа бевлча.

ХIорш хIума йиъна бевлла а, Айзас шун дIаэцна а дукха хан йара. Кхаа кIанта леррина ладоьгIура Берсин а, Маккхалан а дийцаршка. Коьрина а, Къайсарна а керла ца хила а мега и хабарш. Уьш цхьана йуьртахь ма беха. XIapa Берса а вогIу кхуза кест-кестта. Амма дIога къорачу лаьмнашкахь, жимачу йуьртахь вехачу Iаьлбагна хьалха оцу хабарша керла дуьне схьадоьллу. Россехь, кхечу мехкашкахь йаккхий шахьарш, хаза гIаланаш йу, боху. Даккхийчу хиш тIехула лелаш кеманаш, эчиган некъаш тIехула лелаш цIерпошташ. ЦIеран ницкъаца лела, боху, уьш. Вовшашна генахь болчу наха эчиган сераш чухула вовшашца къамел до, боху. И дерриг Iаламат Iилманчаша кхоьллина, тов, цхьана йаккхийчу ишколашкахь дешначу.

Доллучул а Iаьлбаг цецвоккху оцу хьолечу мехкашкахь дехачу адамех дукхахдерш къен, цхьа а тайпа бакъо йоцуш деха, ткъа и сила долу хьал цхьакIеззигчу нехан карахь ду бохучо. Теша хала ду герз карахь Нохчийчу богIу и майра оьрсий шайн даймахкахь лайн хьолехь беха бохучух. И Росси йоккха йу, ма боху, дикачу дойшна тIехь шарахь цхьана маьIIера вукху маьIIе а ца кхачалуш. Ткъа муьжгийн латта дац, тов, цхьа буй а! Iаьлбаг ца теша сила долчу оьрсийн доккхачу халкъана тIехь кIеззигчу помещикаша къиза Iазап далладо бохучух. Цхьа а тайпа жоьпалла доцуш, стагана муха йетта, цунах йохк-иэцар муха йо, виэн муха вуьй ткъа? Хьалдолчара къечийн зударий хьийзабо, тов? Халкъ ца гIотту-те оцу къизачу йовсаршна дуьхьал? Дукха гIиттина, боху Берсас. Дукха тIемаш хилла, боху, къечарний, хьолахошний йуккъехь. Амма хьолахой тоьлуш дирзина даим а. Уьш кIезиг боллушехь. Паччахь, Iедал, эскарш хьолахошкахьа ма ду. Эскарш ду дика герзаца кечдина, царна тIехь куьйгалла деш говза инарлаш. Муьжгийн хIун ницкъ бу? Дагарш, шаданаш, мангалш. Царна коьртехь а, дера, хилла хьекъале, майра тхьамданаш. Амма – бодане. TIe хала а ма ду муьжгий цхьаьнатоха. Тахана кхузахь гIовтту, ткъа уьш хьаьшна бевлча, кхана – кхечахьарниш. Барт бац. Цундела паччахьан инарлаша уьш роггIана хьоьшу.

Малхбузе мехкашкахь маршонехьа къийсамехь адам бертахь гIотту, боху Берсас. Цигахь заводаш, пабаркаш йу дуккха а. Цигара белхалой мелла а кхетаме а, цхьабарт болуш а бу. Цхьа хIуьнехдинчу Германехь цхьа-ши стаг ву, тов, хьекъале. Халкъаш шайн маршонехьа къийсамна Iамош. Хьолахой, къехой, Iазапдаллорхой, Iазапехь берш а боцуш, массо а цхьатерра бакъонаш йолуш адамийн йукъаралла хIотто гIерташ. Оцу шина хьекъалчин тоба стамлуш йу шо-шаре мел долу. Малхбузехь-м хьовха, кхузахь, Россехь а. Цаьршиннан жайнаш ду оьрсийн матте гочдина. Россехь а кIезиг бац мискачу халкъехьа гIoдохурш. Хьекъале, майра къонахий. Уьш паччахьний, цуьнан Iедалний дуьхьалбуьйлу. Оьрсийн-м хьовха, кхечу къаьмнийн а маршонехьа къуьйсу. КIезиг бац ламанхошкахьа гIо доккхуш шайн аз айъинарш а. Цара а йаздо жайнаш, назманаш.

Иштта назманаш нохчийн маттахь йийшира Берсас:

Маршалла хьоьга, къоьжа Кавказ!

Хьан лаьмнийн хийра некъахо вац со.

Цара со жимчохь дуьйна хьистина,

Стигалан йесаллех а волийтина.

ХIетахь дуьйна ас сатуьйсу даим

Къилбенан стиглане, лаьмнийн баххьашка,

Ма хаза бу хьо, маршонан буьрса мохк,

Iаламо кхоьллина паччахьаш…

Iаьлбага ладоьгIура, садаIа а кхоьруш. ОххIай, ма хаза аьлла цо: «Ма хаза бу хьо, маршонан буьрса мохк…»

Цигахь мостагI виэр зулам ца лору,

ДоттагIалла тешаме ду, цул а тешаме – бекхам;

Цигахь диканна дуьхьал – дика, цIийна дуьхьал – цIий,

Цабезаман а доза дац, безаман санна…

Иэрча ду хиллачех дийцарш.

Къеначу нохчочо –

Казбекан баххьийн мискачу кIанта,

Лаьмнашкахула суна некъ гойтуш,

Мацах цкъа хиллачух дийцира суна…

Берсас йоьшура, йоьшура назманаш. Iаьлбаг цхьаъ хилла ца Iapa ладоьгIург. Массо а йийсаре лаьцнера цара. Ши бIаьрг дIа а хьаббина, назманийн боларца шовкъе дIасатехкара Маккхал. МостагI тIелетта ламанхошна. Бахархой дIаоьху даймахкара…

ХIун ду-те, дайн кешнаш дитина,

Къарбелла уьш махкахбовлуьйтург,

Хийраллехь ирс лаха уьш арабаьхнарг?

Мухьаммадан оьгIазло? Йа шайхийн хаамаш?

ХIан-xIa! Лаьмнашка шийла кхаъ кхаьчна.

Кхераме, дог къиза мостагI вогIуш ву, боху,

Дерриг дуьне а цунна кIел ду, боху,

Хьесап дан ца ларрол цуьнгахь ницкъ бу, боху…

Хийрачу махка дIаоьху ламанхой, даймехкан кешнаш а дуьтуш…

Амма маршо, маршо турпална

Сийлахь йу даймехкан синтемал:

«Оьрсашна хIуьттаренна, цадашаре

Дуьтур вай дерзина лаьмнаш,

Буьрса Бештау, хьуна тIедохка

Хьовсур уьш болатан буржалш…»

Мел доккха хьекъал, къармазалла йу иза! Ламанхошка ма боккха безам бу оцу стеган!

– Хьан йазйина и исбаьхьа байташ? – хаьттира Iаьлбага, са а ца тохаделла.

– Оьрсийн цхьана къоначу эпсаро йазйина уьш. Цуьнан чIогIа дог лозура ламанхойх, царна дуьхьал тIом бен паччахь, сийсазвеш, Iоравохура цо…

И бераллахь ваьхна йурт а,

Маьждигаш, машаречу йартийн баннаш –

Дерриг а хIаллакдин оьрсийн тIемалочо…

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Йарташ йогу: орца дац царна,

МостагIаша байъина даймехкан кIентий.

ЦIерийн меттанаш метеорех догу,

БIаьрг кхеттарг Iадавеш, мархашлахь ловзу.

Дерачу экханха цамзанаш буйнахь

Машаре хIусамашка толамхо лелха.

Къенаниш, берашший цо къиза дойъу,

Ткъа цIеша цIийдинчу куьйгашца

Цо къона наной а, мехкарий а хьоьсту…

Дукха хенахь дуьйна бIаьрхиш хIун йу ца хиъна Iаьлбаган бIаьргаш хих буьзира. Кхечахьа-м, уьш нахана ца гайта, лийр вара иза. Амма хIинца цунна ца гора чохь берш. Чу дохк хIоьттинчу цуьнан бIаьргашна хьалха хIуьттура кхехка тIом, йагийна йурт, зударийн, берийн, къеначийн а декъий. Цхьана генна кIоргера оьрсийн къоначу эпсаран аз а хезара…

Цкъа Гиха кIел хилира иза, –

Iаьржачу хьуьнхула тхо чекхдовлуш;

ЦIарца садоьIуш, тхуна тIехула богура

Сийна-йекхначу стигланан тхов…

Iаьлбагна йуха а хеза йаккхийчу тоьпийн къекъар, тоьпийн лелхар, болатан татанаш. Царна йуккъехула изза аз:

Ас ойла йора: «Декъаза стаг,

ХIун лоьху цо!.. йекхна стигал,

Стигала кIел массарна а шорта бу меттиг,

Амма хаддаза, эрна

И цхьаъ ву мостагIалла хьедеш – хIунда?»

Берса сецира назманаш йоьшучуьра. Амма цхьа а вист ца хуьлура. И буьрса тийналла йохийра Iаьлбага, ша-шена и тIаьххьара байт а аьлла.

– Баккъал а, Берса, хIунда лиэта адамаш вовшех? Оьрсийн оцу догдикачу эпсаран санна, ойла хIунда йац массеран а? Мичахь ву и турпал?

Берса гIайгIане велакъежира.

– Вац иза, Iаьлбаг. Иштта адамаш дукха ца деха.

– Велла иза?

– ХIан-хIа. Вийна.

2

– Ас дийцира-кха шуна, кIентий, къечу муьжгийн паччахьна дуьхьал гIовттамех лаьцна. Уьш-м къен, бакъо йоцуш болу дела гIовтту. Амма паччахьан, Iедалан харцонна, Iазапна дуьхьал хьолахой гIовттуш меттигаш а хуьлу. Ишттаниш кIезиг-м нисло, амма хуьлу. Церан хьал ду, царна хьалха йиллина йу ирсан неIарш. Амма къен, миска, декъаза халкъ гучу церан шайн хьолах а, ирсах а догдолу. Уьш халкъехьа бовлу. И кIеззиг хьолахой бу оьрсийн халкъан бакъболу кIентий.

Ишттачех дийцира Берсас. Цхьа хIуьнехдинчу Радищевна тIера схьаволавелла. Паччахьо шена гергаозийна иза. Жайнаш а йаздора цо. Амма шен жайнаш тIехь паччахь, цуьнан Iедал ца хестадора цо. Халкъерчу баланех, Iазапах йаздора. Нажжаз бора паччахь, помещикаш. Паччахьо гена, шийлачу Сибрех вахийтира иза. Шена тоьхна хан а йаьккхина, цIа веара. ТIаккха а ца витира иза паччахьо. Даим дIатеIош, сийсазвеш. И дерриг лан а ца делла, дIовш мелла, ша-шен вийра цо.

Шовзткъа шо хьалха цхьакIеззиг оьрсийн эпсарша барт бира паччахь а, цуьнан бартахой а дIа а баьхна, халкъ маьрша а даьккхина, паччахь воцуш Iедал хIотто. Петарбухехь а, кхечу шахьаршкахь а паччахьна дуьхьал эскарш гIовттийра цара. Амма кIезиг дара цаьргахьа долу эскарш. Уьш сихха хьаьшира. Коьртачех пхиъ ирхъоьллира. Эзарнаш Сибрех а, Кавказе а хьовсийра. Кхуза, ламанхошца тIаме. Царна хIуьттаренна. Цкъа-делахь, паччахьна хаьара, ламанхошна дуьхьал тIом бан царна ца лаьийла. ШолгIа-делахь, кхузахь тIамехь уьш байъаре догдохура…

– Бирий цара вайна дуьхьал тIом? – хаьттира Коьрас.

– Дера, бира, – жоп делира Берсас. – Ца бича, бовлурий уьш? Салт баьхна ма бахкийтинера уьш кхуза. Хьалха полковникаш бара уьш, кхузахь – салтий. Кара тоьпаш йелира. Дуьло, ламанхой байъа аьлла. Аш уьш ца байъахь, оха шу дойъур ду аьлла.

– Вайгахьа хIунда ца бевлла уьш? Васал, Жабраил, кхин дуккха а санна?

– Уьш вайгахьа бовларх, церан а, вайн а хIун нислур дара?

– Муха?

– Хьекъалечу нахана хаьара, сила йоккхачу, нуьцкъалчу пачхьалкхна вайн жимачу халкъо йен дуьхьало эрна хилар. Мацца а цкъа иза, къардина, кIелсацор дуйла. Паччахье, инарлашка вайн цIий ма Iенаде, бохура цара. Вайн халкъаца Iедал адамалле хилчахьана, халкъ ша тIедоьрзур ду, бохура. Ламанхошна ишколаш йахка, царна лоьраш ло, мах лело, кхечу говзаллашна Iамабе, кхузара хьоле маьIданаш халкъана пайдехьа хьовзайе, бохура. ХIаъа ткъа, паччахьаша, инарлаша ла ца дуьйгIира цаьрга. Паччахьийн, хьолахойн бала ма бац халкъан хьаштийн. Кхечу халкъийн-м хьовха, шайн, оьрсийн, халкъан а.

– ХIинца бац Россехь иштта нах?

– Бу, дера. Дуккха а. Шо-шаре мел долу, дебаш. Шо-шаре мел дели, хьекъале кхуьуш. Шайл хьалхарчийн гIалаташ гуш, нийсачу новкъа баха Iемаш. ХIинца а кхойкху уьш ламанхошца адамалле хиларе. Вайн къоман гIиллакхашца, амалшца догIуш урхалла ло, боху, вайна. ТIом чекхбаьлча мукъана, ламанхошний, оьрсашний йуккъе питанаш туьйсуш, мостагIаллаш ма кхолла, боху. Оцу бехачу тIамо халкъашна йина чевнаш, бохамаш, кхоьллина мостагIалла а дицдалийта гIорта, боху.

Массо а ойлане ваьлла дIатийра. Товханан шуьйрачу туьнкалгехула мох yгIypa. Стеран ахкаргаш тоьхна къевлинчу корехулий, неIаран херошкахулий чуоьху шело цIийнан массо маьIIе кхочура. Мокха дохк хIоттийнера хьакхарлахь чиркхан метта йогучу тIелхиго а.

ХIораммо а ойла йора хIинцца Берсас бийцинчу турпалхойн. Шайгарчу доьхначу хьолан а.

– Берриг оьрсий уьш санна белахьара, – элира Iелас гIийло. – Хьанна хаьа, берриг бохург санна, иштта хила а ма мега уьш. Амма, хIун пайда бу, и цхьа масех стаг воцург, шайн ойла а лачкъийна, бист ца хуьлуш Iаш хилча? Шаьш, уьстагIий санна, кхуза тIаме а лоьхкуьйтуш. Бакъду, тIом чекхбаьлла хIинца. Вовшийн дойъучуьра севцца. Вайн миска йарташ а ца йагайо хIинца. Вай къарделла севцца дела. Амма пайда буй ткъа хIокху машаран, вайгара латта дIадаьккхина хилча? Оцу тIе оьрсий ма ховшийна. ТIеман гIаьпнаш ма йоьгIна. Вай кху хьаннашка, чIажашка а лаьхкина. ТIаккха вайгахь такха ницкъ боцу йасакхаш тIейетта. ТIехула тIе, дIа ког мел баьккхинчохь вай сийсаздо. Адамаш ца хета. ХIан-хIа, гена гIyp бац xIapa машар.

ГIовталан кисанара схьаэцна, суьлхьанаш хьовзо кечвелира Маккхал. Кхо кIант роггIана баккхийчаьрга хьоьжура. ХIун аьлла жоп лур-те цара Iелина?

– Оьрсий бац вайгарчу бохамна бехке, – элира Маккхала. – Халкъ – халкъ ду. Халкъана тIехь кхиэл йан бакъо йац цхьаннен а. Дерриг зулам паччахьера, хьолахошкара схьадолу. Кхана салтий балош кхуза веанчу пурстоьпо, вига а вигна, кара топ йелла, гена махка а вигна, цигарчу нахана йетта аьлча, ахь xIyн дийр дара, Iела?

– ГIур вацара-кх.

– ХIун дийр дара ахь?

– ХIун дар-цадар дац, гIyp вацара-кх.

– Ца гIахь, дера, вара хьо, когех, куьйгех буржалш тоьхна, Сибрех хьажор.

– Бехкбоцу нах бойъучул, ша Сибрех вахана, цигахь валар гIоли йу.

– Дийца атта ду иза, – велавелира Берса. – Iедалца къийсалур дарий хьоьга, ва Iела? Хьо-м чемхалг, адамийн хIорда чохь тIадам бен баций. Адамаш, халкъаш вовшийн коча ма туьйсу Iедало. ДIога ворхI хIордал дехьа вехачу оьрсийн муьжгичунна ма ца хаьа нохчий хIун йу. Ткъа Iедало xIyн боху муьжгичуьнга? И нохчий къиза адамашдайъархой бу, уьш шайн луларчу оьрсийн йарташна тIелета, зударий, бераш дойъу, йийсаре дуьгу, талораш до, уьш байъарх къа дац, мелхо а, мел хир бу хьуна, боху цуьнга.

– Иза бакъ ма дац ткъа! – мохь белира Iелин.

– Ца хилча xIyн ду? Оцу муьжгичунна бIаьрга а ма ца гина нохчо. Иза теша ма во.

– Кхуза схьакхаьчча, гой цунна вай? ТIаккха ма хаьа цунна, шега ма-дийццара вай цахилар!

– Го. Амма тIаьхьа хуьлу. Йуханехьа некъ дIакъовлу цунна. Цуьнан къамкъарг эпсаран буйнахь хуьлу. Аьлларг ца дахь, йиэтта. ГIибаваллалц. Нагахь ахь нохчочунна топ ца тохахь, шаьш хьуна тухур йу, олу. Ткъа вукху мисканан, лаахь а, ца лаахь а, тIом бан дезаш нисло. Ткъа тIеман, шуна ма-хаъара, кхин гIиллакхаш ду. Ши дуьхьалонча дуьхь-дуьхьал нисвелча, шаьшшиннах бакъ а, харц а мила ву, ойла ца йо. Вовшийн виэн сихло и шиъ. Ша-ша дийна виса гIерташ. Цхьаъ, шиъ вийча, адамаш дайъа Iема. TIe, дуккха а байъа а гIерта. Дукха адамаш дайъинарг турпал ма лору. Цунна ордалш, мидалш, совгIаташ ма ло. Ша санна, цхьа пекъарш байъарна. Цо дозалла до шен ордалех, мидалех. Хазахета, майра ву, турпал ву бохуш, шен хьуьнарш кхайкхош хезча. Иштта нуьцкъахa, Iехош, бодане нах шайн кога кIел латтабо Iедало. Гой хьуна, Iела, кхузахь чолхе хIумма а дац. Халкъаш дац бехке. НеIалт хилла Iедалш ду бехкениш.

– Цхьана хIуманна тIехь бакъ вац хьо, Берса, – элира хIетталц тапъаьлла ладоьгIуш Iийначу Аьрзус.

Берса Аьрзуна тIевирзира.

– ХIун ду иза, Аьрзу?

– Шайн Iедало лелочу харцонашна бехке ду халкъ.

– Муха?

– Iедало лело харцонаш гуш, таьIна Iарна. Харц Iедал ловш Iарна. ХIунда латтабо цо шен коьртехь къиза паччахьаш, Iедалхой а? ХIунда буьту цо уьш и къиза харцонаш лело? Къаьсттина, вайниг санна, жима, гIорасиз халкъ шайн паччахьаша хьийзош ган а гуш, тийна Iаш долу халкъ – иза кIилло, йа къиза, йа кхетам боцуш халкъ ду. ХIан, хьой, сой къиза адамаш хуьлуьйтур вай. Кхин а эзар, итт эзар нохчо а. Ткъа вайн зударий, бераш, къенаниш? Дийнна халкъ хила йиш ма йац къиза а, сийдоцуш йа стешха а. Цунах теша стаг йа бIаьрзе, йа кIилло ву, йа иза адам дац. И стаг декъашхо ву шен паччахьан, Iедалан харцонийн, къизаллин. Нагахь шена тIера Iедал нийса дацахь, дIакхосса деза халкъо.

Берсас, ла а доьгIуш, резавоцуш корта лестабора.

– Хьайна дуьне цадовзарна дуьйцу ахь иштта, Аьрзу. Паччахьан харцонаш а гуш, тийна-таьIна Iаш бац Россехь. Халкъо неIалт кхайкхадо шен Iедална. Вайца биначу тIамна а. Шайн паччахьна а, Iедална а реза а ца хилла, амма иза дохо йа нисдан ницкъ ца кхаьчна, ца буьйлура бIеннаш салтий, эпсарш вайгахьа? Паччахьан эскаршна дуьхьал леташ, вайн лаьтта тIехь турпал ца ийгира уьш?

– Ишттаниш кIезиг ма бара…

– Ткъа хьуна хIун моьтту? Дийнна оьрсийн халкъ, цхьана дийнахь гIеттина, вайгахьа дер ду, моьттура хьуна? ХIокху карахь йолчу заманахь ишттаниг хир ма дац. Вайн дай а, Терка тIера гIалгIазкхий а, цхьа вежарий санна, бертахь баьхна масех бIе шарахь. Муьжгашца а. Арахьара кхерам тIегIоьртича, цхьаьна а кхетий, йукъарчу мостагIчунна дуьхьал а буьйлуш. Вовшийн диканан, вуонан дакъа а кхочуш. ТIаккха Терка тIе паччахьан Iедал деара. Цо зайлаш туьйхи оьрсашний, вайний йуккъе. Йуккъе мостагIалла доьлли. БIешарахь гергга лаьттинчу тIамо цIеран арц хIоттий шина къомана йуккъе. Амма хенан йохалла халкъашна хуур ду хIокху бохамашна бехке мила ву. ХIинццалц шаьш вовшашна дуьхьал латтийна герз оцу бехкечарна – паччахьна, хьоладайшна – дуьхьал дерзор ду.

Iелас товхана масех дечиг кхоьссира.

– Иза-м дуьххьара ца хезара суна хьоьгара, – цавешира Iела. – Маккхала а, Аьрзус а дийцира. Хьанна хаьа, и гIалкхазкхий вайн махка тIехь бацахьара, хенан йохалла ахь ма-бохху хила а тарлора. XIapa мохк царна а, вайна a тоахьара а, хир бара машар. Ткъа хIинца муха ду? Церан оьшучул а тIех латта ду, вайга лаьттан мацалла хIоьттина.

Суьлхьанаш хьовзийна ваьллачу Маккхала, ши куьг хьала а лаьцна, доцца доIа а дина, йуьхьах куьйгаш хьаькхира.

– Хьалха хьажий бен, ког ма баккха; тIехьа хьажий бен, дош ма ала боху кица лаа дац, Iела, – суьлхьанаш кисана таIийра Маккхала. – Ойла ца йеш хабар ма дийцалахь цкъа а. Хьоьга ладоьгIуш Iен и кхо кIант а тиларчу вуьгу ахь. Вайца тIом барх цуьрриг а дика болх ца хилла муьжгичунна. Уьш а белла оцу тIамехь. Вайл а дукха. Дийна биснарш шайн хьалхалеррачу къоьллехь, Iазапехь, харцонна кIел узарш деш Iа. БIе, ши бIе, эзар шо хьалха санна. Бакъду, гIалгIазкхий вайн махка тIе ховшийна. Амма хьуна хаац и мохк паччахьо царна белла цахилар. Иза пачхьалкхан дола ма баьккхина. Нагахь гIалгIазкхичо паччахьна гIуллакх ца до-кх, латта а, бахам а схьа а баьккхина, шен дерзинчу дегIаца дуьненан йеа а маьIIе дIахоьцур ву.

– TIe, уьш шайн лаамехь а ца баьхкина вайн махка, – тIетуьйхира Берсас. – ГIизлара кIел вехачу цхьана воккхачу стага муьжгичо дийцира суна, шаьш кхуза муха кхаьчна. Мацах, шайх Мансуран заманахь, Россин паччахь зуда йолуш, ГIизларна уллора мехкаш шен элашна совгIатана белла цо. Итт эзарнаш урдаш цхьанна а луш. Латта дуккха а хилла, ткъа иза лело ахарxoй бац. ХIаъ ткъа, элашна латта лело. ТIаккха элаша дIога Россехь шайн долара муьжгий схьакхалхо болийна. Доьзалшцанна. Анд-андийниш. Масех эзар чаккхарма генара. Цига схьакхачале, новкъахь ах хIаллакьхилира шаьш бохуш, дуьйцура цо. Дийна биснарш йа церан тIаьхьенаш йу цигахь бехарш. Оцу элашна бецаш. Новкъахь беллачех а хьоьгуш. Иштта балийна кхуза и гIалгIазкхий а. Шайн догIмийн дай бац уьш. Мичхьа а цхьанхьа – махкал чоьхьа а, арахьа а – тIом хилча, лаахь а, ца лаахь а, шайн дойшна тIе а хевшина, дIабаха беза. Ца гIахь, Маккхала ма-аллара, цIийнах-цIарах бохур бу.

Iелас кхерча техкина дечигаш даьгна довлуш дохкура. Котам дека дуьйлира арахь. ЦIа даха деза хан хиллера тоххара, амма кхаа кIантана ца лаьара гIатта.

– Кхин цхьаъ а ду шуна, кегий кIентий, – цаьргахьа вирзира Берса. – Вешан бохамашна вай и гIалгIазкхий бехкебахь а, амма дукхахдолу вайн латта инарлийн, эпсарийн карахь ду шуна. ГIалгIазкхичунна цхьа масех урд дакъа делла. Вайн доларчул алсам а ду иза. Амма цхьа чим латта доцурш а бу царалахь. Ткъа Органан округан начальникан Ипполитовн долахь эзар урд латта ду.

– Вайн нохчийн зуда йерг вуй иза? – хаьттира Iаьлбага.

– ХIун башхо йу цуьнан? Полковникна Белликна делла эзар урд сов. Ткъа БуритIарчу цхьана полковнико Свистуновс Мазлакна кIел пхи эзар урд гергга дIалаьцна. ГIалгIазкхийн йарташкахь шайчеран йаьIнаш тIехь Iачу кIеззиг гIалгIазкхашна – ФлоровгIарна, ФедюшкингIарна, КамковгIарна – пхиппа-йалх бIе урдаш мехкаш белла.

– Берсас буьйцурш-м оьрсий бу, – тIетуьйхира Маккхала. – Вайгара дIабаьккхинчу махках луларчу къаьмнийн элашна мел латта делла, хаьий шуна? ТаймазгIарна, БеккагIарна, ЭлдаргIарна, ТIурлогIарна? ХIоранна а – вуьрхIитта эзарнаш урдаш! Царал тIаьхьа ца бисина вайн къоман эпсарш – БотагIар, ОрцагIар, КъосамгIар, ДевлатмирзагIар, кхин, кхин а. Пхиппа бIе урдаш латта делла царна а. Ткъа ХортIагIар, ЧомакхгIар санначу лахарчу эпсаршна – шишша бIе. Гой хьуна, Iела, гIалгIазкхий а, муьжгий а нуьцкъаха балийна охьаховшийна вайн лаьтта тIе. Бовла меттиг йац церан. Ткъа вукху элашна, инарлашна, эпсаршна совгIатана белла вайн мохк. Вай а, оьрсий а, кхин къаьмнаш а теIо, дацо, Iазапехь далло паччахьна, Iедална дика гIуллакхдарна. Церан долара латта вайна йухадерзийча, лаххара а бIе эзар доьзална логгелц тоьур дара. Оьрсий кхузара дIабохур бу бохург дага а ма даийта. И элий, инарлаш, эпсарш, йисина цIубдарш а йу вай лахка йезарш… Ткъа хIинца охьадийша деза. Со а кIадвелла.

Массо хьалагIеттира. Накъостий арабовлуш, соцунгIа хилла Iаьлбаг Берсина тIевахара.

– Хьолахой а, къехой а боцуш, массо цхьатерра вехаш, массо цхьанийсса волуш пачхьалкх кхоллалур йуй, Берса? Ахь цхьа цIе-м ма йаьккхира цуьнан…

– Республикий?

– ХIаъ.

– Кхоллалур йу, дера-кх. И далург хиларх тешна ву оцу Германехь веха ас вуьйцу ши хьекъалча.

– Вайна гур йуй и зама?

– Тхо даккхийчарна-м ца ган а тарло. Амма шуна, къоначарна, Дала мукъалахь, гур йу. ХIан, Iодика хуьлда! Суна ца гуш дIагIахь а, Олдаме маршалла ло!

Шен онда куьг жимачу Iаьлбаге кховдийра Берсас.

3

Йеха йу Iаьнан буьйса. Амма МIаьчигна йолчу тIе а йахйелла xIapa, кIордадаллалц нахехь сакъоьруш Iийна, цIа веача а. Йахлур йацара, гай йузош бовха кхача а биъна, йовхачу хIусамехь кIедачу метта охьавуьжуш велахьара-м.

Йеха йу, къоьлла къикъйоьллачу кху лаппагIаш чохь ларйан воьлча.

Ламазна тосу кхакха товханна хьалха а баржийна, коьрта кIел кенийн гIайба а биллина, гоьла тIе ког баьккхина, аркъал Iуьллура МIаьчиг. КIур бина сийса товханара тIуьна гуьйриг. Шийла йу чохь. Хьерадаьлча санна, чугIерта дарц. Товханан шуьйрачу туьнкалгехула чу а иза доьлху. Попан аннех йиначу дечиган кIажаш тIехь лаьттачу боьжагйийллачу неIаран хераллашкахула чу а иза хьоькху. Зазус цига ца Iуттуш тIелхиг ца йисина, амма дарц чекхдуьйлу, йуьйцинчу кертах санна. ГIеххьачул саьнгарш хIиттина дуьхехь. Махо, тоттий, цкъа чудоуьйтуш, тIаккха, тIерадаккха санна, араийзадо коре тоьхна стеран ахкарг а. Цецах дича санна хетало xIapa цIа.

Когаш мере оьзна, горгамаш санна, горгделла Iохку бераш. Гуш бац церан кортош. СадоIу а ца хаало. Наггахь царах цхьамма ха хорцуш меттахъхьайо и тIелхигийн оьла. Жимма а йовхо лур йу аьлла хета хIума йерриг царна тIетоьхна. Хьалаайъича, чуьра кан цхьана агIор доьдий, ах дуьзначу галех тарло эттIа, тIехула мекха текхийча санна, калдадаьлла, летийна къарзделла, боьза доккха йургIа. Цунна тIехула тийсина кхекхий а, гезарийн цIокарчий а, даьсса галеш а.

Жимахдолу диъ бер-м хала а дацара, андадаьлла шиъ ду хала. Маре гIурриг хилла Зару. Коьра а ву пхийттара волуш. Берашца цхьаьна йургIанна кIел дижа ийзалучу цушинна къаьст-къаьстина мотт халла тарбина. Жимма адамашка терра, дегI хьулдина, арадала а лаьа цаьршинна. Хазаниг духуш, мерзаниг дууш сакъоьру хан йара, МIаьчиган таро йелахьара. Кхуьнан дас-нанас а, МIаьчига а, Зазус а иштта къен диъна дуьне. Изза дакъа берашка а кхаьчна.

Бераш-м – бераш дара. МIаьчиг ша а ву верзина. Цхьаъ бен йоцу цуьнан кетар а йу, берзалоша кадиттича санна, лилхина, коржамаш тийсина, чухулара кан маьI-маьIIехула тIе а дийлла. Миска, хебна, жимйелла иза. Муха ца хеба, дийнахь сарралц догIанехь, дарцехь хилча, буса сахиллац товхица хьала пенах кхаьзча.

МIаьчиган аьтто бацаре ца хьоьжу xIapa Iа а, неIалт хилла Iедал а. Керлачу йуьртдас ХортIас туркх ваийтина, кхана, нагахь дарц техь, Бена боьду некъ баккха ваха веза аьлла. Цига баханчех масех стаг когийн пIелгаш дахьийна веана. Шена а изза хиларна кхоьручу МIаьчига, шен неIармачаш дика йакъа а йина, йоькаш хьаькхна, йекъа лоьдгаш чу а йехкина, дIахIиттийна.

Боккха болх бу-кх цигахь итт де даккхар. Аьхка-м гIyp а вара цига. Iа, шело, дарц. Къаьсттина дукъаца буьрса хуьлу шело, дарц. Тоьхча чIу a гIyp боцуш, йуькъа хьун. Хьун хилла а ца Iай иза-м. Нана-даккхий пепнаш, пха. ЗIокберг тоьхча, суьйнаш туьйсуш, гIорийна латта. ДегIерчу ницкъах а, тIерачу тIелхигех а воккху оцу балхо. Итт дийнахь маьхза болх бан деза-кх, оьрсийн эскарш, хьаькамаш а мичча хенахь а, мичча метте а бахалурриг некъ боккхуш.

МIаьчигна уллохь кхерчан гIийлачу серлонехь тIаргIа къажбеш Ia Зазу а, йоккхахйолу йоI Зару а. Зазун коьртарчу Iаьржачу чухти кIелхьара схьакъиэда сира гиччош. Голаш мере а оьзна, царна тIе корта а биллина, букархьаьвзина йоллу иза. IаддаргIа санна, хьаьвзина цуьнан буткъа букъ. Хьалхе ду. Шовзткъа шо а кхачале, къанйелла. Цхьана хенахь Гати-Юьртахь уггар товш йоI йара иза. Къоьлло ца деш хIун ду!

Куьйгаэшара лоьхуш, схьа а дохуш, баьIаш йуьстахтуьйсу цаьршимма. Цхьа тамашийна, мара багош, кIон хьожа йогIу тIергIан тхонкех. Шело, мацалла, муьста хьожа.

ТIелхигийн барз меттахъхьайра. Ха харца гIоьртинчу йоIа меттахйехира нанас леррина гуонаха теIийна тIелхигаш. Йуьстаха Iуьллучу кIентан дерзина дегI гучуделира. ЧIораш санна, дуткъий пхьаьрсаш, хада доллу Iаьржа лаг. Букъа тIе летийча санна, тIехевшина пханарш, тур санна, ира букъан сурт. Хьала а гIеттина тIейаханчу Зарус дIахьулдира вешин дерзина дегI.

ШахьбигIаьргахь мовлад хиллачул тIаьхьа бутт сов хан йаьллера. Эвлара дикка нах бара Хонкара кхалха сацамбина. Амма МIаьчиган ойла йиллина керчара. Бус-буса хуьлура цуьнан Зазуца оцу гIуллакхах лаьцна къамел. Йа хIаъ а, йа хIан-хIа а ца олура зудчо. Хьайна луъург де олий, йоьлхий дIайоьдура. Амма тховса тIаьххьара а сацам тIеийцира МIаьчига. Къечу кхерчахь гIийла йогучу цIаре бIаьрг а бетташ. XIapa дуьне иштта къиза дуучул-м, цхьанхьахула дIа а вахана, йа адамашка терра ваха хаар, йа велла дIавалар гIоли йу. Хала-м, дера, ду винчу махках валар. Иштта а, вуьшта а, цунах воккхур ма ву иза, пусар доцуш. ТIаьхьа салтий а хIиттийна. Лаьллина хьалха а ваьккхина. Эзар шарахь кхузахь вахарх, чу са а догIур дац, муха догIу, дуьйш-дерзош кха а, керта догIуш хьайба а ца хилча. Уьш хир ду ала меттиг а буй ткъа? Кху Iедало догъэтIош вуьйр ву кхузахь-м. ХIан-xIa, Хонкара дIагIур ву иза. Кхин хIума дацахь а, латта-х лур дай цигахь. Лаьттаца ма ду цуьнан дахар. Латта ца хилча, велла ву иза. ЦIенош дар МIаьчигна дош ца хета. Уьш-м цо оцу тIаьххьарчу ткъа шарахь лаххара а ткъозза дина. Цхьана дийнахь паччахьан эскарша дагош, шолгIачу дийнахь оцу овкъарш тIехь цо йухахIиттош. Коьртаниг – бераш ду. Сибрех лахь, ша а кийрахь лийр ву иза, тIаьхьадуьсучу берех керстанаш хиларна кхоьруш. Ткъа бусалбанан махкахь валар-висар цунна болх ца хета.

НеIаран тайпа, гIорийна тата а доккхуш, йеллайелира. Шело, дарц дохьуш чувелира Коьра. Коьртара схьабаьккхина кхакханан месала куй а бегийна, чои тIера ло а дожийна, пенах тоьхначу дечган хьостамах уьш хьала а оьхкина, мачаш дIайаха охьахиира иза.

– Хьо мичахь вара, кIант? – хаьттира дас лехаме.

– IелагIаьргахь.

– Муьлш дара шу цигахь?

– Кегийраш. Берса а веана цига.

– Мичара ву шуьца волу кIант?

– Симсарара. Олдаман кIант Iаьлбаг. ДIайаханчу аьхка ломахь цхьаьна дара тхо.

ХIаъ, МIаьчигна хезнера и кIант вуьйцу. Аьрзус вийцира иза. Хене хьаьжна воцуш, хьекъале, хьуьнаре кIант ву, бохура.

Мачаш дIа а йаьхна паргIатваьлла Коьра, охьа а ца вуьжуш, берзинчу когашца чухула дIасахьийзара. МIаьчигна хаьара, иза цхьаъ ала лууш, амма ца хIуттуш лелийла.

– Дада, кхана-лама берийн шолгIа тоба йоьду лаьмнашка, – элира цо эххар а.

Дисинарг МIаьчигна кхеташ дара.

– ТIаккха?

– Сан нийсархой тIамна Iемаш бу, ткъа со, къуьрдиг санна, кху цIа а хиъна Iа…

– ТIаккха?

КIантана хаалора ден аз тIаьхь-тIаьхьа оьгIазе стамлуш.

– Цхьа меттиг тIехIоттахь, со массарна а тIехьа хир ву…

– ТIехьа ду вай-м даим а, – хецавелира МIаьчиг. – Къен стаг даим а ву цIоганехь. Хьуна иза хIинцца хиъна? Хьо цигахь вуйла а хууш, лергаш таIадай, IадъIе. Нах-м шайн говрашкахь гIyp бара, ткъа хьо гIаш-гIуркхахь ваха воллура цига?

Нанас бIаьцаш йеш а гина, цкъа дIатийра Коьра, амма ша долийнарг йа чекхдаккха, йа догдиллина саца лиъна, тIаьххьара а дехар дира цо:

– Iелега говр йехахьа суна…

Шога жоп делла, кIентан дог дохо а ца лиъна, вист ца хуьлуш сецира да. «Ванах, боккха болх бу-кх xIapa, пхийттара ваьлча а ца кхета-кх xIapa соьгарчу хьолах», – оьгIазъоьхура иза. Амма кIант човхо ца лаьара.

– Цо-м, дера, шега йехча, говр лур ма йара, кIант. Амма йеха бакъахьа ца хета-кх, – элира дас, аз лахдина. – Кху аьхка а йигийтина цо хьоьга. ГIиллакхе дац йух-йуха а йехар. ТIехула тIе, хьо цигашха дIавохуьйтийла а дац вайн. Вайгарчу хьолах хIунда ца кхета хьо? Хьо-х жима а вац, Коьра. ТIехаа говр, божа шуьстий-м хьехор бацара ас, шуна йаа сискал, догIмаш хьулдан тIелхигаш ца леталуш, хала воллучу сан ойла йан а ца йо ахь? Ца го хьуна, тховса пIерасканан буса Айзас сагIина деанчу ахьаран канах йина чорпа а мелла, охьадийшина и бераш? Узуш бежана дац вайн, дожа хьайба дац. Тховса даго дечиг а гихь деана ас. Ткъа ахь лома вахар хьехадо.

Чохь тийналла хIоьттира. ТIелхигаш кIел Iуьллучу деа берах цхьамма, мара уьйзуш, хур-тIур дора. «Хушшехь» сийсара кхерчара тIеда гуьйриг а. Хьерадаьлча санна, массо маьIIехула чугIертара дарц. Дега ала хIума дацара Коьрин. Иза бакълоьра. Коьрина шена а дика хаьара шайн боцу аьтто. Готанна йетт, старгIий доьжна, хала аьхначу ирзо тIера хIумма а ца йелира царна. Йокъано дагийра йалташ. Йетт, старгIий ду церан. Йетт боьхкича, берашна хинболчу шурин Iайгах хеда. СтаргIа йоьхкича, йужучу хIумане догдохийла дIайолу. Цхьаццангара йалта кхоьхьуш, декхарийла боьлла уьш. Ткъа тахана карахь йалтин цинц а бац. Керла йалта тIедан хьовха, бIаьсте йала а бу ши бутт…

– ТIехула тIе, кIант, керстанах xIapa мохк маьршабоккхур бу вай бохуш, хабарш йуьйцуш, и герзаш меттахъхьедечу кегийрхошна улло а ма гIерта. Бус-буса цхьаццанхьа тобанашка а гуллуш, аш йен хьаьжар-гуьжарш цуьрриг товш вац со. И дерриг эрна ду. БIе шо кхочуш доллу вай гIазкхех лиэта. Сан денда МаIаш а, сан да Маьнтак а велла церан карах. Со а къанвелла оцу тIамехь. Вай тоьлучуьра даьлла xIapa.

ЦIенкъахь берзина когаш шелбелла Коьра, шена кIел цхьа гуьйриг оьзна, когаш кхерча а берзийна, охьахиира. ЧIогIа тата доккхуш къевкъира чуьйраш. Хеталора, йоьхьаш, вовшийн худа гIерташ, хьерчаш санна.

Коьрас бIаьрг туьйхира ден а, ненан а, йишин а йаххьашка. Холбатахь йаьллича санна, йуьхьа тIехь бос бац шина зудчун. Шовзткъа шо долу нана а, вуьрхIитта шо долу йоI а цхьатерра къена хета. Хебарша аьхна ден мокха йуьхь а. Сирйелла маж. Сийна пхенаш тIедевлла, гIарладоьлла куьйгаш. Хебна белшаш, царна чуийзина, дацделла лаг. Биллина тIехь лаьттачу безачу балано саттийна букъ. БIаьргаш чохь дохк йу. Цара догдиллина дуьненах…

Церан терго тховса дуьххьара ца йинера Коьрас. Дукха хан йара цо пхийттара валаре сатуьйсу. Стага стагаца санна, деца къамел дан шена бакъо йаларе сатуьйсу. ХIинца тIекхаьчна и хан.

– Дада, сан пхийтта шо кхочуш доллу хIинца, – долийра цо, къонахчо санна, паргIат, сих ца луш. – Тахана доьзалехь хьан гIоьнча ву со, кхана, хьол тIаьхьа а висина, доьзалан да хила деза а мега. Хьо воккха хилла. TIe, могаш а вац. Суна кIордийна xIapa мацалла, xIapa къоьлла. Сан дог деша, мацалла мажбелла, берзина сайн йижарий, вежарий гича. Тхуна дан гIo доцуш, кийрахь йоьлхуш, йакъайелла чекхйолуш лаьтта нана. ГIайгIанаша кIелвитина хьо а. ХIинццалц аш со кхаьбна, хIинца шу кхаба рaгI соьгахь йу.

Ден йуьхь йекхайелира кIентан тIаьххьара дешнаш хезча. Тховса ши сацам бинера цо: Хонкара кхалха а, Коьра бIаьсте йаллалц йолах ХортIагIарна балха вахийта а. И ший а сацам доьзале дIакхайкхо а безаш, амма ца хIуттуш Iара иза. Кхалхар-м цара доьзалехь дукха хьехийна гIуллакх дара, иза-м хала а ца хетара цунна, тIаьххьара хIаъ аьлла чекхдаккха. Халаниг важа дара. Шен кIант нахана йалхо хIоттор. Иза дара цуьнан дайшна дуьйцу а цахезнарг. МIаьчигна шена гIенах а цагинарг. Ша санначу боьршачу стагана ваца шен кIант хIоттор. Амма кху къизачу дуьнено тIе ца хIоттош, ца гойтуш хIун ду?

Зударий, шайн тIаргIа а къажбеш, тапъаьлла Iара, шина боьршачу стеган къамеле ла а доьгIуш.

– ХIаъ, Коьра, вайн доьзалан гIортор ца хилча йер йац хьох, – долийра дас и хала къамел. – Мацалла дала йиш йац вайн. ХIуъу таро йина а, бIаьстенга довла деза. ТIаккха кхелхина нахаца Хонкара гIyp ду вай…

Коьра, вагийча санна, хьалаиккхира. ШагатIулгаш хилча санна, тIаргIа дIасаоззийначохь лацаделла дисира зударийн куьйгаш. ГIенах цхьана иэрчоно кхерийначу йоьIан, нене кхойкхуш, Iадийна мохь белира тIелхигаш кIел. Зару цунна тIехьаьдира.

– Вайшиннах цхьамма ХортIагIарна йолах болх бан беза. Баттахь жа дажийча, мазала хьаьжкIаш ло цо.

Коьрин оьгIазаллех богу бIаьргаш цIеххьана кхоьлира. Беран бос богу ховха балдаш, чуьра са дIадаьлча санна, кIайделира. Цхьана безачу мохьо таIийча санна, настарш йегош, охьаоьхура дегI. Иза йуха а гоьрга тIе охьалахвелира.

ХортIагIарна же хIоттар! ХIан-хIа, цо иза дийр дац, хIокху дуьненан дерриг хьал шена схьадаларх. Цуьнан шина кIантана хьалхара. ТIехула тIе, Ровза…

Оцу минотехь Коьрина хьалхахIоьттира къайлаха йезачун хьомсара сурт. Дуткъа, хIинцца хецаделла, меженаш йузайоьлла дегI. ГIургIезан санна, дехо кIайн лаг. Цкъа а Коьрега ма-дарра сурт ца хIоттало оцу тамашийна, цхьа шатайпачу куьце йуьхьан. Урамехь дуьхьалкхетча, Коьра шега хьаьжча, цIийлора цуьнан ховха беснеш. Къоьзан-Iам санна, сийна, цIена, кIорга цуьнан ши бIаьрг дIахьулбора дуткъачу Iаьржачу цIоцкъамаша. Иза тIехйаьлча, саца а соций, къайлаха цунна тIаьхьахьоьжура Коьра. Дайн болар, букъ буьзна стаммий, йеха, дешин бос беттало кIажарш. Дукха хан йу Коьрина иза къайлаха йеза. Вовшашка дош аьлла дист ца хиллехь а, хаьара Ровзина мелла а кхуьнан шега безам буйла. Амма Коьрина кхин а хаьара. Шен къоьллиний, церан хьоланий йуккъехь лаьтташ ворхI лам, исс корта болу саьрмак а хилар. ХIетте а, цо дог ца дуьллура шен безамах. ХIинца иза пхийттара волуш воллу. ЦхьакIеззиг хан йаьлча, миччахьа дIахIотта бакъо йолуш, вуьззина стаг хир ву цунах. И санна къоьлло хьийзораш Теркал дехьа, гIалмакхойн аренашка а къолах боьлху. Бакъду, шайн доьзална напха даккхар бен, кхин хьал-м ца лоьху цига боьлхучара. Наггахь накъостийн декъий а, догIмаш тIехь луьра чевнаш а йохьу наха цигара. Цуьнан-м ойла ца йора Коьрас. Цкъа дуьсур долуш дуьне ду xIapa. Тховса ду цара илли аьлча:

Вай, делча, денлур дац,

Къанделча, къонлур дац.

Вай динчу наноша

Вай йуха дийра дац.

Жимачохь цабиънарг

Безам вайн мерза бац,

Ша висча лахьти чохь

И биъна стаг ма вац…

Хьанна хаьа, накъосташна коьрте а хIоьттина вахча, паччахьан почта йа гIалин банк йаккха аьтто нисбала а там бу цуьнан. Оцу цхьана дийнахь цуьнан аьтто бала тарло и ворхI лам хадо, оцу саьрмакан исс корта божо. ТIаккха цо Ровзе майрра дIахьебийр бу ша даг чохь оццул лерина къайлехь латто безам! Амма Коьрас ша йа да, ХортIагIеран хьовха, хьеннан а чухIоьттича, цо Ровзех догдилла деза. Коьрин тIаьхьенна а тIехь йуьсур йу и цIе…

Йеккъачу цхьана Зазуна хаьара вешин къайле. Цо а сатуьйсура, вашас зуда а йалийна, ша ловзарга хьийзаре. Мел Ровзега догдохуьйла йацахь а, тIекхаьчча, Зазус хьестара иза. Вешин безам. Вешин самукъе. Вешин дуьне.

– Дада, ахь дуьйцург хиндоцург ду! – хезира МIаьчигна Зарун сацаме дешнаш. – Вай мацалла лийр делахь а, йа хьо а, йа Коьра а нахана чухIуттур вац! ХортIел хьо а ца оьшу, Яьлбикел сан нана а ца оьшу. Сан вешел куьце, майра кIант кху йуьртахь вац. Сайн нийсаршца йахь йу сан.

Да цуьрриг оьгIаз ца вахара. Ах оьзна дIа а йайъина, ша охьайиллина лоьдгах хьарчийна цигаьрка бага а йоьллина, хаьштигца и лата а йина, боккха баьккхина кIур чутуьйхира цо.

– Къонахалле, майралле даьккхича-м, вайл ца тоьлура уьш, йоI. Хьоло толийна-кх. Цунна къера ца хилча ца довлу вай.

– Кхалхар саций ахь? – тIаьххьара а йистхилира Зазу, ша къажбен тIаргIа охьа а биллина, гулйина латтийна настарш садаIа дIа а хоьцуш.

– Нах боьлхуш хилча, ца дахча довлий вай?

– Берриш-х ца боьлхий цига.

– ГIуллакх галдаьлларш боьлху.

– Доккха хIума ду-кх махкахдовлар… – йелхар иккхира Зазун.

МIаьчига аз айъира:

– ЦIийзар диталаш. Дукха дийцина вай. Бус-буса дуьйцуш. Тоьур ду. Мичча девлла а, рицкъа ца лехча ца довлу. Со-суо а вац нехан йолахо хила реза. Амма кхин некъ бац. Йа и дан деза, йа къола дан деза, йа caгIa деха деза. ТIаьххьарчу шиннал гIоли го хьалхарниг.

Коьра, шен берзина когаш цIенкъа а бетташ, чухула дIасахьаьвзира.

– ХортIагIара боьлхий цига? – хаьттира цо дега, цунна уллохь соцунгIа а хилла.

– Мича?

– Хонкара.

– Ца боьлху, дера-кх.

– ТовсолтагIар, ИбрахIим-ХьаьжагIар, кхин а и тайпа нах?

– Царна кхузахь а дац вуон.

– Вай хIунда доьлху ткъа?

– Вайн аьтто бац, кIант. Уьш, шайн теттина мохк а, даьхний а долуш бехаш нах бу, вай пекъаршна гатделла кхузахь xIapa дуьне.

– Царна мичара даьлла и хьал?

МIаьчига, жоп ца луш, доккха садаьккхира. Царна и хьал шаьш хьегначу къих ца IаьIнийла хаар дара цуьнан садуург. IаьIIа-кх, нах бухкуш, шаьш духкуш, гIийланиг хьошуш, хIаллаквеш. Шайн ден марчо а дуур дара цара.

– ХIан-хIа, дада, со реза а волуш гIyp дац вай Хонкара. Амма ахь бохург ца дича-м ца довлу тхо. ГIалгIазкхий, паччахьна йохкайелла вайнехан писашший кхузахь ког хецна Iайтархьама, со винчу махках вала веза-кх? Цхьаболчара, Сибрех дохуьйту, боху, вукхара Хонкара кхелха, боху. Цул цхьаннахьа а ца дахча? Кху вешан махкахь летта делча?

– КIант, и Аьрзу а, Маккхал а, Берса а дика къонахий а, гIийлачунна дика вежарий а бу. Амма церан хьехамаша нахана зулам дийр ду. Цаьрга ла ма дегIа.

– Уьш бакъ ма лоь! – ша тешарг лардан хIоьттира Коьра. – Сибрех дахийтахь а, лийр ду вай, Хонкара дахча а, лийр ду. Мацалла, махкаллаш дина! Со хIунда волу сайн махкара дIа? Кхузахь вай новкъа дерг дIавала! Цулла а, вайгара дIабаьккхина мохк схьало! ТIаккха хир ма йац xIapa къоьлла а, мацалла а! Йа гIазкхашца дов а. ХIан-хIа, тхол кегий долуш герз караэцна аш! Оцу къийсамо къандина шу! Шу йуьстахдовла. ХIинца paгI тхоьгахь йу! Къоначу чкъурехь. Шун некъ оха дIахьур бу.

«Гора, Аьрзу, йаI! ХIун дан гIерта-те шу?! – ойла йора МIаьчига. – ХIара къона тIаьхье а хIаллакйан дохку-те шу?»

– ХIаъ, тхо дIадевр дац тхешан махкара, – карзахвуьйлура Коьра. – Оха цIанбийр бу гаурех xIapa. Йа, летта, лийр ду! Ткъа рицкъа ас вайна оьшуьйтур дац! Со охьенца къолах гIyp ву!

– ХIейт, гора, кIант, йаI! – гIадвахана, велавелира МIаьчиг. Амма оцу веларца дозадоцуш йоккха гIайгIа гора. – Цхьана хенахь тхешан дега ас дийцинарг ду ахь хIинца соьга дуьйцург! Шен дега цо дина хила а тарло изза къамел! ХIан-хIа, Коьра, кегий ду шу хIинца а. Селхана йина хьозанан кIорнеш. ТIемаш-м хьехор а дацара вай, атталла тхинчо а божаза. Вайна кхузахь маршо хир йу бохург дIадаьлла. Дукха бу керстанаш. XIapa дуьне дуьзна. Байъарх уьш совца а ца белла, диси вай. Вайнехан масех тIаьхье лиэтта царах. И ахь боххург дуьйцуш, гIуьттура царна дуьхьалйийлла xIop а къона тIаьхье. Тхол баккхийниш тхоьга кхойкхура шайн метта хIиттаре. Уьш тешара толамах. ХIетахь мостагI вайн махкахь вацара. ХIетахь цунна дуьхьало йан хIинцачул атта дара. ХIинца оха, даккхийчара, догдиллина толамах. Зингат санна, вайн махка ваьржина мостагI. ЦIезо санна, талийна, хIаллакбина вайн мохк. Вайна йукъа гIалгIазкхийн йарташ йехкина. Церан гIап, эскарш доцуш маьIиг йац. Лаг лаьцна вайн. Денна тIекъуьйлу иза. Садукъош лаьтта. Кхалха гуонна йукъа доьхкина. Шу карзахдохуш АьрзугIар бу. Цаьрга ла ма дегIа. Вешан устазо бохург дер вай. Дала цайелларг маршо йац. Вешан болх Даллий, элчанний, устазний тIе а биллина, бIаьста нахаца Хонкара кхелхар ду вай. Хьанна хаьа, цигахь гIуллакх вуон ца хила а мегий. Кхузахьчул хала-х хир даций. Мухха делахь а, вайца цхьана динехь бусалбанаш ма бу уьш. Бусалба паччахь ву цигахь. Оцу тIехь сацам чекхболуьйтур вай…

Дас биначу сацамо харцийра Коьрас йоьгIна дашо гIала.

VII корта, ГУЛАМ

Даймохк ларбеш гайтина майралла – къонахалла йу, разбойникан майралла – зуламалла ду.

А. А. Бестужев-Марлинский

1

Областан эскарийн командующин Лорис-Меликовн омрица Нохчмахка веана полковник Муравьев а, цуьнца кхин цхьа керла эпсар а валош, тахана Гати-Юьрта кхаьчнера Ичкерински округан начальник полковник Головаченко.

Керлачу йуьртдас ХортIас доккха шун хIоттийра хьешашна. Ишттачу меттигна цо Соьлжа-ГIалара эцна чохь сурт го Iаьржа лак хьаькхна йоккха стол, тIе кIайн шаршо а йаржийна, даарех, маларех йоьттина йара. Хьеший стоьла гуонаха ховшуш, чукхечира цара шайна талмажаллина кхайкхина ГIачалкхан дукъаца йолчу йартийн наиб милицин майор Шамурзин Бота.

– Йаалаш, хьеший, йаалаш! – гуонаха хьийзара ХортIа. – Шайна оьшург алалаш. Хьозанан шура а карор йу вайна! Хьан оьздалла, хьо йуьстара кхийдаш ма хетало? ХIара чагIар доттий ас хьуна?

Сатталц диъна, мелла бевлча, хIусамдена баркалла а аьлла, Ботина тIевирзира Муравьев:

– Господин майор, хьо дукха кIадвелла вацахь, хIусамдеца аравалий, йуьртара нах майдана гулбехьа.

Бота, шозлагIа ца олуьйтуш, ХортIица цхьаьна аравелира.

– Иза хIун нохчо ву, господин полковник? – хаьттира дукха хан йоццуш Нохчийчу веанчу штаба-капитано фон Клингера, Ботин букъ неIарх ма-тилли. – Хабар, лелар а кадрови эпсарчух тера ду цуьнан, тIе, оьрсийн мотт а хаьа шера.

Полковник Муравьев велавелира.

– Иштта шера хаьа цунна французски а, польски а меттанаш. Гвардейски эпсар ву иза. Нийсса аьлча, хилла-кх.

Фон Клингер цецваьлла ладоьгIна висира.

– Хьуна ца хезна цуьнан истори? – цул а цецваьлла хаьттира Головаченкос.

– ХIан-хIа. Со керла ма ву кхузахь.

– О, тамашийна стаг ву Шамурзаев!

– Полковник, ахь йийцахьа цу майоран истори. Дукха йийцина, кIордийна суна.

– Дийцахьа, господин полковник!

– Дика ду. Мукъа цаIap хир! Цхьацца ца дийцахь, кху Iуьргахь сагатделла а лийр ву. Амма цкъа хьалха къамкъарг тIунйан йеза.

Фон Клингера, каде хьалаиккхина, чагIарх шайн кхо стака дуьзира.

– ХIаъ, тамашийна йу Шамурзаевн истори, – волавелира Муравьев, дассаделла шен стака охьа а хIоттийна, мекхех куьг а хьаькхна. – Тохара, Алексей Петровичан заманахь, вайн эскарша цхьа йурт дIалоцуш цигара берриш бахархой хIаллакьхилира, исс шо кхаьчна цхьа кIант воцург. Иза а карийнера чов хилла Iуьллуш. Салташа шайца гIопе веана иза, чов йирзича, хIетахь корпусни командир хиллачу баронан Розенан вашас шен доьзале дIавигийтира. XIapa нохчий, шаьш акха бехаш белахь а, хIуманах дика кхуьуш, хьекъале адамаш ду.

– Хезна суна, иштта вигначу шина кIантах тIаьхьа Россехь цIейаххана ши стаг хилла бохуш, – мелла а шен хаарш гайта лиъна, йукъавуьйлира фон Клингер. – ШийтталгIачу шеран тIамехь гIараваьлла майра инарла Александр Чеченский а, художник-академик Петр Захаров а.

– Розенан доьзалехь лаккхара европейски образовани а, кхетам а болуш кхиира xIapa Бота а. Боккхачу кхиамца эскаран школа чекх а йаьккхина, башха эпсар хилира цунах. Цкъа цхьанхьа Бота гинчу воккхачу эло Константина шен свите вийхира иза Розене. ХIетахь Польски паччахьаллехь ша наместник волуш. Паччахьан вешин дехар кхочушдан дийзира баронан. Кестта воккхачу элан уггар гергарчех цхьаъ хилира Ботех. И майра, хьекъале, куьце эпсар даггара везавеллачу наместнико, цунна зуда йало дагахь, шена иза керста дине верза лаар хьахийра цуьнга. Амма Ботас, баркалле хьовзош, ша цу балхана резавацар хаийтира. Берахь ша ваьккхинчу махке сатуьйсучу Ботас Кавказехь гIуллакхдечу эскарехь хила шена лаар хаийтира говза далийначу дехарца.

– Майра, оьзда дехар ду иза-м! – бIаьрг буьзна вистхилира фон Клингер. – Иштта доьналла долуш нах кIезиг нисло.

– Константина кхочушдира Ботин дехар, – дуьйцура Муравьевс. – Кхуза схьавеана иза Таьшкичу-гIопехь гIуллакх деш сецира. ХIетта йукъаваьллачу Шемалан ДегIастанахь цкъа кхиам, йуха иэшам хуьлучу шерашкахь дара иза. ДегIастанахь вохийна имам ведда Нохчмахка вар а, кхузахь шовзткъалгIачу шарахь хилла гIаттам а, вайн йуьхьанцара иэшамаш а хьуна хууш хир бу. Ломахь хуьлучу гIуллакхашка леррина хьоьжу Бота вайн эскарийн йуьхьанцарчу иэшамех, нохчийн кхиамех Iехавелира. Шемал тоьлур вуй, тIаккха ломахь феодальни пачхьалкх кхоллалур йуй, хьалххе цигахьа ваьлларг оцу пачхьалкхехь имамал дукха лахахь хир ваций моттаделла Бота, вайн администрацица дов а даьккхина, ведда нохчашна тIе вахара.

– И шен куралла бахьана долуш, цхьаьнцце тар а ца велла, – тIедуьзира Головаченкос, схьаэцна котаман гIoгI саттийна каг а деш.

– Имамо воккхавеш тIеийцира Бота, – биэндоцуш дуьйцура Муравьевс, ша хьалалаьцначу хрусталан стаканах чекх а хьоьжуш. – Муха ца оьцу, оьрсийн эскарийн тIеман говзалла, кхузара вайн эскарш, инарлаш, шен пхи пIелг санна, шера бевза эпсар. Ботех наиб а, шен разведкин начальник а вира имамо. Дукха хан йалале цуьнан кара велира Нохчийчуьра масех наиб. Царна йуккъехь вара гIараваьлла мичкахойн Эски а. Шен мах хуу Бота сихха куравелира. Шен куьйгалли кIел болу наибаш хьийзо а, Шемал ца лера а вуьйлира. Иза а кIезиг хийтира цунна. Хьолана сутарчу цо муьлххачу а некъаца стамдора шен хьал. Наибашлахь уггар майра а, хьекъале волчу цуьнан мостагIий де дийне мел дели алсамбуьйлура. Хаддаза имамна тIеоьхура Ботина ден аьрзнаш. МагIарчу нахера хьовха, наибашкара а. Царна йуккъехь интригаш йолайелира. Оцу интригашкахь дакъалоцуш вара Эски а. ДIателлича, Ботина ден аьрзнаш бакъ карийначу Шемалан иза коьртачу наибан декхарх мукъаваккха дийзира. Ботас чIогIа лечкъадора шен имаме а, мостагIашка а, наибашка а цабезам гIаттар. Аьтто лоьхура бекхам иэца. ТIехула тIе, Шемалан гIуллакх а йуханехьа дирзира. Кавказски Линера берриг тIеман ницкъ Нохчийчу берзийначу вайн эскарша хаддаза толамаш бохура. Ботина гира Нохчийчоьнан оьмар йеха цахилар. Хиира, цунах хаьдча, Шемал дIаволийла. 1851-чу шарахь вайн командованис Нохчийчу йоккха экспедици кечйеш йуйла а хиъна, Шемал цунна дуьхьал ницкъ вовшахтоха вуьйлира. Нохчийн эскаршна гIоьнна Дагестанера масех эзар стаг гулве аьлла, омра а дина, царна сурсаташ иэцар тIедуьллуш, Ботига дуккха а дато ахча делира имама. Оццул ахча каракхаьчча, цунах йалта иэцаран меттана, оцу ахчанца ведда веана, тешамций, бакъдолчуьнций Барятинскийна гIуллакх дан хIоьттира иза.

– Ткъа фельдмаршало хазахеташ тIеэцна хир ву иза? – цецвуьйлура фон Клингер.

– Муха ца оьцу! – велавелира Головаченко. – Маракхетта, коьртах куьг а хьаькхна, хьаьстира. Хилларш дагалоьцучун бIаьрг болийла аьлла.

– Эрна витина, эрна, – корта лестабора штабс-капитано. – Ишта нах тIаьхьа бале ма бовлу.

– ХIан-хIа, хьо гIалатвуьйлу, капитан, – дуьхьало йира Муравьевс. – Бота санна хьекъале, майра нах пайдехь хуьлу тIеман заманахь мостагIчунна дуьхьал. Колонешкахь машаре заманахь а оьшу. Фельдмаршал, хьаха, вара хьекъале. Оцу дийнахь дуьйна Бота шена уллора дIа ца ваьккхира цо. Нохчийчоь йохочу 1852-чу шарахь Бота шена уллохь ца хиллехь, вайн кхиамашка догдохуьйла йацар чIагIдора Барятинскийс. Доцца аьлча, оцу дийнахь дуьйна вайн инарлийн карахь дийна къилба, топографически карта дара Бота. Некъаш гойтуш иза хьалха ца хиллехь, къемата а кхачалун доцчу йукъаршка дуьгура цо вайн эскарш, зиэн-зулам ца хуьлуьйтуш.

– Цул сов, господин капитан, вайгахьа волуш цо шеца йалийра хьалха Шемална гIуллакх деш хилла йерриг а разведкин аппарат, – тIетуьйхира Головаченкос.

– Шш-ш! ЧувогIуш ву иза…

Оцу минотехь ХортIа тIаьхьа а волуш цIа чу ваьллачу Ботас хаам бира, йуьртара берриг боьрша нах маьждиган майдана гулбелла лаьтта аьлла.

– Баркалла хьуна, господин майор, – элира Муравьевс. – Охьахаал, арадовлале, цхьацца кад дIамала вай.

Капитан даррехь Боте хьежа хIоьттира.

– Шемалан уггар толамечу шерашкахь хьо цуьнан аьтту куьг хилла лаьттина бохуш, хезна суна. Бакъдуй иза? – хаьттира цо.

Капитанан хаттарехь цавашар хетаделла Бота, корта курра aгIop а саттийна, буьрса цунна тIевогIавелира. Амма шена хетаделларг цуьнан бIаьргаш чохь ца тосаделча, бос хийцира.

– ХIаъ, иза айъинчех цхьаъ ву со а.

– Амма, господин майор, суна хазарехь, Шемал воккха полководец а, хьекъале баьчча а хилла. Ишттачу стеган ницкъ кхочур бара аьлла, хета суна, кхечара гIo ца дича а, ша-шен лакхаваккха?

Ботас, вела а къежна, белшаш саттийра.

– Шемал хьекъале, майра, Iелам а стаг вара. Амма, хьуна вуьйцу ма-хаззара, тIеман стратег вацара. 1812-чу шарахь хиллачу тIамехь оьрсийн эскарша баьхначу толамашкахь Александр Хьалхарчун мел дакъа хилла, хаьий хьуна? Изза вара-кх Шемал хIокху ламанхоша вайна дуьхьал биначу тIамехь.

– Со кхетац ахь аьллачух.

– Кху Нохчийчохь оьрсийн эскаршна тIехь баьхначу толамашкахь цхьа а тайпа дакъа дац цуьнан.

– Собар цкъа…

– ХIаъ, Шемала цхьа а толам ца баьккхина. Цхьана а тIамна тIехь цо куьйгалла цадарна. Амма Шемал ша хьекъале администратор а, говза идеолог а вара, ламанан халкъашлахь доккха сий долуш. Цундела халкъаш, Делах санна, тешара цунах.

– Мила вара ткъа кхузахь и тIеман толамаш баьхнарг? Хьо-м вацара?

– Цуьнан наибаш. Цаьрца цхьаьна со а.

– ХIета, Шемалан шен КутузовгIар, БагратионгIар, ДавыдовгIар хилла-кх?

– Цунах тера догIу.

– Масала?

– ЦIонтаройн ШоIип, алдахойн Юсуп-Хьаьжа, шелахойн ТIелхаг, мичкахойн СоIду, Эски а, кхин, кхин а. Юсуп-Хьаьжа, европейцийн маттахь аьлча, Шемалан генеральни штабан начальник а, премьер-министр а вара.

– Гиххойн Сайдулла, шотойн Атаби, курчалойн Ботукъа а, гендарганойн Iиса а, – цIераш тIетуьйхира Головаченкос.

– Аш дийцарехь-м, Шемала тIом бина а ма бац! ХIета, и шен ткъайасна чов мичара йаьлла цунна?

– ТIамехь ши чов хилла цунна – Гимрахь а, Ахульгохь а. Цхьа чов – Хунзахерчу маьждиг чохь дов даьлча. Шийтта чов Чобаьккхинарчу бIаьрзечу нохчочо ГIубаша йина. Важа йисина йиъ чов ламанан нохчаша йина, иза шайна ницкъ бан воьлча.

Клингера, цецваьлла, корта хьийзабора.

– БIаьрзечу нохчочо хIунда верина иза?

– Иза йеха истори йу, – доккха садаьккхира Ботас. – Ша тIевоьссинчу хьешан къона йоI шена йига гIоьртина хилла Шемал. ЙоьIан бертаза. ЙоьIан нана йацара, ткъа да, тIаме вахана, цIахь ца хилла. Имаман дагара хиъначу йоьIан ненан шичас, бIаьрзечу ГIубаша, буьйсанна ха дIатийначу хенахь Шемал волчу цIа чу а вахана, жима а, йоккха а шийтта чов йина цунна. Иштта йу, бохуш дуьйцу, оцу чевнийн истори.

– Ткъа бIаьрзечух хIун хилла?

– Дуьххьара чуиккхина ши хехо ГIубаша вийна, тIаккха тIаьхьа чулилхинчу муртазекъаша, схьа а лаьцна, когаш, куьйгаш а дихкина вигна, вийна. Цхьаболчара дуьйцу, цIестан чари чу а виллина, кIел цIе а латийна, вагийна бохуш, кхечара, Iай арахь хи чохь долчу ной чу а виллина, гIорийна вийна бохуш. Бакъ муьлха ду-м, хаац.

ХортIас чай доьттира массарна а.

– Дерш, доцурш а дуккха а кхоьллина Шемалан цIарна гуонаха, – элира Муравьевс. – Хала ду царах харц-бакъ къасто. Амма суна цхьаъ хаьа бакъ а долуш. Шемал фанатик цахилар. Динан фанатик оцу шен динан идейн дуьхьа ле, бIаьрнегIар ца тухуш. Ткъа Шемал даим а ларлора кхерамах, эрна Iожаллех. Суна хетарехь, цуьнан идей кхин йара – ша схьалаьцначу некъан, маршонехьа къийсаман идейн дуьхьа вахар. Цуьнан дуьхьа даим а шен са лардора цо. Масала, Гимрахь, Ахульгохь, тIаьххьара а – Гунибехь а. Массанхьа а кIелхьарвала хьекъал а, мекарло а хуьлура. Хунзахерчу маьждиг чохь дов даьлча, цо динарг хезний шуна?

– ХIан-хIа, – ладогIа кечвелира Клингер.

– Цуьнан шен кIанта Мохьмад-Шафис дийцина xIapa. Хьамзат-бека а, Шемала а Хунзахера бекаш бойъу хан йу иза. Буьйсанна хилла и дов. Бодашкахь. Ма-хаъара, Хьамзат-бекан уггар гергара гIоьнча вара Шемал. Цундела уггар хьалха и ши коьртахо виэн гIоьртина бекаш. Гуттар дов марсадаьлча, цхьана беко мохь тоьхна: «Шемална тоха, кIайн куй болчунна!» И мохь хезначу Шемала, шена уллорчу мурдан коьртара Iаьржа куй катоьхна схьа а баьккхина, иза шен коьрта, шен кIайн куй цуьнан коьрта тиллина. Мурд вийна, ткъа Шемал, йайн чов хуьлуш, кIелхьарваьлла.

Цхьана йукъана тийналла хIоьттира чохь.

– Адамаллин исторехь цхьа а гениальни стаг ваьлла вац гIaлаташ, ледарлонаш йоцуш, – чайнах дассаделла стака йуьстахтеттира Ботас. – Европин цивилизованни паччахьашкара дийлина гIалаташ-м хьовха, даррехь цара йина къизаллаш а гечйо вай, царна цхьацца бахьанаш а лоьхуш. Ткъа Шемалан, оцу боданечу ламанхочун, гIалаташ, ледарлонаш, и сийсазвеш, аьшнашвеш, кхайкхайо. Иза нийса дац, господа, данне а нийса дац.

Фон Клингерна тоам ца хиллера хеттарех а, жоьпех а.

– Господин майор, хьан къамелехь хаало ахь Шемал мелла а лоьруш хилар. ХIета, цунна а, хьайн халкъана а уггар хала киртиг тIехIоьттича, и шиъ дIа а тесна, церан дуьхьалончин агIонгахьа хIунда велира хьо? Нагахь иза къайле йацахь, цунна жоп лохьа.

Ботин велар иккхира. Схьахетарехь, и хаттар дуьххьара ца хезнера цунна.

– Кхузахь къайле йолуш хIумма а дац, капитан, – биэндоцуш вистхилира иза. – Беран хенахь сайн махках, халкъах ваьллехь а, кхечу къомо, кхечу йукъаралло кхиийнехь а, цIийца а, дагца а даим а сайн халкъан кIант хилла со. Сан халкъ шен маршонехьа оьрсийн Iедална дуьхьал гIеттича, цунах дог а лезна, цунна сайн ницкъ кхочу гIo дан, цуьнгахьа велира со. Амма, и къийсам эрна буйла хиъча, оцу къийсамехь сайн халкъ хIаллакьхила гергадахча, боданечу имамо а, цуьнан наибаша а сайн халкъана цкъа а маршо, серло лур йоцийла хиъча, Шемалах дIакъаьстира со. Сехьа а ваьлла, сайн берриг ницкъ оцу иттанаш шерашкахь эрна Iенош долу халкъан цIий сацорна тIе, кху лаьмнашкахь ма-хуьллу сиха машар, синтем хIотторна тIебахийта.

– Ткъа ахь оцу хьайн халкъана дуьхьал тIамехь дакъалацарх муха кхета веза?

– Оцу тIамехь дакъалацар а ду тайп-тайпана. Цхьаболчара адамаш дойъура, йарташ, йалташ, бошмаш, цанаш йагайора, ткъа со сайн ницкъ ма-кхоччу и къизаллаш ца хилийта гIиртира. И дерриг а Далла дика хаьа. Кхин цхьа бахьана а дара со оьрсашкахьа валаран. Девлатукъа цIе йолуш майра, тешаме, оьзда доттагI вара сан. Цхьа а бехк-гуьнахь доцуш, цхьана нехан харц маттаца иза виэн кхиэл йира имамо. Иза бехке цахиларна тоьшаллаш далош, цунах къинхетамбар доьхуш, дукха корта биттира ас Шемале. Амма имамо со тергал ца вира. Сан доттагI вийра. Суна хаьара, сайх а изза хир дуйла, со а коьртах вала гергавуйла. Имамна бIаьрга ван ца везара шел майра, хьекъале, оьзда а стаг. Шен аьтту куьг, шен коьртан хье хилла лаьттинчу алдахойн Юсуп-Хьаьжех хIун дира имамо? Лаьцна, ДегIастанан къорачу лаьмнашка а вигна, зиндан чу тесира. Ведда Барятинскийна тIе ца веанехь, цигахь холбатахь велла хир вара иза. Изза кхоллам кечбинера Шемала суна а.

Фон Клингер, белшаш хьала а тухуш, муцIар а саттийна, дIатийра.

Муравьев хьалагIеттира.

– Господа эпсарш, и къамелаш дитий вай? Историно а, хено а къастор ду харц мила хилла а, бакъ мила хилла а. Ткъа хIинца, господа, кху комаьршачу хIусамера арадовлале, хIусамден цIарах цхьацца кад малар вайн декхар хета суна. ДIалацал бокалаш. Хьомсара Хурда, цкъа а ирс, беркат ма оьшийла хьан хIусамера! Ахь дагалаьцнарг дерриг кхочушхуьлда хьан! Цуьнан локхаллин областан начальникан Лорис-Меликовн цIарах ас баркалла олу хьуна тахана ахь доггах динчу гIуллакхна.

– Баркалла хьуна, хьан оьздалла. Со воккхаве сан мискачу хIусаме шу дахкарх. Цуьнан локхалла Лорис-Мелик а, Туману а тешна хила мегар ду тхо оьрсийн Iедална муьтIахь леш хиларх.

– Хьан пурбанца, господин полковник, ас баркалла олу майорна Шамурзаевна а, – тIетуьйхира Головаченкос. – Кху лаьмнашкахь тIом сацорехь, машар хIотторехь ламанхошна а, Россина а Iаламат доккха гIуллакх дина ахь. Оцу тIехь кхидIа а ахь, хьайн ницкъ, хьекъал, хаарш ца кхоош, хьайн халкъана а, Россина а гIуллакх дийриг хиларх теша со. Дала аьтто болда хьан!

2

Гати-Юрт йилличхьана дуьйна, мел доккха а, жима а гIуллакх дийца, къасто дезаш меттиг нисйелча, рузбанан маьждиган майдана гулло гатийуьртахой.

ТIеман заманахь даим а, орцанан хаам ма-хеззинехь, кхуза гуллора адам. Кхузара дIабоьлхура уьш тIаме а. Цуьрриг даг тIехь кхерам боцуш. ХIоранна а хаьара, цхьанахьашха шайн йуьртана тIевогIуш мостагI вуйла. Нагахь шаьш и ца сацавахь, цо йурт йагор йуйла. Цкъа дина ца Iара ишттаниг. Гатийуьртахой боьлла дерригенах а, Iожаллех а. Уьш цунах кхерац, цкъа а ца кхийрина. Кхерар-м хIунда хьехадора, цунах боьлуш, цуьнца ловзура уьш. Амма хIинца маьждиган майдана кхойкхуш йуьртан туркхан аз хезча, церан кийра ша лацало. Куьйгаш малло. Дегнаш Iийжаш хьуьйсу уьш шайн ахдерзинчу берашка. ТIаккха, церан бIаьра а ца хьовсалой, сихха дIабоьрзу. Хьалха тIом бара. Дуьхьал а хIоьттина мостагIчух латар кхераме дацара, мелхо а, хьурмате дара иза. Шен даймехкан дуьхьа са дIадаларал доккха ирс хила йиш йац. Къонахчун декхар ду иза. Амма, даймохк, дайн кешнаш дитина, генарчу, хийрачу Хонкара йа, тоьпана хьалха а ваьлла, шийлачу Сибрех вахар. И хала ду.

ДIайаьлла церан дуьненан самукъе. Царна гина а дац ирсан денош. Мацах цкъа, оьрсийн паччахьо шен эскарш кху лаьмнашка ца лоьхкучу хенахь, церан дайша эцна хила а тарло ирсах марзо. Амма кху тIаьххьарчу кхаа тIаьхьенна ца хиъна цуьнан чам. Дала массарна а цхьатерра лепа кхоьллина малх царна дIабуьзна дукха хан йу. Массарна а лепа декхар дара иза – адамашна а, дийнаташна а, ораматашна а. Дерриг Iалам доккхаде цунах: схьакхетачу хенахь и декъалбо цара, чубузучу хенахь, Iодика йой, дIахьажабо. Ткъа гатийуьртхошна бан а бац иза. ХIинца дуьйна дIа йиллина буьйса хир йу царна. ХIан-хIа, муьлхха а буьйса йоцуш, ткъа хийрачу махкахь Iаьржа, Iазапе буьйса.

Цкъа молланаш, тIаккха хьаькамаш богIуш, тIаьхье ца хедаш могIа бу Гати-Юьрта оьхучу нехан. МIаьчиган корта хьовзийна цара. Тахана а веана, боху, ши полковник а, цхьа эпсар а. И Шамурзин Бота а валош.

ХIун дохьуш баьхкина-те уьш?

МIаьчиг маьждиган майдана кхаьчча, кхузахь гулбелла бара берриг гатийуьртахой. БеакIов цостуш тобинчу гIамаран можачу тIулгах доьттинчу маьждиган лекхачу пенаца диллинчу дукъо тIехь Iара йуьртан тхьамданаш. Вокх-воккхачо царна уллохьа шен-шена меттиг дIалоцуш, йуккъехь баьсса гуо буьтуш, дIахIиттира нах. Царна йуккъехь бара хено тишбина, шуьйра накхош хьулдина кIайн мажош йолу баккхий нах, гIеметтахIиттина къонахий, хIинцца маж-мекх даладоьлла кегийраш. Даим а санна, xIop а веанера герзах воьттина. Беркъачу барзакъна тIехула йихкина шаьлтанаш, коча тийсина тарраш, доьхкарех йоьхкина тапчанаш. Наггахь волчун букъа тIехьа – вертанан беттанаш чохь бархI са болу мажарш. Кхоьлина йара къонахийн йаххьаш. Уьш синтемза хьуьйсура полковникаша къамел долоре. Ткъа вуьш шекбоцуш лаьттара. Малхехь лепара белшаш тIера дашо варкъ диллина погонаш. Лергашна лаха довллалц дуькъа, хьийзина гиччойн кан дуьтуш, цIена йаьшна мажош, йуьхьигаш ирхъхьийзийна мекхаш. Дусаделла цIоцкъамаш, хабийна хьажан йаккъаш. Деза, стаммий, лекха догIмаш. Дерриг церан арахьарчу куьцо гойтура царна шаьш кху мехкан дай хетар. Лен чов йина охьадиллина экха шена тIехIоьттинчу таллархочуьнга санна хьуьйсура цаьрга майдана гулделла адамаш.

И хьаькамаш санна, Шамурзин Бота а лакхара хьоьжура шен махкахошка. Горга, йуьзна йуьхь-марш, йоца Iаьржа маж, шина агIор дехха охкаделла Iаьржа мекхаш. Бага кхевддина нийса мара, лекха хьекъале хьаж. Айъаделлачу дуькъачу цIоцкъамаш кIелхьара Iаьржа, кегий, буьрса бIаьргаш сих-сиха ткъесах кхерстара тобанна тIехула. Оьрсийн сийначу машех диначу чоина тIехула оьзна гIодайукъ Iовддуш дихкина кхелина доьхка а, цунах тесна кхелина шаьлта а.

– ЛадогIал, нах! Соьлжа-ГIалара веана полконак къамел дан воллу! – кхайкхира ХортIа, гуонна йуккъе а ваьлла.

Муравьевс, ши гIулч хьалха а тесна, мекхех куьг хьаькхна, йайн йовхарш тоьхна, къамел долийра. Шен маьхьаречу озаца, амма парггIат, чам боккхуш санна, массо дош дахдеш, цхьана ткъех минотехь къамел дира цо. Гулбеллачу наха тапъаьлла ладоьгIура. Царна йуккъера ши-кхо стаг воцург, цхьа а ца кхетара цо дуьйцучух. Бакъду, иза туркойн а, Мусин а цIе йаха воьлча, царна хиира цо дуьйцург нах Хонкара кхалхарх лаьцна дуйла.

Полковник, шен къамел чекхдаьккхина, Ботега хьаьжира. Корта таIош, цуьнга дIа а хьаьжна, гуонна йуккъе ваьлла, дIахIоьттира Бота.

– ХIан-хIани, гатийуьртахой! ХIокху шуна хьалха лаьттачу эпсарех цхьаъ, шуна ма-вовззара, Нохчмехкан округан начальник ву, ткъа хIинцца шуьга къамел динарг Теркан областан начальнико, Цуьнан Локхалло инарла-лейтенанто Лорис-Меликовс ваийтина полковник Муравьев ву. Областан начальникан а, Цуьнан Императорски Локхаллин, Кавказан сардалан воккхачу элан а бартаца xIapa полковник нохчийн йарташка хьажийна, Хонкара кхалха ойла йолчу нахе къамел дан, уьш кхето. Вайнахана йуккъехь эладита даьржина, бIаьсте йаьлча нохчашкара цкъа герз, тIаккха латта дIадоккху, йуха, махках баьхна, оьрсийн махка а бигна, цигахь дуьне ма-дду уьш баржор бу, кхуза баха гIалгIазкхий ховшор бу бохуш. Оцу эладитано догдаьккхина дуккха а нах бIаьсте йаьлча дийнна йарташца Хонкара кхалха кечлуш бу. И ойла йолуш нах бу шун кхузахь а. Сардало xIapa полковник ваийтина нахе и хабарш бух боцуш хилар хаийта. Шуьгара латта цхьаммо а дIадоккхур дац, мелхо а, шуна тIечIагIдийр ду, боху xIoкхо. Шу махках даха ойла йац Iедалан. Шу салт даха дага а ца деана. Iедалан хIун гIуллакх ду, шу махках дохуш, шена бала бан? Амма кхин цхьаъ ду, боху хIокхо. Шайна латта тоац бохуш, диллина Iедале деш аьрзнаш ду, боху, шун. Iедалан дац шуна дала латта.

– Хир ду, тхоьгара дIабаьккхина мохк йухаберзабахь! – йуккъера схьа мохь туьйхира цхьаммо.

– Хьайна белларг схьало!

– ГIовгIанаш! Дийцина валийта!

– Iедал шера кхета шуьгарчу халачу хьолах, – шеквоцуш шен къамел дора Ботас. – Амма йоцчунна тIера шарбал йаккхайелла йац ворхIанга а. Доцург – доцуш ду. Шуьгара Iазап гучу инарло Кундуховс, Iедало шега аьлла хIумма а доццушехь, сардале хьахийнера, Iедало бакъо лахь, шеца кхалха резаболу нохчий а эцна, ша Хонкара кхелхар вара бохург. ТIаккха буьсучу нахана лаьттан шорто хир йара аьлла. Сардало цунна жоп делира, цхьа а нохчо нуьцкъала махках воккхур вац, амма шена дIаваха луург сецор а вац аьлла. ДIабоьлхучийн а, бухабуьсучийн а дуьхьа. Амма Iедална биэн дац, нах цига бахча а, бисча а…

– Седа дуьхьал бахча а! – эккхийтира хьалхалеррачу озо.

– ТIаккха, йаханчу аьхка инарла Кундухов Хонкара вахара. Цигахь Хонкаран паччахье цо дийцира, ДегIастанера хьан динан вежарий холчохь бохку, латта доцуш, мацалла бIаьрзе хьийза, уьш хьайн махка битахьара аьлла. Хонкаран паччахь Iабдул-Межед резахилла вайнах тIеэца. Мусина цо дош делла, цига богIучу нохчашна хаза, хIокху махкаца богIуш, къастийна мохк бала а, цIенош дан а, уьш кога-метта хIитталц, йалтиций, хIуций кхачо йан а. Оцу хьокъехь цо хаам бина Тифлисерчу сардале. Йуха а боху шуьга, нах! Iедало нуьцкъаха цхьа а стаг цхьаннахьа а воккхур вац, амма ваха луучунна шуьйра некъ буьту. Бакъду, Хонкара кхалхар, цхьаболчарна ма-моьтту, атта а хир дац. Шуна моьтту хир ду, шайн сал-пал хьарчийна, ворданаш тIе а хевшина, хIайда аьлла, шаьш дIадахчахьана, чекхдолу. ХIан-хIа. Кхечу паччахьан махка воьдучун карахь оцу паччахьо дIавоьхуш кехат а, кху Iедалан паспорт а хила деза. Кхин xIyн ду? Дерриг адам цхьанаметта дIакхелхича, туркойн Iедалан ницкъ кхочур бац шуна а, шайна а йуьхькIам боллуш шу тIеэца а, дIатардан а. КIез-кIезиг тобанаш йохуьйтур йу. Кху бIаьста – цхьаберш, тIедогIучу шарахь – кхин. И ца дахь, шайх хIун хир ду хаьий шуна? Стохка цхьанаметта, тIекIел масех бIе эзар цига кхелхина эдагий нийсса ах хIаллакьхилла. Шух и ца хилийта гIерта Iедал. И боху кху полковнико.

Ботас, ша ваьллийла хоуьйтуш, корта а таIош, полковнике цхьа-ши дош элира.

– Хеттарш дуй церан? – хаьттира полковнико.

– Полковнике хатта хIумма а дуй шун? – сихха нахана тIевирзира Бота.

Нах цхьана йукъана ладоьгIна бисира. Хатта а, дийца a xIyманаш-м дукха дара церан. Амма ша-ша хьалхагIорта гIиллакхе ца хетара. Церан хьийсарш соьцура йуьртан тхьамдина Бештона а, тхьамданашна уллохь лаьттачу Маккхална а, Аьрзуна а тIехь.

– Вуй шух цхьа а хаттар дан лууш? – мохь туьйхира Бештос. – Пурба ду шуна.

Йуккъехьо лаьтта МIаьчиг, нах дIаса а теттина, хьалха велира:

– Ас хоттур дара.

Бота, цIоцкъамаш хабийна, жергоне хьоьжура коьрта тиллина, чорха тIе лаьцча санна, йистош йашайелла кхакханан куй а, дерзинчу дегIа тIехула йуьйхина модаша йуьзна тиша гIовтал а, цунна тIехула эттIа, летийна, хьакхарша Iаржйина кетар а йолуш оза-вехачу стаге.

– Цига кхелхачунна Iедало гIo дийр долуш-доцуш, муха ду?

Ботас хаттар гочдира. Полковнико сихха жоп делира.

– Некъана харж йийр йу Iедало. Новкъахь даьхнина докъар а… Цул сов, шайн сов-ков хIума йохка луучарна аьттонна Шелахь, Несарахь, Оьрза-ГIалахь а базарш йехкина. Амма цIеношший, латтий дохка бакъо хир йац.

– Ткъа Киши-Хьаьжа а, цунна тIаьххье лецна нах а Хонкара бохуьйту бохург бакъ дуй?

– ХIаъ, уьш цига дIабахийта аьлла, омра ду паччахьан.

Майданахь гIовгIанаш йевлира. Мила хьаьнга лоь ца хаьара.

Цхьаболчара эпсаршка маьхьарий беттара, вукхара вовшашлахь къуьйсура.

– ХIинца-м аьшпаш буьттура цара!

– Киши-Хьаьжас дуьненан паччахье хоьттур дац шена луург.

– Иза-м, набахтин тхов меллаша хьала а айъина, ара а ваьлла, дIа хьаха ваханера.

– Латта тоац бохийца! Тоьур ду, тхоьгара дIадаьккхинарг йухалахь!

– Цулла, Шамурзин Бота вац ткъа, масех бIе урд шен дола а дерзийна Iаш! И нахана дIа хIунда ца ло ахь?

– ГIовгIанаш! – мохь туьйхира Бештос, шен карара Iаса хьала а лаьцна. – ХIара хIун ду аш тахана дийриг? Шу ма гIиллакхах доьхна? И стаг мел, мухха велахь а, вайн йуьрта веана ву. Шен хIусаме веанчу стаге йуьйцу и хабарш? Шайн цуьнца нисдан дерг Ботин кIотара а гIой нисде! Кхузахь аш гIовгIанаш йарх, геш йузур йац шун. Тоийта, Бота, тхо кхеташ ду полконако дуьйцучух. Шена ваха луург Хонкара гIyp ву, Iан луург цIахь Iийр ву. Кхин хеттарш дац тхан.

Ша ца везаш наха кхуьйсучу дешнаша йуьхьах цIе летайора Ботин. Кхечу хьолехь цара и хабарш дийцича-м, дан вуон дара цуьнан а. Ша циггахь верина вовшахвоккхург хилча а, тIе а вахана, оцу бетах хIума тухур йара. Амма лакхара охьа омра дара, нахе ма-хуьллу хаза хабар дийца, царна йуккъехь маслаIат де аьлла. Цундела, мел хала делахь а, садетта дезара.

– Хьан сийлалла, кхузара гIуллакх чекхдаьлла-кх вайн, – элира цо Муравьевга, улло а таьIна.

– Цара и маьхьарий хIунда хьоькхура? – хаьттира леррина нехан гIовгIанашка ладоьгIуш Iийначу фон Клингера.

– Шайн Iовдала хабарш йу!

– Транспортца долу гIуллакх муха ду?

– Ас хьалххе дIа-м аьлла. Мила вара хьо, ХортIа, хIорш ГIоьрдала бига салазаш кечйиний ахь?

– Кийчча йу. Говрийн ши салаз.

– Дерриг кийча ду, хьан сийлалла.

Хьаькамаш дIабахарх ца буьйхира гулам. Мелхо а, адам ваьштатаьIира. Йацара хьалха хилла гIовгIанаш а. Гуонна йуккъе ваьллачу Маккхална тIехь сецира массеран а бIаьрг.

– Йуьртахой! – мохь туьйхира цо шен кIедачу озаца. – Ирча де ду вайнахана тIехIоьттинарг. Шайх Мансуран заманахь дуьйна вай хьегнарг гIан хуьлуш лаьтта. Хьалхалера ницкъ бац вайн. ТIамо нийсса ах кхачийна. Дийна бисинчийн дегнаш эгна. Маршонах догдиллина. Iедало кхерийна. ТIебазбеллачу балано хьаьшна. Кху масех баттахь Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а дуьйцург цхьаъ ду. БIаьсте йаьлча, адам Сибрех дохуьйту, xIapa мохк гIалгIазкхашна дIало бохуш. Кхечара дуьйцу, кхуза массо йуьрта эскарш оьзна, массо хIусаме салтий а хIиттийна, вайнах керста дине берзо ойла йу бохуш. Цунах кхерабелла нах Хонкара баха кечлуш бу. Суна хаьа, тIехьа агIорхьара дийнна йарташ, дийнна тайпанаш ду цига даха кечлуш. Кху вайн йуьртара а бу дикка нах и дагахь. Цхьаммо а бIаьстенна йалташ диэн беш гIайгIа бац. Ца элира олу даций шун, нах, цкъа доьлхур ду вай кху гIуллакхах. Махках ваьлла, кхуьнга сатийсарал доккха Iазап дац стаге хIотта. Суна хиъна цуьнан хьал. Ас йийсарехь кIеззиг йаьккхинчу хенахь сан дагна хилла цамгар хIинца а къастаза йу сох. Ванах, летта велла велара со йа накъосташка вейтина велара, кхарна кара а веана, махках воккхуьйтучул бохуш, Iара. ЧIагIонаш йора, хIинца цIа вирзича, дегIа чохь са а долуш, кхин махках ца къаста. Ма хьехаде, нах, Хонкара кхалхар. Иза бусалба паччахь хиларх, вайн тодала хIума дац. ЦIа-цIе а, даймохк а боцуш, сагIадоьхургаш санна, оцу хийрачу махкахь нехан неIаре хIуьттуш, делла дIадевр ду вай. Цига кхалхар долийна Алхазан Муса а, Iуспанан Сайдулла а, Цугин Iелаха а – и нах хаза шайн даьхний а, ахча а долуш бу. Уьш тарлур бу цигахь. Ткъа ши куьг ластийна царна тIаьхьахIиттина шу хIаллакьхир ду. Хьегахь – вуон а вешан махкахь хьоьгур вай, хьегахь – дика а кхузахь хьоьгур вай, мацалла лахь – цIахь лер вай…

– Сибрех дахийтича а, лийр ду-кх вай, Маккхал! – къаьхьа мохь белира хьалха лаьттачу МIаьчиган. – Вайл тIаьхьа дисахь, берех хиндерг а хаьа-кх.

– И хир дац, МIаьчиг. Дала хуьлуьйтур дац ишттаниг.

– Ткъа вайн махка эскарш стенна гулдо?

– Латта дац вайн, мацалла дала деза вай?

Маккхала пIелгаш даьхна конжех тера шен аьтту куьг хьалалецира.

– Хаьа суна, вайн латта доцийла. Хаьа, делла дIа ца довлуш, вай сауьйзий. Хаьа, вайн махка эскарш уьйзуш дуй а. Хьала а, охьа а нийсса ах нах кхузара цхьана aгIop баха ойла йу Iедалан. Цуьнан шеко йац. Амма Сибрех буьгур бац. Иза бакъдерг ду. Ва амма, Iедало, хьалха а даьхна, дIасалехка, вай уьстагIий-м дац? – Маккхалан аз цIеххьана айделира. – ХIунда ца кхелха Хонкара Шамурзин Бота, Iодин ВахIаб, Къурмин Къосам, Чермин Орца, Iалханан ТIурло, Мустапан Девлетмирза, ЧIуьлган Уллуби, Жукин Дуба, Бачин СарIела, кхин бIеннаш? Уггар тоьллачуьра вайн мохк дIа а лаьцна, Iа уьш. ГIумкийн, гIебартойн элашна бекъна вайн мохк. Уьш кхузахь а битина, сагIа деха арадовла деза-кх вай? Хонкара а дахана, дала деза-кх вай? Йа вайгара боьршалла дIайаьлла? ХIан-хIа, кIентий, гIyp дац вай цхьаннахьа а! Вешан мохккий, вешан маршой схьайоккхур вай, йа зударий, бераш цхьаьний летта, дерриш лийр ду вай!

– Хьалхалера ницкъ бац вайгахь, Маккхал!

– Дегнаш-х дай вайн!..

Суьлхьанаш хьовзийна ваьлла молла Шахьби, доцца доIа а дина, можах куьйгаш хьаькхна, Маккхална тIевирзира.

– Маккхал, нах карзахбаха, дегазбаха ма гIерта. ДIаваха луучунна Хонкар мохк а бу, мацалла вала луучунна xIapa а бу. Керстанах летта вала луучунна уьш а бу, абаде кхаччалц байъарх кхачалур боцуш. Шайна луъург дан бита нах. Шуна массарначул тIех xIapa даймохк безаш, дог доьлхуш воьду со цига. Кхузахь вуон хьегна а, таро ца хилла а ца воьду. XIapa вайн къам Делан бакъ динах тилла, керстанашкахьа дIадирзина де цагархьама воьду. Сайн устазна тIаьхьа, Iалай салата васаламу, Делан салават хиларна, Делан элчанан весет кхочушдеш, воьду. Шена ийман чохь виса луург, шена устаз везарг бусалба махка дIаваха кечло!

Кхузахь шайн гIуллакх дIадаьлча, кхидIа хан йайа ца лиъна йуьртан тхьамданаш дIабахча, майданахь гIовгIанаш йевлира.

– Цхьаллиг цхьанхьа гIyp дац вай-м, кху махкара дIа а девлла!

– Хьо кхузахь хьан вуьту ткъа?

– Сайн дегIа чуьра са дIадаллалц летар ву-кх со! Летта лийр ву, амма винчу махкара дIа-м вер вац!

– Вай тоьлучура дIадаьлла xIapa, кIентий. Хонкара дахар тоьлу. Ца гIахь, эххар а Сибрех дуьгур ду. Цигахь вайн доьзалш хьан кхобур бу, церан дола хьан дийр ду?

– КIезиг доьзал болчу хьуна атта ду иштта дийца! Цул сов, миска нах талош, хьал а IаIийна ахь. Дерзинчу берашца, даьссачу кисанца со мича воьду?

– Сибрех!

– Хьан хила хьайн ворхIе а дена неIалт!

– Пис!

– Хьо мезийн тIуьйлиг!

– Ас и хьакхин гай охьахоьцур йу хьан!

Йуьртара къехо Дасу, суйн метта тхьум йоллу совра тиллачу баттара, гIалакх санна, йоккха шаьлта а йаьккхина, совдегарна Мазина чугIоьртира. Амма уллохь лаьттачу Акхболатан Ахьмада, шен ондачу куьйга пхьарс лаьцна, сацийра иза.

– ДIавалахьа деллахьа, Дасу, оцу тIингарх Iоьттина, и нисйелла шаьлта бехйан воллу хьо? Шена луург гIон шена дуьненан йеа маьIIехула дIа! Вай кхузахь Iийр ду. Цхьа ког дIа-м боккхур бац цхьаннахьа а! Йа Хонкара а, йа Сибрех а!

– УьстагIий санна, хьалхалохкур ду шу!

– УьстагI бу-кх хьо! Гирзаш даьлла уьстагI!

– Зударий, бераш дайъина, лам чу кIегардевлла, ваьш делла кхачадаллалц паччахьан эскарех летар ду-кх!

– ХIан-хIа, кIентий, со Хонкара гIyp ву, – элира нехан девнашка ладоьгIуш Iийначу ИбраьхIима, доккха са а даьккхина. – Паччахьо соьгара дIадаьккхина суна дезаш мел дерг – да, вежарий, латта, маршо. ХIинца динах хадо а воллу. Иза хилийта йиш йац сан. Нагахь туркойн паччахьо баккъал латта лахь, дика ду, ца лахь, хIун дийр ду, иза кхузахь а дац-кх сан.

– Цигахь лелар ву хьо, дIакхоьссина цициг санна, йа мацалла лийр ву!

– ХIумма а дац велча а. Со ийманехь а волуш, тIаьхьадуьсу бераш а, церан тIаьхье а бусалбанаш хир буйла а хууш-х лийр вай со. Сайн сал-пал а эцна, кханнехь Шела воьду! Кхелхачарна гIоьнна базар йиллина, боху, цигахь.

– Хьан тIелхигаш хьанна оьшу, ИбраьхIим? – са а ца тохаделла хаьттира хIетталц тийна ладоьгIуш Iийначу Iелас.

– Шайн мах лур бу хьуна царах. Вайна гондIарчу къаьмнийн совдегарш бу, боху, кхерста жIаьлеш санна, марош айъина, хьожа йохуш, массо йарташкахула буьйлабелла лелаш цигахь.

– ХIаъ, – тIетайра Iела, – цхьаннан бохам вукхуьнан ирсан лами ма бу…

* * *

Цуьнан Сийлалле Эле Александр Георгиевиче!

Жимачу Нохчийчоьнан наибо Османов Сайдуллас туземцаш Турце кхалхо Iалашо йолуш шен эмиссарашкахула халкъа йуккъехь цхьа аьттехьа доцу зуламе эладитанаш даржадо. Нохчийчохь даккхий гергарлонаш долу Аргунски округера нохчий доглазарца хьуьйсу цигахь деш долчуьнга, шаьш Нохчийн округе бахча, Сайдуллера эцна харц хаамаш, цIа а боьрзий, нахана йукъа баржабо. Кху сохьта адам тешна ду шаьш кхалхориг хиларх, герз дIа а эцна, шаьш керста дине дерзор ду, салт а дохур ду, шайгара латта дIа а доккхур ду бохучух. ТIехула тIе, царна йуккъехь эладита даьржина, хIор а син цIарах йаккхий налогаш тоьхна ца Iаш, бахамерчу уьстагIийн, котамийн кортошна тIера а налог йоккхур йу бохуш. И эладитанаш мел бух боцуш делахь а, сонта ламанхой царах теша. Уьш царах тешаран бахьана и эладитанаш наиб а, оьрсийн эскаран эпсар а волчу Сайдуллехула схьадийлар ду. Оьрсашца герггара йукъаметтигаш йолчу цунна вайн правительствос дагалаьцнарг шера хаьа, цундела ша а, шен гергарниш а керста дине берзорах кIелхьарбахархьама, Сайдулла, шен хьаькамалла а, чин а, оьрсашкахьара шена хуьлу аьттонаш а битина, шен лаамехь Турце кхелха моьтту туземцашна. Цо дуьйцучух дерриг халкъ теша бохург чIагIдац ас, амма дукхахберш даггара теша цунах. Чантински а, Шатоевски а наибствашкарчу бахархоша йалташ дерна беш цхьа а тайпа кечам бац. Хьан сийлалле дIахаийта лаьа суна, уьш цхьа а бертахь Турце кхалха ойла йолуш цахилар: шайн хиллачу йукъарчу гуламехь цара схьахьедина, шаьш Турци кхелхар ду, нагахь йерриг Нохчийчоь кхалхахь йа нуьцкъала кхалхадахь аьлла. И тайпа ойланаш суна инзаре кхераме хета, хIунда аьлча цу тIехь вайгахьара даьлла гIалат цхьана Iалашонца динарг лорур ду цара, кху сохьта хIоьттинчу хьолехь къоман, динан цIарах цхьаъ хьалхавалахь, и бахьана тоьур ду кхузахь гIаттам бан.

…Аргунски округехь цхьацца нах бовлу вайн порядкашна резабоцуш, хьалхалера маьршачу дахаре сатуьйсуш, ткъа и ойла йолчу нехан парти цахиларна, гIаттам бан дагахь хеталац халкъ, амма оцу тайпанчу эладитанаша адам шен кхетамца меллаша, кIез-кIезиг, амма тешамболлуш, гIаттамна кечдо, оцу хьелашкахь цо деш дерг хаа а, хьалхе йаккха а йанне таро йац. Нагахь и эладитанаш вай орамца дIа ца хедадахь, хуьлуш долчу тIехь кхетамца куьйгалла дан таро-м муххале а хир йацара вайн, ткъа ваьш а цунах дозучу хьолехь хир ду.

Нохчийн кхалхаран гIуллакхан Iаламат доккхачу маьIнех а, цунах вайна хуьлучу пайданах а кхетачу ас вайн правительствон агенто, Жимачу Нохчийчоьнан наибо Сайдуллас шен Iалашо кхочушйан хаьржина некъ харцхьара хилар, оцу некъо халкъ кхалхарал хьалха гIаттамна тIедуьгург хилар хьан сийлалле дIахаийтар сайн декхар лору.

Хьан Сийлаллин тешаме йалхо

А. Ипполитов.

Шатоевски гIап»

VIII корта, ОБАРГАН ВАРИН ТӀАХХЬАРА ДЕ

Уьш вешан мостагIий хиларе терра, массо aгIop а нохчий сийсазбеш, церан оьзда дерг а сийдоцчу даккха гIертара вай. Церан кхетамций, амалшций, гIиллакхашций, дахаран кепашций цхьаьна ца богIу вайн лехамаш кхочушбан царна цалаарна. Вай уьш бехке бора, царна тIехь ца товчу, аз шогачу, шайн само къарйечу вайн шедагна кIел хелхабийла царна цалаарна.

Инарла М. Я. Ольшевский

1

Кхоьлина гергагIерта шийла Iа. Дукха хан йу ЧIебарлойн лома ло диллина. Ломан когашка а кIац йиллина сийсара.

Шийла а, сингаттаме а ду йерзинчу хьаннашкахь.

Шийла йу тIулгийн ширачу бIаьвнаш чохь, тIуьначу хьехаш чохь.

Амма обаргийн кхин меттамотт бац. Цецах санна, чекх мох буьйлу зарзйелла тIелхигйевллачу бедарех. Мотт-гIайба йицйелла дукха хан йу. Тахана кхузахь хуьлу, кхана мичахь хир хаац. Кхин бIаьвнаш, кхин хьехаш. Уьш йерриш а цхьатера йу. Шийла, сингаттаме. Наха йарташка кхойкху обаргаш, шайн ницкъ кхочу гIo а до царна. Кхераме доллушехь. Амма обаргашна лаац йарташка гIерта. Цкъа-делахь, Iедална и хааделча, уьш тIеэцначу йуьртана луьра таIзар до. ШолгIа-делахь, хIинца цхьа а йурт йац шена чохь, цхьаъ хилла а, даррехь йа къайлаха паччахьан Iедалан айкх воцуш. Уьш кийчча лаьтта Iедална тIе мотт бахьа. Ткъа Варин коьртах пхи бIе туьма ахча кхайкхийна инарло Тумановс. ГIараваьллачу обарган коьртах и ахча кIезиг хета айкхашна. Ткъа инарло Тумановс боху, паччахьо Шемалан коьртах кхайкхийнарг а дацара эзар туьма бен. Пхи бIе туьма. Iедало цхьана дийнахь доккху Нохчийчоьнера эзар туьма. Цхьанхьа цхьана йуьртан махка тIехь вийначу паччахьан йалхочун дакъа карадахь, бIе туьма гIуда доккху.

Инарлин ахча шортта ду. ХIетте a, xIapa буьрса Вара дийна йа вийна шена тIевалориг пхи бIe туьма бен ца ло. ХIумма дац. Собар дийр ду. Йуьхьанца кхайкхийнарг бIе туьма дара, хIинца пхеа бIе туьмане даьлла. Жимма Iийча, эзарне а дер ду. Шемалан коьртах санна. Собардинчуьнгахьа ву Дела.

Иштта ойла йо Варин мостагIаша. Халкъан мостагIаша.

Амма Вара, мел кхераме делахь а, тховса йуьрта гIерта. Цуьнан доьзал Жимачу-АтагIахь бу. Ши-кхо де хьалха бара-кх. Нагахь, цхьа гушбоцу кхерам тIе а гIоьртина, кхечахьа ца баьллехь, хIинца а цигахь хир бу. Дукха хан йу Варина шен зуда а, бераш а ганза. Дукха хан йу иза ша винчу йуьртахь хилаза а. Валлал кIордийна цунна, меца борз санна, хьаннашкахула, лаьмнашкахула лела. Амма цIа воьрзийла а дац. Цуьнан машар бац паччахьан Iедалца.

ХIунда?

Оцу хаттарна жоп доца ду: Варина а, дерриг халкъана а маршо йеза. XIapa лаьмнаш маьрша хила лаьа цунна. XIapa шен гIорйоьлла ворта паччахьан дукъа кIел йоьллина, лай хилла Iен лаац цунна. И ду оцу дезткъа шарахь цаьрга герз охьа ца дуьллуьйтург, цаьрга шайн а, кху шайн махка а баьхкина шайх летачийн цIий Iенадойтург. Цхьана а инарлин, цхьана а паччахьан бакъо йац, Варин хIусаме а иккхина, иза а, цуьнан доьзал а, ара а баьккхина, кхузахь долахо хилла охьахаа. Вара а, цуьнан да а, дендай а, цуьнан халкъ а ца гIиртина цхьаннен а хIусаме, цхьаннен а махка, цара куьг ца айъина цхьана а халкъан маршонна тIе. XIapa паччахьан инарлаш кхуза бахккалц, Варин дай тийна, таьIна Iийна кху лаьмнашкахь. Шайн лаьттан коржамаш тIехь болх беш, шайна кхачанна дийначу экханан бен, кхечу садолчу хIуманан цIий ца Iанош. ЦIеначу дагца безаш хьеший тIе а оьцуш, шаьш хьошалгIа а боьлхуш.

Варин шовзткъе итт шо ду. ТIеман цIергахь ваьлла иза дуьнен чу. Ша хаъал хилчахьана, даим а цунна гург цхьаъ ду. ТIом. ЦIий. ЦIе. КIур. Маьхьарий. Узарш. Вара витац шен хIусамехь ваха. Хьо вац оцу хIусаман да, шаьш ду, боху. ТIаккха эцна Варас дайх дисина герз кара. Амма Варин ницкъ ца кхаьчна шен цIа паччахьан инарлех лардан, иэхь ца хеташ, когаш хецна, паргIатваьлла, шен хIусаме охьахиъна мостагI араваккха. Ницкъболуш ву оьрсийн паччахь. Хьесап далур доцуш, дукха ду цуьнан эскарш, йаккхий тоьпаш. Вара ца ларийна цаьрца. Вара а, цуьнан дай а тешна бара шайга герзаца и мостагI лаьмнашка ца воуьйтуш сацалург хиларх. Йерриг а церан дегайовхо шайн майраллех, доьналлех, шайн даймахке болчу безамах, тешамах, хIокху йуькъачу хьаннех, лекхачу лаьмнех йара.

Амма церан майралла а, доьналла а, даймахке дозадоцу боккха безам, тешам ца ларийра оцу нуьцкъалчарна йукъахь а нуьцкъалчу паччахьна дуьхьал. Инарлаша хIаллакйора йарташ, бошмаш, хьаннаш, дагадора йалташ, докъарш. Дерзинчу лаьмнашка а йехачу ханна ца лардели шен бераш. ТIулгаш тIехь кхиалац йалта. Лаьмнашкахь меца Iожалла йу цаьрга хьоьжуш.

Вара Делах тешара. Цундела, кхузахь а шен бIаьхаллин доттагIех дIа а къаьстина, Iеламнахана тIаьхьахIоьттира иза. Устаз схьавоьхуш дехаре даханчу адамийн хьалхарчу магIарехь а вара иза. Ша хаъал хилчахьана, оцу дийнахь дуьххьара йукъахара герз охьа а диллина, баьццара жима байракх кара а лаьцна, ницкъболчу Деле орца а кхойкхуш, мостагIчун гIопе волавелира Вара. Ткъа гIопан пена тIера, Iаьржа багош а гIаттийна, цунна тIехьуьйсура йаккхий тоьпаш. КIур туьйсу милташ карахь царна уллохь лаьттара зоьртала салтий. ГIопан баролал арахьа нийсачу магIарашкахь хIиттина лаьттара гIашлой, дошлой. Iаьнан шийлачу малхехь къегара ира цхьамзанаш, дерзина даьхна тарраш. Синтем байна, лаьттах тIа деттара дерстинчу дойша.

Ткъа Вара, мохь бетташ Деле, пайхамаре, эвлайаашка а кхойкхуш, ша санначу эзарнашца, карахь герз доцуш, оцу буьрсачу ницкъана тIе хьалхаоьхура. Вара тешара, Дела а, пайхамарш а, эвлайааш а шайна гIоьнна орцахбевриг хиларх, цара шаьш оцу къизачу мостагIех лардийриг хиларх. Iеламнаха тешийнера уьш цунах. Устаз схьаваллалц, хIуъу хилахь а, цигара йуха ма довла, аьллера. Оцу дийнахь керстанан хIоъ-молханах латта хир ду, Дела а, пайхамарш а, маликаш а вайна орцах девр ду, аьллера.

Вара тешара Iеламнахах. Цундела иза, йуха ца хьожуш, майрра гIулч йоккхуш, хьалхахьа дIаоьхура. Амма царна цхьа а орцах ца веара, гаурийн хIоъ-молханах латта а ца хилира. ДIадаханчу дезткъа шарахь санна, Iожаллин сийна цIе туьйсуш, йийлира йаккхий а, кегий а тоьпаш, догIмех оьхура ира тарраш, цамзанаш. Татолашца Iенара довха цIий. XIapa де дIадаханчех къастош деккъа цхьа хIума дара: карахь герз доцуш мостагIчунна хьалха хIиттина бIаьхой, къена нах, зударий, бераш а…

Оцу дийнахь адамех тешам байра Варин. Даг чу гIеххьачул Iесалла а йоьссира. Хиира, даймохк а, маршо а шайгара гуттаренна а дIайаьллийла, иза а, важа а йухайерзо шайгахь ницкъ боцийла а. Амма… ва амма… Варин а, цуьнан тIаьхьенан a xIapa иэхье лолла лан дезар ду-те? МостагIчо байъинчу шайн вежарийн, йижарийн кешнийн баьрзнашка, сийсазбинчу даймахке, кхузахула курра волавелла лелачу мостагIчуьнга а хьоьжуш, лаьмнийн чIажаш декош, нанна хьежош цо йечу йаппаршка ла а доьгIуш, мостагIчун лай хилла даха деза-те xIapa декъаза жима халкъ? ТIаккха, ша боьрша ву аьлла, зудчуьнга вист муха хила веза Вара? ТIаккха, велча, эхартахь дайшна, наношна, xIapa лаьмнаш, маршо ларйеш турпала эгначу бIаьхаллин накъосташна дуьхьал муха хIотта веза Вара?

ХIан-хIа, мостагIчунна тIехь толам ца баккхалахь а, иза къарвелла соцур вац. Иза ша цхьаъ летар ву, цо цхьамма бекхам оьцур бу шен халкъерчу бохамна бехке болчех.

Дукха а, йеха а ойланаш йинчул тIаьхьа, и сацам тIе а эцна, шен цIа а, доьзал а битина, дарйина борз санна, кхерсташ лела хьуьнха вахара Вара.

Вара, атагIойн Вара, хьалхара вара халкъан бекхамхойн новкъа ваьлларг. ТIаьхьа цIарна а цIейаханчу нохчийн обаргийн дуьххьарлера сирла седа хилира цунах.

Варас къинхетамза бекхам оьцура олаллахойх, уьш муьлххачу къомах, муьлххачу динехь белахь а. Хьолахочун бахам схьабоккхура, мискачунна дIабоькъура. Иза кхочура Теркал дехьа а, салойн аренашка а, тIелатарш дора нохчийн йарташна, тIеман гарнизонашна, кIелонаш йора хьаннашкахь, чIажашкахь. Массанхьа накъостий, доттагIий бу цуьнан. ГIалгIазкхийн станицашкахь а, Гуьржийчоьнан, Дагестанан, ХIирийчоьнан лаьмнашкахь а. Цигахь массанхьа цкъа а машар хир боцуш мостагIий а бу. Паччахьан инарлаш тIе ца кхуьучу, бIаьргана гуш доцчу доккхачу эскаран баьчча ву Вара. Цуьнан бIаьхой бу кху Iедале, цуьнан йолахошка цабезам болу нохчийн, луларчу къаьмнийн а берриг къехой.

Шелахь цIий Iаьнначул тIаьхьа шина тобане бекъабелла нохчийн баьччанаш. Шена йуккъехь лаккхара динадай болчу цхьана тобано Эвтарахь туп тоьхна. Оцу тобано Iедалца барт-машар а лоьху. Шайна аьтто хуьлучу aгIop.

Царах дIа а къаьстина, Бенахь туп тоьхна Нохчмехкан бIаьхаллин баьччанаша: бенойн Солтамурда, майртуьпхойн ШоIипа, зумсойн Дадас, гатийуьртахойн Аьрзус, Маккхала, шелахойн Берсас а. Вара Бенарчу тхьамданашна тIаьхьахIоьттира. Амма дIайаханчу аьхка, шайна тIе а кхайкхина, цара сацамболлуш дихкира Варина паччахьан хьаькамаш байъар. Уьш байъарх кхачалур бац. Вийначун метта цул къизаниг валаво. Варас вийначу xIop a хьаькаман цIарах бIеннаш адамаш Сибрех хьийсадо. Йарташкара даккхий гIуданаш доху. Оцу балхо малбо гIаттамна беш болу кечам. ХIор а бIаьхо цуьнца оьзначу дешин меха вайн бIеннаш къонахий Сибрех дIахьийсабо, паччахьан эскарша йарташка йечу таIзарийн экспедицеша цкъа а меттахIуттур доцу зиэн до кху тIаьххьарчу хенахь дийнахь а, буса а къахьоьгуш кечбечу гIаттамна. Вара кхета веза цунах. Нагахь баьччанийн кхеташонан сацамаш къобалбан Варина ца лаахь, цара хьакъдоллу таIзар дийр ду цунна. Варас Къуръан тIехь дуй ма биъна кхеташонан сацамаш кхочушбан.

ХIаъ, Варина ца бицбелла ша биъна дуй. Лурчах Iай дара иза. Бенахь, дуьхьарлерчу кхеташонехь.

«Дала вазвина ваийтинчу Мухьаммад пайхамарехула бусалба адамашна доссийначу Делан хIокху дезачу Къуръанах дуй бууш, ас тоьшалла до, – Къуръанна тIе куьг диллина, чIоггIа, xIop а дош къостуьйтуш, Маккхална тIаьхьара элира Варас, – мостагIаша сийсазбен сайн даймохк маьршабаккха, сайна чохь са мел ду, халкъан маршонехьа къийса, цуьнан дуьхьа сайн са дIадала сацамболлуш догцIена кхуза со веана хиларна. Ас дуй боу, тховса кхузахь а, тховсачул тIаьхьа а тхьамданийн кхеташонехь дийцинарг, гинарг, хезнарг къайлехь латто. Ас дуй боу, кхузахь а, кхечахьа а, тховса а, тховсачул тIаьхьа а тхьамданаша биначу бартана муьтIахь хила, нагахь церан и барт а, цара суна тIедожийнарг а сан а, сан халкъан а сий дойъуш дацахь. Нагахь ас xIapa дуй къарбахь, халкъан гIуллакхна ас харцо йахь, сайн цIий хьаналдо ас кхузарчу тхьамданашна а, сайх бекхам иэца цара билгалвинчу муьлххачу векална а. Амин!»

ХIаъ, иза лурчах дара. Цул тIаьхьа Варин дог-ойла буххенца хийцайелла, тIекIелйаьлла. Вара догдика, къинхетаме стаг ма вара. Амма къинхетамечу даг чу йуссуш а хилла-кх и къизалла. Цуьнан шен бертаза. Вара къиза хилар цуьнан бехк бац. Паччахьан Iедал ду и къизалла, оьгIазло, харцонаш адамийн дегнаш чу йаржош. ЦIаро дагийна, цIийдина, кIуьро Iарждина, хIинца а хазза алу йанза, сийсаш лаьтта паччахьан эскарша йагийна йарташ. ХIинца а тIе буц йалаза ду тIаьххьарчу тIамехь байъинчийн кешнаш. Дийна бисинчийн догIмаш тIехь чевнаш а ца кхиъна муо хьовза. Уьш лозу, уьш даим а лозур йу. Iедалан харцонаша йитац уьш йерза. Даим дIа кегош, дарйеш. ДIа ког мел баьккхинчохь, кешнаш, йохийначу, йагийначу йартийн херцораш, садоцу адамийн чархаш санна, ирахь лаьтта дагийначу диттийн ханнаш…

2

Вара а, кхин эзарнаш адамаш а машаре дехар ма дара хаза а хеташ. ХIокхеран къамкъаргаш Iуьйдуш, мацалла бераш угIуш болу машар хьашт бац царна. Уггар хьийкъина арен тIера мохк цаьргара дIа а баьккхина, хIорш уьшалечу хьаннашка а, тIулгийн лаьмнашка а таIийна. Кху къеначу хьаннашкахь, тIулган лаьмнашкахь ирзойн коржамаш йохуш шаьш кхиочу йалтица Iаьнах а ца бовлало нах. Царна-м даа а, тIедуха а дезий. Иза а, важа а иэца дезаш хуьлу. Стенах оьцу, ахча а, даьхни а ца хилча? Даьхний кхаба дежийлаш, цанаш ма йац. Хьалха церан дайша аьхка лам тIе, Iай аренга дуьгуш, кхобура шайн даьхний. ХIинца аре церан йац. Иза цаьргара дIайаьккхина. Шаьш а, шайн доьзалш а хене баха некъ лоьху цара. Кхузахь пхи некъ хIутту: хьун йохкар, йолах балха хIиттар, къоладар, сагIадехар йа мацалла далар.

Хьун шортта йу. Амма кхузахь иза цхьаммо а дIа ца оьцу. Соьлжа-ГIала, Оьрза-ГIала, Чахкаре, ГIизларе йахьа йеза. Муха? Гиххьий? Хьенан бу ши сту йа бугIанаш? Цхьа наггахь волчун. Хьолахошна йолах болх бан реза берш кIезиг карабо. И хьолахой халкъан мостагIий ма бу. ХIокхеран берриг бохамашна бехке болу. Царах цхьаболчара паччахьан эскаршна гIo дина шайн халкъана дуьхьал тIамехь. Бисинарш йуьстаха лаьттина, йарташ йагош биэндоцуш хьуьйсуш. Халкъан бохамах пайда а оьцуш, IаIийна цара шайн хьал, бахам.

Болх лаха, бахамера цхьацца хIума йохка, оьшург иэца маьршша гIала ваха бакъо а йац. Цига воьдуш пурстопо, йуьртдас йа наибо делла билет хила деза карахь. Иза а доцуш цхьанхьа караво-кх! Схьа а лаьцна, таIIийна набахте вуллур ву. Ткъа и билет боху кехатан цуьрг а ма ца ло, шайна кхаъ ца белча. Иштта ду кхузара Iедал. ГIалахь дуккха а бу белхаш, амма цигахь ваха саца бакъо йац могIарчу нохчочун. Билет а карахь вахча а, вуьтий ткъа цигахь мегарг волавала? Дуьхьал мел кхеттачо нанна йаппарш хьежайо. Уьш боьлу хьох, цара сийсазво хьо а, хьан къам а, хьан Дела а, дин а…

Ткъа Варас сагIадоьхур ду бохург хьехо а ца оьшу. СагIадехар доккха иэхь лору нохчаша. ХIинццалц схьа оцу халкъах цкъа а ца ваьлла сагIина куьг кховдош стаг. Мацалла вала веза? ХIан-хIа, Варин ойла йац мацалла вала. Цо а, и санначара а тIаьххьара некъ къастийна. Къола. Аренца бехачу хьолахойн шортта даьхний ду, шайн хьал нохчийн халкъ талош IаIийна цара. И йамартхой, талорхой талор къилахь дац. Ткъа цхьаццаболчу молланашна къола дича-м, мела хила а мега. Шелахь цIий Iанош инарлина Тумановна гIo дина нохчийн эпсарша а, масех моллано а. Цундела инарло царна мидалш а, латта а делла.

Доцца аьлча, нийсо йац цхьаннахьа а. Вара хIинца тешац цхьаболчу молланех. Iедална товччу агIор дIасахьийзадо цара шариIат. И гаурш Делан а, бусалба динан а мостагIий бу, бохура цара иттех шо хьалха. Ткъа хIинца керста паччахь а, цуьнан хьаькамаш а кхечу басар бина. Паччахь Дала хIоттийна, иза а, цуьнан хьаькамаш а Делан лаамца лелаш бу, боху хIинца. Царна муьтIахь цахилларг, царна дуьхьалваьлларг жоьжахатин цIергахь вогур ву, боху. Хьеначу кхачанах дуьзна гай а, ахчанах дуьзна киса а долчу моллина атта ду и дийца. Амма Вара оцу туьйранех Iехавалийта хала ду. Цунна хиъна оцу хьолахоша аьшпаш буттий, xIapa Вара санна мискачу нехан уьш мостагIий хилар.

Халкъан оцу цIиймийлархойх бекхам оьцу xIapa нохчийн хьаннаш сийсош болчу обаргаша. Амма хIокху цхьацца-шишшаммо къаьст-къаьстина латто къийсам а, хьаннашкахь дахар а гена гIyp дац. Акхарой санна, хьаннашкахь, лаьмнашкахь лечкъаш лелла бевр ма бац уьш. ТIехула тIе, Нохчмахкара схьа цуьнга тIаьххьара ма хаийтина, нагахь и айхьа дIакхоьхьу некъ Iад ца битахь, айхьа биъна дуй ца ларбахь, шаьш хьуна тIехь нийса хьукма дийр ду аьлла.

«Мел дийцича а, и баьччанаш сол хьекъале бу, – ойла йо Варас. – Къона велахь а, хIокху Нохчийчохь уггар баккхийчу Iеламчех цхьаъ ву Маккхал. Петарбухехь оьрсийн Iилма а дешна, церан гIиллакхаш девзаш стаг ву Берса а. Ший а догцIена, оьзда ши къонах а ву. Халкъалахь сий а ду церан. Царах къаьстина, со мича гIyp вара?»

3

Чехкачу Органан аьтту aгIop берда тIе хьала а ваьлла, Жимачу-АтагIа бIаьрг бетташ, вехха лаьттира Вара. Цуьнан самоно лоьцура гондIа мел тийна а шур-шур. Варин мостагIий бу дуккха а. Царах уггар кхерамениг ЧIебарлара ГIудантан Мудар а волуш. Стешха, йамарт жIаьла ду иза. ЧIебарлахь наиб волчу цуьнгахьа ду Iедал а. Мудар санна, къиза, сийдоцуш хилла цуьнан ваша вийна Варас. Дукха хан йу, шен вешин чIир йекха гIepташ, Варин лар толлуш лела. Амма иза тIекхиац Варина.

Буьрса терсаш, тIулгийн бердах леташ, охьахьаьдда доьду Орга. Аренга мел дели, кIадлуш, гIеллуш, чож детташ, тийналле доьрзу иза. Адаман амалх тера. Къоначу хенахь дахарехь маршо лоьхуш, иштта карзахе некъ бо стага а. ТIаккха, шовзткъа шарал тIех ма-тиллинехь, хийцало. Наггахь йовхарш тухуш, ша висча, лазаршна узарш деш, кхин гIар-гIовгIа йоцуш, тийна лаьтте воьрзу. Эхарта.

Варин хьажар йуьртан лаха йистехь гIийла ша къегачу серлонна тIехь соцу. И къуьда богучу цIа чохь вехаш ву цуьнан доттагI Вагин Паша. Къайлаха обарг ву иза. Обаргашна къайлаха гIо а до Пашас, наггахь цаьрца къола дан а вогIу. Шена и шен доттагI дика вевза моьтту Варина. Амма – вовзац. Варина хаац и шен доттагI ГIудантан Мударна ахчанах вохкавеллийла. Ца хаьа, тховса ша Пашин хIусаман неIарх чоьхьа ма-веллина, xIyсамдас Мударе мотт эцна чехка бере хьажор вуйла а, ткъа ГIудантан Мудара гIопера йалийначу гIалгIазкхийн отрядах кхаа сохьтехь ша леттачул тIаьхьа, хIоъ-молха а кхачийна, баттара шаьлта а йаьккхина, мохь бетташ йеса а доьшуш, дуккха а барамехьчу мостагIашна чухьодур вуйла а, цара ша таррашца верина охьавуьллур вуйла а…

Цо хIинца кхечу хIуманан ойла йо. Цунна дагах гилгаш дуьйлу, шена кестта шен доьзал гург хилар дагадеача. Ойланца цо хьоьсту шен жимахйолу йоI Беди. Хетало, ша цуьнан Iаьржачу, кIедачу месашна куьг хьоькхуш санна, иза кегийчу куьйгашца йуькъа йаьлла сирйелла шен маж кегош, хебаршка ихна лаг мара а къуьйлуш, йоьлуш санна. Кхо йоI йу цуьнан. КIант вац. Варел тIаьхьа цхьа а боьрша стаг ца вуьсу церан доьзалехь. Варел тIаьхьа оцу зударийн дола хьан дийр ду-те? Наха дуьйцуш ирча эладитанаш ма ду. Кестта берриг божарий салт бохур бу, халкъ керста дине дерзор ду, тIаккха гаурша зударий сийсазбийр бу бохуш.

Варин цхьа кIант вара – церан доьзалехь дуьххьара хилла бер. Йалх шо хьалха тIамехь вийна. Къона, куьце, майра, хаза кIант вара Леча. Нохчмахкан хьаннашкахь воьжна. Зуда йало а ца кхии…

Ванах, иштта къаьхьа хир долуш ду-те xIapa дахар? Йа оцу паччахьан, цуьнан инарлийн, эпсарийн, хьаькамийн дай-наной, йижарий, зударий, бераш дац-те? Йа царна ца деза-те шайн бераш? Йа, шайна бен, доьзал безац моьтту-те царна? Йа оцу паччахьан, инарлийн, эпсарийн кийрахь дегнийн метта тIулгаш ду-те? ХIунда белхабо цара нохчийн наной?

И ойланаш дуьххьара йеш йац Варас. Лаххара а шовзткъа шо ду цо и ойланаш йен а, оцу хаттаршна жоп ца карадо а.

Варас халла хаалуш урх озайо. Беречух кхетта дин, Iад санна, булалой, дIаэккха кечло. Хьеречу Органна чу а баьлла, шуьйрачу некхаца и пурх хедош, дехьа берда тIе а болий, шийла хи охьадожош, бегало и.

Меллашчу боларахь йуьрта воьду Вара. Доьхкарх йоьллинчу тапчин макъарна тIехь ду куьг, ши бIаьрг, берзан санна, бодашкахула кхерста. Амма ойла йуха а, хьаьвззий, доьзална тIейоьду. Цхьа масех минот йаьлча, зуда а, бераш а гур ду цунна. Ткъа цхьана пхеа баттахь сатоьхча, чекхдер ду цара хьоьгу Iазап а. БIаьсте йаьлча туркойн махка баха кечлуш бу нохчий. Уггар хьалха боьлхучаьрца новкъа вер ву Вара шен доьзалца. Оцу тIехь цунна гIo дийр ду Iуспанан Сайдуллас. Цхьана хенахь ши доттагI вара и шиъ. ТIаьххьарчу ткъа шарахь, цкъа а вовшех ца къаьсташ, паччахьан эскарех летта. Воккха наиб хилира Сайдуллех. ХIинца паччахьан эпсар ву. Тамашийна хIума ду xIapa. Шемалан цхьаболу наибаш, молланаш паччахьан Iедало шена гергаозийна. Церан шортта алапаш, даьхний, мохк а бу. Доцца аьлча, нийсо йац-кх кху дуьненахь. Туркойн махкахь мукъана а карор бац-те синтем, сискал а? Дийца-м дуьйцу, бусалба паччахь волчохь Дала лур ду-м боху. Дахана, хьовсур ду-кх. Шайн даймахкахь бIарзбелла хьийза хIорш. Кхузахьчул хала хир дац хир ду цигахь. Хила декхар дац.

Оцу ойланашца Вагин Пашин керта воьллачу Варина ца хаьара кхана схьакхета малх шена гур боцийла…

IX корта, БАЛ ЧЕКХБАЬЛЧА

… Мохк тIеман хьолехь хиларо вайна тIедохкура ламанхой шайн оьздангаллех бохор кхио долу, амма вешан ницкъ чIагIбен долу гIуллакхаш царна йукъадаржор, хIетахь вай къобалйора нохчочун сутаралла… ХIетахь бохо безара вайна зуламе болчу ламанхойн шайн даймахке безам, дезара царна йуккъе девнаш, питанаш тийса… ХIетахь цаьргара тIеман шпионство а, йамартло а оьшура вайна… ХIинца цигахь чIогIa оьшу нийсо йийр йолу, диканиг луу оьзда администраци…

Н. А. Добролюбов

1

Дезчу денна кечйелча санна йара тахана Владикавказ. Кхузахь гIалин урамашкахь а, Теркан областан эскарийн штабан цIеношний, командующин квартириний хьалха а гора леррина кечбелла областерчу эскарийн тайп-тайпанчу дакъойн эпсарш.

Петербургера йухавирзина Карцов ган баьхкинера уьш. ХIоранна а лаьара Кавказски эскарийн Коьртачу штабан начальникна хьалхахIотта, империн столицера цIа вирзина иза декъалван. ХIоранна а лаьара цунна билгалвала. Инарла магIарчу тIеман начальникех вацара. Кавказехь гIуллакх дан вале Александр II-ний, цуьнан вешиний тIеман тактикех лекцеш йоьшуш хиллачу цуьнан хIинца императоро догъоьцура. Кхин ца хилча а, Коьртачу штабан начальник-х вай иза. Хьанна хаьа, тахана цунна дуьхьалхьаьжна велакъажарх, цунна дезалучу aгIop дош аларх, кIеззиг гIиллакх лелорах йозуш хила а ма мега церан хинйолу карьера.

ДоттагIчун сийнна сийсара Лорис-Меликовс хIоттийначу банкете баьхкина хьеший тахана дIасаоьхура. ГIалин цхьацца aгIop арайевлира кхоккха говр йоьжна пайтонаш, дошлойн говраш. Карцовн лаамца кхузахь биснера отделенийн, округийн начальникаш, полкийн командираш.

Михаил Тариэловичан кабинетехь баьрччехь пенах кхозучу шен йерриг а регалешца дийнна даьккхинчу Александр II-чун суьрта кIел лекха гIовла йолчу венециански кIедачу кресло чу а воттавелла, йехачу стоьлана гуонаха хевшина Iачу эпсаршка бIаьрг туьйхира Карцовс.

– Господа эпсарш, – долийра цо дуькъачу озаца, – шуна ца хууш дац кху сохьта Теркан областехь хIоьттина хьал. Кхузахь машар а, синтем а хилийтаран дуьхьа, правительствос цхьамогIа сацамаш тIеэцна. Царах коьртаниг Кавказехь – уггар вайна кхерамечу мостагIех, нохчех, берриш ца бахалахь а, ах мукъана а кхузара дIабахаран хьокъехь хилла сацам бу. Петербургехь волуш оцу хьокъехь сан къамел хилла цуьнан локхаллица Милютинца, Цуьнан Императорски Воккхалло къобалдо кавказски Iедалийн дIадолор. ГIуллакх зиэн-зулам доцуш дерзаран жоьпалла уггар хьалха шуна тIехь дуьсу. Цундела суна хаа луур ду Нохчийчохь тахана долу хьал. Областан начальникан запискех йукъара хьал хаьа тхуна. Округан начальникашка сан дехар ду, шайна хууш дерг, цхьа жиманиг а буха ца дуьтуш, схьадийцар. Амма уггар хьалха суна ладогIа луур ду йуккъерчу Отделан начальнике.

Теркан гIалгIазкхийн эскарийн наказной атаманна инарла-майорна Христофор Егорович Попандопулона а, Гребенски гIалгIазкхийн полкан командирна полковникна Петр Гаврилович Белликна а йуккъе хиъна Iен зоьртала инарла-майор эла Александр Георгиевич Туманов везза хьалагIеттира. Вуьшта а дегIа тIе йижина мундир тIемгаш лаьцна охьа а озийна, сийначу ленти тIехь кхозу св. Аннин орден а нисйина, йайн йовхарш туьйхира цо.

– Хьан Локхалла Александр Петрович, шуна ма-хаъара, сан карахь йу вай къарйинчу Кавказехь уггар карзахе къам шена чохь деха Теркан областера Йуккъера тIеман отдел. Кхузарчу хьолах лаьцна айса регулярно областан эскарийн командующега, цуьнан локхалле инарла-лейтенанте Лорис-Меликовга донесенеш йеллехь а, амма хьан локхаллин лаамна жоп луш, кIеззиг дерг а кIел ца дуьтуш, дуьйцур ду ас…

Инарла-майорна Кундуховна уллохь Iен 77-чу Тенгински полкан къона командир, флигель-адъютант полковник эла Николай Иванович Святополк-Мирский резавоцуш дIасахьаьвзира. Цунна дика бевзара къамелна тIера гуьржий. XIapa эла хIинца вахлур ву, цкъа аьлларг йух-йуха а олуш. Ткъа Николай Ивановична йиллина хан йу Лорис-Меликовн кхаа йоIах жимачуьнца цхьаьнакхета. ХIинца кхозлагIа гинера цунна хIетта дузадоьлла дуткъа дегI долуш, оьрсийн а, кавказски а цIий ийна, Iаьржачу аматахь, горга йуьхь-марш а, ховха балдаш а, халла хаалуш буткъа сеттина хаза мара а, ши седа санна, богуш Iаьржа бIаьргаш болу и самукъане йоI. ХIинца а лерехь декара и шиъ сийсара балехь цхьаьна хелхадуьйлуш къоначу Соняс цуьнан лерехь дина шабаре къамел. Мундирна тIера схьайетталора цунах йисина дезачу IатIарийн хьожа.

Ткъа йоьIан нана Нина Ивановна резахилла хьоьжура цушинга… ОххIай, кху Кавказе веачхьана, цуьнан самукъадаьлла буьйса и цхьаъ йара-кх. Кхин йогIур йуй-те иза?

– Кху махкахь вешан олалла чIагIдархьама вайна оьшург нохчийн къоман бIаьхалла кагйар ду. Амма иза дан вайн ницкъ кхочур бац, нагахь санна, Iедало сацам тIеэцна ма-хиллара, царах цхьа дакъа кху махкара дIа ца даьккхича. Нагахь санна уьш нуьцкъала махках баха вай гIортахь, гIуллакх вайна инзаре зиэн ца хуьлуш доьрзур дац. Цундела, герзан ницкъе ца кхевдаш, уьш махках баха вайна цхьаъ бен некъ ца буьсу – царна йуккъехь къайлаха агитаци лелорца, уьш Турце кхалхарна тIебигар. Нагахь и гIуллакх кхочушдан вайн ницкъ кхачахь, цунах ши пайда болу: царалахь уггар карзахе нах махкахбахарца бисинчийн бIаьхалла кагйина, керлачу гIовттамех гуттаренна а цаьрга догдиллийтар – цхьаъ. ШолгIа – махках бевллачех дуьсучу лаьттаца вайга бухабуьсучарна кхачо йалур йу.

«Суна хаьара, xIapa вахлур вуйла, – ойла йора Святополк-Мирскийс, Тумановн хьаьвзинчу бехачу мера кIел ловзучу «полла» беш тодинчу морсачу мекхашка а, дуькъа, дехачу гиччошка а хьоьжуш. – Къамелна дукха тIера бай xIapa кавказцаш-м. Стенна оьшу, шозза шиъ диъ хилар чIагIдеш, оццул деха хабар?»

Цунна уллохь хиъна Iен 79-чу Курински полкан командир, Ичкерински округан начальник полковник Николай Никитич Головаченко, шена хьалха Iуьллучу кехат тIе къолам хьоькхуш, суьрташ дохкуш воллура. Святополк-Мирскийна гира цу тIехь говр-береш, зударийн кортош, дехьо хиъна Iачу 78-чу Навагински гIашлойн полкан командиран полковникан Дмитрий Виссарионович Комаровн кIунзале корта а. Амма элан хьажар дехха сецира цхьана маьIIехь леррина йиллинчу тангIалкхах корта разбаьккхина кхозучу ламанхочунна тIехь.

«Чов йина, йийсаре а лаьцна, ша Хаси-Юьртарчу килсан майданахь ирхъоьллинчу БойсагIаран сурт-м дац хир ду цо диллинарг?» – иккхира элан даг чу.

– Амма нохчий Турце кхалхор а дац атта гIуллакх, – дуьйцура хIинца а гIуллакхна тIевала генаволчу эло Тумановс. – Халонаш йаккхий хир йу. Цига кхалха шайна лаар схьахьединарш тахана цкъа дуккха а бу. Дийнна йарташ, тайпанаш. Вайна оьшучел а сов. Амма, дIабаха кечбелла, новкъа бевлла белахь а, шайн сацамах уьш бохо тарло Турце кхелхинчу кубански ламанхошкарчу хьолах лаьцна деанчу хабарой, цига кхалхаза буьсучийн гIуллакх жимма а толур дуйла хаарой. Хьалха ас цIе тоьхначу новкъарлонех-м графо Игнатьевс Iалашдийр дара вай. Коьртаниг хIун ду аьлча, нохчий кхалхор долийнарг вайн правительство хилар дукха йоккхачу къайлехь латтор ду. Нагахь, правительствон берриг нохчий Турце кхалхо ойла йу аьлла, шайна хеталахь, берриш цига дIагIоьртур бу уьш йа, цхьа а ца воьдуш, дуьхьалбевр бу, шаьш нуьцкъала махках ца бахахь. Цуьнан локхалло Лорис-Меликовс сайна тIедиллинарг кхочуш а деш, сайн лазутчикашкахула ас леррина терго латтайо нохчийн ойланна тIехь. Цара тIекхоьхьучу хаамашка ладоьгIча, цхьа дакъа нохчий кхалха кийча бу. Кхалха массарна а лаьа, амма вай шаьш дIа ца хецарна а кхоьру. Ткъа ас, аш тIе ма-диллара, оцу гIуллакхна йукъахь вай дакъалоцуш хилар ца хаийта, кхалхорна вай дуьхьал долчуха, амма кхалхарх церан дог ца доккхуш, ларлуш, политика дIахьо царна йуккъехь. Шен хан тIехIотталц, церан ойла чIагIйан йеза. Кхин а ду цхьаъ суна ала лууш. Кхалхо беза хан тIехIоьттича, кхелхачаьрца дIаваха кечвина цхьа наха лоруш болчех, нах тIаьхьахIуьтту болчех кхелхачийн коьрте а ваьккхина уггар хьалха новкъа ваккха вешан масех стаг хила веза вайн. Цкъа-делахь, и гIуллакх дийриг, царна, уьш резабеш, ахча дала дезар ду вайн, шолгIа-делахь, вай тIелаца деза, нагахь и масех стаг, дIакхаьчча, цигахь виса реза ца хилахь, царна йухаберза бакъо йала.

Корах чухьоьжучу гIушлакхе баьллачу маьлхан асанна кIел вохвелла, дегI бодделла, хьалха Iуьллучу кехат тIехь къоламца доцций йозанаш деш хиъна Iен Карцов, хьала а таьIна, бIаьргех дохку дашочу хIазаран куьзганаш хьажа тIе хьала а теттина, Тумановга хьаьжира.

– Хьомсара Александр Георгиевич, ахь бехк ма биллалахь йукъахваккхарна. Суна хетарехь, ишттачу нахана хьажийна харж йан ахчанна Михаил Тариэловича тхайга дина дехар оха къобалдина. – Карцов хаттаре Лорис-Меликовга хьаьжира.

– Ас итт эзар сом детица ахча дIахецна цунна. Суна хетарехь, Александр Георгиевича иза гIуллакхна дойъуш ду.

Йукъахваьккхинчу Тумановс, ойла ца гуллуш, маситтаза йайн йовхарш туьйхира.

– Хьан локхалла, Нохчийчоь кху сохьта кхаа декъе йекъайелла: Турцера схьакхоьхьучу хабарех Iехабелла а, бIаьсте йаьлча шаьш Теркал дехьа кхалхор ду бохуш даьржинчу эладитанех кхерабелла а цхьаболу нохчий Турце кхалха лууш бу. ШолгIачарна, ах бахархой кхузара дIабевлча, шайн аьтто хир буйла хууш, бухахь совца лаьа. КхоалгIачара, оцу эладитанех пайда а оьцуш, бIаьсте йаьлча нахера герз дIадоккхур ду, налогаш йохур йу, нах салт бохур бу бохуш, шайггара эладитанаш а даржош, адам гIаттамна тIетоьтту. Баккхийчара догдиллина шаьш тоьлург хиларх. Карзахбевлларш кегийрхой а, зуькархой а бу. Шаьш вовшах а тоьхна, шайн коьрте хIотта цхьа тIеман баьчча хилча, тахана а гIаттам бийр бара цара. Шеко йац, арахьарчу мехкашца вайн тIом болабелча йа чоьхьа муьлхха а цхьа хьовр-зIовр хилча, и баьчча гучувериг хиларан а, вайн аьтто бацарх цо пайдаоьцург хиларан а. Сан агенташ мукъа Iаш бац. Вайна дуьхьал аьлла дош а, дIатесна ког а сихха суна тIекхачабо цара. ГIаттамна кечлуш бу боху хаамаш саццаза тIекхоьхьу. И эладитанаш бIаьсте йолуш даим а хуьлу нохчашлахь. Цкъацкъа вайна зуламе довлу уьш, цкъацкъа хабар хуьлий дуьсу. Амма, адам кхалхо долийча, цара сацамболлуш дуьхьало йийриг хиларан шеко йац. Хьехориг мархин бутт чекхбаьлча бохуш ду. Цундела Нохчийчохь вай кийча хила деза муьлхха а гIаттам йуьххьехь хьаьшна дIабаккха. Цунна ницкъ оьшу. Оцу гIуллакхна кху областехь болу вайн тIеман ницкъ кIезиг хета суна. Нагахь нохчий нуьцкъала махках баха дезахь йа муьлххачу гIаттамна хьалхе йаккхархьама, цкъа-делахь, и регулярни эскарийн дакъош Воздвиженский, Ханкалехьа Грознина уллой, БердакIеллий уоза деза. ШолгIа-делахь, шина декъе декъна и эскарш, муьлххачу минотехь а сихха гIуллакхдан бакъо а йолуш, къаьсттина полномочеш йелла начальникаш коьртехь болуш хила деза. И гIуллакх дан дезар ду апрель бутт йуккъе балале. ТIаьххьара а суна ала лаьа, инарла Кундухов дуьхьал воллучуьра, майоран Оспановн а, майоран Ипполитовн а галморзахаллаш къасто йезар…

Лорис-Меликовс резавоцуш корта хьовзийра:

– Александр Георгиевич, оьшурий-техьа иза? Майоро Ипполитовс сайга йазйинчу донесенин копи ас Мусса Алхазовиче йелла, цо суна кхоччуш жоп а делла. И эладитанаш Сайдуллера схьадуьйлуш ма дац. Хууш ду, цуьнан мостагIий, арахьа хьовха, цуьнан шен бартахошлахь а хилар. Церан болх бу иза берриг а. Делахь а, массарна а кхеташ хилийта, Мусса Алхазовича шен къамелехь доцца аьр цунах лаьцна.

Кхеташо кестта чекхйериг хиларх тоххар догдиллина Святополк-Мирский, Лорис-Меликовна аьтту aгIop, хIумма а забаре доцуш, вусавелла Iачу областерчу эскарийн штабан начальникан полковникан Александр Павлович Свистуновн тиллачу коьрте хьежа хIоьттира. Цуьнан йехачу йуьхьа тIера нелачух терачу кегийчу бIаьргаша а, тIехабийначу дуткъачу балдаша а цунна дагатосура къиза стаг. Баккъал а, дукха хан йоццуш Нохчмахкахь а, Органца а хилла гIаттам хьошуш цо а гайтира шегара массарчул тIех къизалла. ХIинца нийсса шийтта шо даьлча, Мазлакна уллохь цуьнан безамна боккха барз беш, иза Петербурге дIа а хьажийна, цо Лорис-Меликовн меттиг дIалоцур бу, оццу шарахь цо къиза хьошур бу Нохчамахкахь хилла нохчийн тIаьххьара боккха гIаттам.

Стенна делахь а, мекарчу Беллике кIоршаме хьоьжуш, шен туьран макъарх тесна хьесан кIужал ловзош Iен Кундухов каде хьалаиккхира.

– Мотт социйла Сайдулла аьшнашвеш харц хабарш дуьйцучийн, – эпсаршна тIехула оьгIазе бIаьрг кхарстийра цо. – ХIун хууш дуьйцу уьш майоро Ипполитовс? Шуьйта гIопе хиъна, зударийн эладитанашка ладегIар бен, цо деш хIума дац. Суна хаац, аш оцу цхьогална эзар десятин сов латта хIун динчунна делла. Массарна а хьестало! Нохчо а йалийна, вуьшта а къечу ламанхошкара схьа а дохуш, латта шен стунцахошна дIадекъна. И ша ву Аргунски округехь нах карзахбийларна бехке. Шен донесени тIехь цо йаздийраш дуьхь-дуьхьал ду. Ас дуьххьал дIабоху, Ипполитов эладитанча ву, цо Сайдуллина тIе кхоьллинарш шена и цавезарна ду. Ша хIуьттаренна ца лелахьара, цо йаздинарш цхьа бух болуш, нийса хир дара. Ткъа Сайдуллех дерг аьлча, ас сайн декхар лору майорах Сайдуллех дерг шуьга нийсса дIаалар. Со маIIарел шек вац цо дIахьош болу некъ нийса хиларх. Цул сов, нагахь вай долийна доккхачу маьIне гIуллакх кхиамца чекхдалахь, оцу кхиамна правительство уггар хьалха декхарийлахь хир йу майорна Сайдуллина. Цул сов, со цуьрриг шек вац, шена тIехь и харц эладитанаш кхоьллина шен мостагIий хьогIе, йаьсса туьтанаш хилар цо кестта бакъдийриг хиларх. Майоран Ипполитовн кехато сан дог дохийра. Амма правительствона доккхачу маьIнин, ткъа сайна жоьпаллин кху гIуллакхах кхетачу ас, цхьана стеган гIалато иза дерриг а тIекIелдоккхур дуйла хууш, цхьаццаболчу окружни начальникашка ца хаийтира сайн оьгIазвахар. Сой, Сайдуллий тешна ву, тхойша цавезарш шайн зударийн эладитанаш дийца а буьтуш, кхалхаран гIуллакх кхиамца чекхдериг хиларх! Амма, ас гIуллакх тешна дийцарх, ма мотталаш, вайна кхерам бац. Нохчийчоь шуна йевза. БIе шарахь сов кху Кавказехь хьовр-зIовр латториг и йу. Вайна ма-хаъара, Нохчийчоь хIинца а къарйелла кIелсецна йац. Иза Россин уггар кхераме а, нуьцкъала а чоьхьара мостагI ву. Нагахь вай схьалаьцна гIуллакх ИпполитовгIap тайпачу наха ца дохош вайга чекхдаккхалахь, Кавказехь гуттаренна а машар хIуттур бу!

Кундуховга безам цахиларал сов, Ипполитовца гIеххьачул гергара йукъаметтиг йолчу 80-чу гIашлойн Кабардински полкан командирна полковникна Экельна ца тайра цуьнан къамел.

Кундухов къамел дан волавелчхьана дуьйна, йуьхь цкъа цIийлуш, тIаккха макхлуш, меттахъхьеш волу иза, кхин са а ца деттаделла, шена дош даларе а ца хьоьжуш, хьалаиккхира.

– Кхузахь цхьаццаболчу накъосташа, уггар хьалха господино Кундуховс, шайна пайда хилийтаран дуьхьа, Нохчийчохь хIоьттина хьал дестийна дуьйцу. Сурт ма-диллара кхераме а дац шайтIа! ТIехула тIе, суна ирча хета, господаш эпсарш, Нохчийчоь оццул нуьцкъала, кхераме мостагI шуна хеталуш. Вай тIеман нах ду, господаш эпсарш. Вайх хIоранна а дика хаьа Россин истори. Дуй кху дуьненахь оьрсийн герзана кIел соцур доцуш халкъ? – пенах кхозучу Россин империн доккхачу карти тIе а вахана, Днепран, Волгин лакхенна гонахара латтанаш йукъадерзош, пIелг хьаькхира цо. – XIapa хилла оьрсийн хьалхенийн, славянски тайпанийн дуьххьарлера мохк. БIеннаш шерашкахь царна тIелетара золотоордински кочевникаш, немецки рыцарш, шведаш, полякаш, туркой, персаш. ХIун хили царах? Россехь шина бIе шарахь сов олалла дина татаро-монголаш шайн йаьссачу аренашка дIалаьхкина. Тахана триумфальни маршаца церан мехкаш тIехула хьалхадоьлху толамийн оьрсийн эскарш. Цхьа шо далале церан мохк Российски имперех схьатухур бу. Шведаш, немцой меттахъхьа ца баьхьа. Польша вайн кога кIел йу. Туркой а, персаш а, отуш, дIалоьхку. Висла хи тIера Тийначу океан тIе а, Александрополна тIера Къилбаседан Шан океан тIе а болчу оцу боккхачу мехкан дай оьрсий бу, йерриг Европерчу паччахьийн а паччахь Цуьнан Императорски Воккхалла Александр II-ниг ву. Ткъа кхузахь, xIapa куйна кIел бохккал а боцу декъаза нохчий буьйцуш, хабар дахди вай!

Чохьболчарна тIехула курра бIаьрг тоьхна, охьахиира Экельн.

– Браво, господин Экельн! – кIоршаме велавелира Кундухов. – Ахь-м дика кхиамаш баьхна Россин истори Iамош. Амма хьуна иза хьайна оьшшучул бен хаац. Ахча а, чинаш а, хастам а лоьхуш кху махка баьхкинчу нахана иза кхин хаа оьшуш а ма дац. ХIетте а, и хьан хаарш жимма кIаргдер ас. Оьрсийн турпалчу халкъо шена тIера дIакхоьссира татаро-монголийн къиза олалла. Бетах хIума туьйхира Россина чугIоьртинчу тевтонашна, шведашна, шляхташна, французашна. Россина цхьа шо а, цхьакIеззиг эскарш а тоьира Казански а, Астрахански а ханстваш дIалеца. ГIалгIазкхийн жимачу отрядца йерриг Сибирь карайалийра Ермака. Кавказера дIалаьхкина туркой, персаш а. Дуьхьало йоцуш, триумфале хьалха оьху Туркестанехь а. Амма, нохчийн жима мохк дIалаца гIерташ, вай хаддаза тIом беш долу дезткъа шо кхечи. ХIетте а, тахана а вайн империна къарйелла кIел сецна йац Нохчийчоь. Вай кхечу даккхийчу къаьмнашна, дийнначу пачхьалкхашна тIекхийсинчу хьалхалерчу дерриг а куйнаш кIел совца тигац и «декъаза нохчий», цара уьш, иэтIош, дIакхуьйсу. Массанхьа а толамаш баьхна вайн герз кхузахь, артделла, сецна, господин Экельн. Тахана уггар машаречу хенахь а шовзткъе йалх батальон гIашлой, донски гIалгIазкхийн кхоъ, драгунски цхьа полк лаьтта цигахь йиллина. Кху некъехь Кубанера ши полк йалийна областе. И герзан ницкъаш бу хьуна Терски а, Сунженски а гIалгIазкхийн пхеа бригадал сов. Кхечу пачхьалкхашца тIом иэккхахь, Нохчийчуьра нийсса ах эскарш дIадига дезар ду вайн. ТIаккха цигахь хиндерг, ас ца дийцича а, хаьа шуна. Ас иштта аьлча, со хьаставала гIерта ма моттийла шуна, амма xIapa край, кхузара адамаш дика девзаш волу Михаил Тариэлович воцуш, кху областан коьртехь кхин стаг хиллехь, кхузахь хаддаза цIий Iенарг хиларан шеко йацара. Ткъа господино Экельна Кавказски тIеман истори Iамо йезий-те, моьтту суна. Нагахь хьайна и йерриг Iамош къахьега ца лаахь, хьайн полкан истори мукъана а Iамайе. Иза Нохчийчоьнах тийсало нийсса бIе шовзткъа шо ду хьуна!

– Хьан локхалла, ахь урокаш йалар оьшуш вац со! – оьгIазвахана, балдаш дегош кхоссар йира Экельна.

– Суна а, дера, ца оьшу хьо тайпа дешархо. Кхузахь стаг дахаро а, шатайпачу хьелаша а Iамаво. Хьо а Iамор ву хьан бертаза.

– Господа, девнаш цадар доьху шуьга, – хьалагIеттира Лорис-Меликов. – Девнаш дайта ца гулдина шу кху чу. Хьомсара Эдуард Филиппович, хьо дукха тIехула хьоьжу мостагIчун ницкъе. Хьан бIаьргашца вай Нохчийчоьне хьийсахь, цо хIинца а дуккха а къахьоьгуьйтур ду вайга. Ипполитов бехке ван а, суна цхьаммо а иза бехказваха а ца вогIу. Иза хьекъал долуш, тIедиллинарг цIена кхочушдеш администратор ву. Бакъду, кху некъехь Сайдуллин хьокъехь гIалатваьлла иза. Цуьнан донесени, шалхо йоцуш, доггах йазйина йу. Ткъа аш, господаш окружни начальникаш, нохчашкара герз дIаэца а, уьш салт баха а, керста дине берзо а, царна тIе текхамаш бахка а, латта дIадаккха а, уьш нуьцкъала махкахбаха а вайн Iалашо йоцийла хаийта халкъе. Йарташка ас командировать винчу полковнико Муравьевс халкъе дIа ма-хьедарра, правительствос цхьа а нуьцкъала Турце кхалхор вац, амма воьдург сацор а вац. Луурш а бохуьйту бухабуьсучийн аьттонна. Лаххара а апрель бутт чекхболуш кхелхачийн хьалхара партеш новкъа йаха дезар ду вайн. Ас йуха а боху шуьга, берриг нохчий кху цхьана шарахь кхалхалур бац дIа. Кху шарахь вай дIахьовсораш вайн Iедалца цкъа а машар хир боцурш бу. Бисинчаьрга шайна йалташ дерна гIайгIа байта беза. Царна йуккъехь дIакхайкхо деза, ГIумкийчохь а, ХIирийчохь а, ГIебартахь а лаьттан гIуллакх къастош йолу комисси, цигара йаьлча, Нохчийчохь болх бан а йолалур йу, нохчашна лаьттан токхо а йийр йу аьлла. Суна хетарехь, Александр Петрович, хIинца хьайн ала дерг ахь ала а аьлла, господаш эпсарш паргIатбитича мегаш ду.

Карцов, шен бIаьргех долу куьзганаш дIадаьхна стоьла тIе охьа а дехкина, ши куьг стоьла тIе а дуьллуш, креслон гIовлех тевжира.

– Доцца аьлча, господаш эпсарш, гIуллакх, шух цхьаболчарна ма-моьтту, атта дац. Михаил Тариэловича цкъа соьга ма-аллара, тахана Нохчийчоь иэккха йоллучу вулканах тера йу. Бакъду, хьалхалера бехачу, халачу тIемийн зама дIайаьлла цигахь. ХIетте а, кIеззигчу ханна, амма довхачу тийсадаларшна ницкъ оьшучул а тIех бу нохчашкахь. Правительствон чIогIа сагатдо зуькархойн стамлучу тобано а, йарташкахь берашна вовшахдеттачу спартански ловзарша а. Нохчийчоь къарйала дагахь йац. Иза вайн кога кIел соцур йац, вай кхин а бIе эзар гIалгIазкхи нохчашна йукъа охьа ца хаавахь, цигахь йолу тIеман гIаьпнаш чIагI а йеш, кхин керланиш ца йогIахь. Иза дан доьлча, дукха хан а, йоккха харж а йеза. Цига гIалгIазкхийн керла станицаш йахка доьлча а, ах нохчий, махках баьхна, Россин кIоргерчу губернешка кхалхо деза вайн. Амма нохчашкара дера дуьхьало йоцуш иза хир дац. Терски областехь машар хIотторна уггар аттаха болу некъ нохчий Турце кхалхор лору правительствос. Шуна ма-хаъара, кху итт баттахь къайлаха цунна кечам беш ду вай. Нагахь санна кхалхоран инициатива правительствера схьайаьллийла царна хаахь, гIуллакхан кхиаме догдохийла йац вайн. Цундела коьртаниг – и къайлехь латтор ду. Нагахь цхьамма и къайле йеллахь, вай итт баттахь хьегна къа дайна ца Iаш, Нохчийчоьно дуккха а халонаш хьоьгуьйтур йу вайга. Иштта а, вуьшта а, цхьа дакъа нохчий махкахбахар правительствон хийца йишйоцуш сацам бу. ХIинца цкъа вай схьалаьцнарг бертахь некъ бу, амма, ца хуьлчу даьлча, герзан ницкъе кховдаза а девриг хир дац. Цундела, балхана йа тактически Iаморна алий, кху областера дерриг эскарш Нохчийчу лагершка хIиттаде. Уьш кийча хила деза муьлххачу а минотехь гIуллакхна. XIapa бIаьстенан йуьхь уггар жоьпаллин хан йу. Цундела, хьомсара Христофор Егорович, сан дехар ду хьоьга, арахьарчу мехкашкара кхерам болу бахьана а хIоттадай, кхоалгIачу запасан гIалгIазкхий, муьлххачу а меттигна кийча хилийта, тоьпана кIел хIиттор. Соьгахьара мукъа ду шу.

Эпсарш арабевлча, хьалагIеттина, куьйгаш дIаса а тосуш, дегI саттийна, меллаша чухула дIасаволавелира Карцов.

– И Кундухов кхераме стаг хилар тахана хии суна. Къайлабаьккхина инзаре боккха цабезам бу цуьнан Россига. Амма цуьнан бертаза цкъацкъа гучуболу иза. Со воккхаве иза кху махкара дIаволуш. Хьо реза вуй соьца, Михаил Тариэлович?

Лорис-Меликов жоп ца луш хьевелира.

– Хьо гIалат ца ваьлла, Александр Петрович. Суна цо цергаш гайтина дикка хан йу. Амма цо хIинца дийриг, шена лаахь а, ца лаахь а, вайн правительствона доккха гIуллакх ду. Делахь а, со тешна ву, мацца а цкъа иза вайна йамарт хирг хиларх.

– Ткъа Сайдулла?

– Изза олу ас цунах лаьцна а. Цаьршимма дIахьуриг нийса некъ бу. Кху тIаьххьарчу хенахь Кундуховс башха лечкъа а ца бо вайга болу шен цабезам. Амма кестта, Дала мукъалахь, иза а, важа а шайн берзалойн ардангца гена вер ву кху махкана. Цунах гIоли хуьлуш, садетташ Iа со.

Делкъал тIаьхье цIевзина йеара. Малх цIеххьана къайлабелира, дера корех бетталуш, цIийзара къилбаседехьара хьоькху шийла мох. Корах арахьаьжча, стигалахь Iаьржачу мархийн жIомар гина, догдуьйхира Карцовн. Нагахь йочанаш йолалахь, кестта Кавказски ломан дукъах чомахь тIехвалалур вац иза. Ткъа Петербургера цо дохьурш сихха дIакхача везаш гIуллакхаш ду. Ма хаза йара иза Петербургски Императорски тIеман академехь профессор волу хан! Цо тIеман тактика хьийхира паччахьна Николай I-чунна, Михаил Николаевична а, Николай Александровична а. ХIинца йалх шо кхочуш доллу иза Кавказехь волу. Кхуза иза кхачарна бехкениг цуьнан хьоме дешархо Михаил Николаевич ву. Бакъду, кхузахь Карцовна хиллачу къинхьегамна йал-м йелла цо.

Цхьана ханна Лорис-Меликов араваьлча, пенах кхозучу паччахьийн суьртех бIаьрг кхетча, Карцовн ойла хьаьвззина Нохчийчоьнна тIейирзира.

2

Нохчийн халкъан къоман маршонехьа къийсаман чулацаман а, ницкъийн а йаккхий башхаллаш йара ламанан кхечу къаьмнехчул къаьсташ. Татарийн-монголийн ханашна а, Тимурна а къарбелла кIел совца ца лууш, шина бIе шарахь латтийначу къийсамехь инзаре даккхий зенаш деш, арен тIера дIа а баьхна, лаьмнийн чIажашка боьхкинера нохчий. Амма, оцу лаьмнашкара охьа а буьйлуш, хаддаза тIелеташ, оцу шина бIе шарахь синтем хила ца битира цара мехкашдIалецархой. Цаьргара дIабаьккхинчу махка тIе йоккхачу ханна дай хилла охьахевшира гIалмакхойн султанаш, ногIийн ханаш, дагестанхойн феодалаш а. Шайн Iедал шордан, чIагIдан, вовшийн мехкаш дIалеца гIерташ, вовшашца луьра къийсам лаьттара царна йукъахь. Оцу къийсамехь татолашца цIий Iенара хIуманна а бехке доцчу церан доларчу халкъийн. Массарначул а тIех даккхий зиэнаш хуьлура царах массарех а бозуш болчу нохчашна. Оцу тIемашкахь тоьллачийн цхьаьнгара кхечунна дола бовлуш, Iазап тоькхура цара, цкъа а маршо ца хуьлуш. ТIебаьхкинчу феодалашна дуьхьал церан гIовттамаш а кхиамза чекхбовлура.

XVIII бIе шо долалуш йаккхийчу пачхьалкхийн самге йирзира Кавказ. Кхузахь шайн олалла шордан а, чIагIдан a гIepтара Иран а, Турци а. Кхуза шайн мIараш кховдийра малхбузехьарчу пачхьалкхаша, къаьсттина – Англис. Царах хIоранна а лаьара хIокху исбаьхьчу Iаламан уггар а коьрта-стратегически мехкан да хила. Кхузара дIа Месопотаме, Инде, кхидIа Малхбале кхийсабала шатайпа аьттоне залк-мулк йара Кавказ.

XVIII бIе шо долалуш, йукъ-кара цIий Iеночу тIаме боьрзуш, политически а, дипломатически а къийсам болабелира Кавказна гуонаха. Оцу пачхьалкхийн хьеран тIулгашна йукъа нисделира кхузара халкъаш. ТIеман гIирсаца а, политически а, дипломатически а мекарлонашца а, феодалийн лакхенаш къаьмнашца цхьаьна иэцарца а уьш шайгахьа даха гIертара Иран а, Турци а.

Оцу Iалашонца царал хIумма а тIаьхьа ца йисинера паччахьан Росси а. Къилбехьарчу хIордашка йала ков доцуш лаьттачу цуьнан, Кавказ дIалаьцча, аьтто нислора шина хIордан да хила. Малхбузерчу паччахьаша санна, цо а сатуьйсура малхбалерчу хьолечу рынкашка.

Кавказехь шайн олалла хIотторехьа йаккхийчу пачхьалкхаша латточу къийсамехь толам баккха аьттонаш алсам бара Россин. Нагахь санна феодальни Иран а, Турци а чоьхьа цамгар кхетта, мартлуш, Iенаш хиллехь, ткъа Росси, хIетта ницкъ IаIош, кхуьуш йоккха, къона пачхьалкх йара.

Россин гIоьнца шаьш гIалмакхойн, гIебартойн, дагестанхойн феодалийн олаллех маьршабовларе догдохура нохчаша. Амма оьрсийн паччахьаша а Кавказ дIалаца гIерташ колонизаторша мел лелийначу гIирсех пайдаоьцура. Меттигерчу феодалашний, къаьмнашний, тайпанашний йукъа мостагIалла туьйсура. Къаьмнаш шайн феодалашна дуьхьалдохура, тIаккха хьалхарчарна гIо дора уьш хьиэша. Цкъа шайн феодалех бевдда ахархой тIеоьцура, тIаккха, феодалашца барт а бой, йуха церан кара дIалора.

КIезиг бацара оьрсийн паччахьан политикина резабоцу ламанан халкъийн феодалаш а. Доллучул а уьш карзахбохура церан коьрта хьал долу латта паччахьан Iедал шен тергам кIел даккха гIортар. Цундела, паччахьца бартах къаьхкина ца Iаш, цкъацкъа даррехь цунна дуьхьал а бовлура цхьаццаболу феодалаш. Шаьш оьрсийн паччахьна дуьхьалбевлча, Иране а, Турцига a гIo а доьхура. Ткъа паччахьан правительствона хаьара цаьрца ша лело дезарг. Шена муьтIахь хила ца туьгучарна луьра таIзар дора, шена тешаме болчарна чинаш, орденаш, даккхий алапаш, оьмарна пенсеш лора. Царна шен халкъашна тIехь Iедал латто гIo а дора.

XVIII бIе шо доладелча, Нохчийчохь феодалашна дуьхьал болу къийсам антиколониальни боламе боьрзу. ГIебартойн элашна а, цаьрца бертахьчу нохчийн тхьамданашна а дуьхьал ахархой гIевттича, хьалхарчара гIо доьхура Теркахь, ГIизларехь, Астраханехь болчу паччахьан воеводашка. Ткъа тIаьхьарчара доггах гIo дора ахархойн дуьхьало хьаша. Амма паччахьан воеводийн аьтто бацара даим дIа Нохчийчохь шен эскарш латто. И таIзархой кхузара дIа ма-бевлли, халкъ йуха а гIоттура шайн олаллахошна дуьхьал. Халкъан бекхамах кIелхьарбовла кхин некъ ца буьсу феодалаш, паччахьан Iедалера бакъо а йоккхий, шайн доларчу ахархошца цхьаьна оьрсийн гIаьпнашна улло, Соьлжа тIе йа Терка тIе, Кавказски Линина герга дIакхелхара. Паччахьан Iедало дуьхьало йоцуш тIеоьцура уьш, паччахьна муьтIахь, тешаме хила цара дуй биъча.

Ламанхой, ткъа къаьсттина xIapa къармазе нохчий, экономически агIонца охьатеIабора паччахьан Iедало. Нохчашна дихкинера Терка тIерачу шахьаршца махлелор. Йа царна, кхечу къаьмнех къастийна, лаккхара пошлина хIоттайора, Нохчийчу эчиг, туьха а дохкар гуттар а чIогIа дихкинера.

Iазапдаллорхошна дуьхьал халкъан гIовттамаш хьоьшуш а, дIакхийсина феодалаш йуха цунна тIеховшош а нохчийн йарташ йохайора, йалташ, цанаш, докъарш хIаллакйора, даьхний дIадуьгура, йарташкара божабераш, кегийрхой амалтана буьгура. Иштта бигначу дуьйцу цахезначу Iазапехь латточу амалтех йуьзна йара дозанца йолу паччахьан эскарийн гIаьпнаш. Меттигера бахархой кIез-кIезиг лома кIел лоьхкуш, церан латтанаш пачхьалкхан дола а дохуш, кхузахь тIеман гIаьпнаш йугIура.

Нохчийн дуьххьарлера антифеодальни, антиколониальни боккха гIаттам хилира 1708-чу шарахь. ГIевттинчу нохчех схьакхийтира луларчу халкъийн къехой а, Кубанера гIалгIазкхий-раскольникаш а. ГIовттамхоша гуо бира Терки шахьарна, амма цунна гIоьнна даьхкинчу воеводийн Вельяминовн а, Апраксинан а эскаршца хиллачу тIамехь иэшна гIовттамхой йухабевлира.

XVIII бIешерийн дохалла цхьамогIа баккхий антифеодальни, антиколониальни гIовттамаш хилира Нохчийчохь. ГIовттамхошна дуьхьал йаккхий таIзарийн экспедицеш йира шайн коьртехь инарлаш Апраксин, Ветерани, Дуглас, Фрауендендорф, де-Медем, Потемкин, Якоби болуш. Шозза кхузахь гIаттам хьаша даьхкира Донан гIалгIазкхийн а, гIалмакхойн а эскарш. ТIаьхьа цхьамогIа экспедицеш йира полковникаша: Кека, Рика, Коха, Пьерис; инарлаша: Теккелис, Бибиковс, Булгаковс, Розена, Гудовича, и. дI. кхечара а.

Колонизаторски политико а, инарлийн къизалло а керл-керла гIовттамаш кхуллура. 1785-чу шарахь алдахойн жаIу шайх Мансур коьртехь колонизаторшна дуьхьал гIеттира йерриг Нохчийчоь. И гIаттам сихонца баьржира Iаьржачу а, Каспийский а шина хIорда йуккъехь дехачу дерриг ламанан халкъашна йукъа. Шайх Мансур дуьххьарлера имам вара ламанхойн. Иза коьртехь волуш ворхI шарахь йиначу дуьхьалоно болийра иттаннаш шерашкахь бахбелла Кавказски ламанхойн къоман маршонехьа къийсам.

Йуьхьанца бартбоцуш хилла церан и болам, цхьа ткъе итт шо даьлча, буьрсачу ницкъе бирзира. Къийсаман xIop а керлачу муьро хьалхатоьттура гIарабевлла говза, хьекъале, майра тхьамданаш. Шлиссельбургски набахтехь веллачу шайх Мансуран метта гIеттира Бийболат. ТIаккха ГIеза-молла, Шемал. Шемала малхбузехьара ламанхой гIовтто а, царна тIехь куьйгалла дан а вахийтина нохчо Мохьмад-Эмин а. Цигарчу къаьмнийн меттанаш а йа гIиллакхаш а ца хууш, цхьана буйнахь Къуръан а, вукху буйнахь тур а долуш 1848-чу шарахь цига ваханчу Мохьмад-Эмина, цхьа-ши шо хьовзале и халкъаш цхьаьна а тоьхна, болийна къийсам Шемал йийсаре ваханчул тIаьхьа йалх шо даьлча, 1864-чу шарахь, сацийра.

ТIеман тIаьххьарчу ткъа шаро кхоьллира гIарабевлла полководцаш: цIонтаройн ШоIип, шелахойн ТIелхаг, алдахойн Юсуп-Хьаьжа, гиххойн Сайдулла, шотойн Атаби, курчалойн Ботукъа, СаIду, аьккхийн ГIойтамар, Уллуби, бенойн БойсагIар, зумсойн Iумма, нойбоьрахойн Эска, гендарганойн Iиса, веданхойн Элдар, Эдал, мартанхойн Дуба, Iалха, Тапа, Хьамзат, кхиберш а.

ШоIипа а, ТIелхага а дуьненан тIеман исторехь керла школа кхоьллира. Хьаннашкахь буьйсанна тIом барехь керла тактика йукъайалийначу ШоIипах Iемира оьрсийн инарлаш. Цо дуьххьара тIеман историна йукъайалийра эскар даьржина тIелета тактика. ТIелхага дуьххьара кхоьллира «кхалхош» йолу батарея.

Нохчийчохь тIеман лаккхара школа чекхйаьккхира тIаьхьа туркошна тIехь толамаш баьхначу оьрсийн эскарийн инарлаша: Орбелианис, Бебутовс, Бриммера, Тер-Гукасовс, Лазаревс, Крымски тIеман турпалхоша Лиддерса, Тотлебена, Йуккъерчу Азера ханстваш кхиамца дIалецначу инарло Кауфмана, тIаьхьа Россин тIеман министраш хиллачу инарлаша: Чернышевс, Милютина.

Кхузахь нохчашца тIамехь Iеминера тIаьхьа лаьмнашкахь а, хьаннашкахь а бечу тIемийн гIарабевлла говзанчаш-инарлаш: Граббе, Фезе, РозенгIар, Круковский, Слепцов, Бакланов, Гурко, Врангель, НиколаигIар, Евдокимов, Барятинский, и. дI. кхин а.

Амма оцу инарлех цхьа а вацара, нохчийн наибийн тохаршна кIел букъ а берзийна, цкъа йа масазза а вадаза.

ХIокху Нохчийчохь тIом ца бина эпсар бакъволу эпсар-кавказхо ца лорура эскарехь. Цундела Кавказски тIеман шерашкахь кхуза гIертара гIарабовла лаьа къона аристократаш, тайп-тайпана авантюристаш.

* * *

Цхьана масех минотехь и дерриг коьртехула чекхделира Карцовна. «Шого-м, дера, элира Экельна оцу хIирийчо, – ойла йора цо. – Амма бакъдерг элира. Дерригенна а бехке правительство йу. Цунна лела хиънехь йа лиънехь, тоххара машар бина, Россина муьтIахь хилла, севцца хир ма дара и Iаламан бераш. Уггар хьалха – и къармазе нохчий а. Дерриг галдаьккхина меттигерчу администрацис. Къаьсттина – оцу кхечу махкара баьхкинчу наха. Массарчул тIех – немцаша. Уьш бу массанхьа а. Паччахьан цIа чуьра охьа провинцешкахь, эскаран дакъошкахь…»

Лорис-Меликов чувогIуш хааделла, схьавирзира Карцов.

– ХIаъ, Михаил Тариэлович, нохчий кху махкара дIабахаро бен синтем лур бац кху крайна, – элира Карцовс чувеанчу Лорис-Меликовга.

– Лаа ца олура Алексей Петровича, цул сийдоцуш, цул аьрха, цул сонта къам кху стигала кIел хир дац, xIapa дуьне хьоькхуш лела Iаьржа ун а ца лета царах, Дала хIаллакбарех! Сиха а, гена а мел бехи, дикахо ду. Нагахь вай долийнарг кхиамца чекхдалахь, вай веа стага – вайшиммой, Евдокимовссий, Милютиний – цкъа а цадицдаллал доккха гIуллакх до Россина.

– Дала аьтто бойла вайн! ХIинца цкъа-м дика дIадоьдура гIуллакх. Делахь а, кхоьру-кх. Сацам хийца дукха хIума ца оьшу царна. Молханах тера къам ду иза. Цхьа суй тоьу иза иэккхийта. ТIехула тIе, Нохчийчохь даим а вайн аьтто бохориг цуьнан географически хьелаш ду. Кубански ламанхой махках баха-м хIордо аьтто бира. Ткъа кхузахь нохчий Турце бига беккъа цхьа Гуьржийн БIаьн некъ бен бац. Суна хетарехь, Александр Петрович, уггар хьалха, ма-хуьллу сиха вешан векалехула туркойн правительствера визиральни кехаташ даха деза. Царна тIехь гайтина хила йеза нохчий дIатарбан Портас гайтина меттигаш. ТIаьхьа иза-важа ца бахийта. Нохчий вайн дозанашкахь сецо гIертар бу уьш шайн ма-хуьллу. Кхелхарш маситта партешка а бекъна, xIop а парти йуккъехь кхаа дийнан некъ буьтуш, ца бигча, цкъа-делахь, пхи эзар цхьаьнаметта дIабига йоккха IалагIожа йу иза, шолгIа-делахь, оцу некъан бохалла зуламаш ца деш Iийр бац уьш. Цкъа хьалха, цхьа тешамболлу эпсарш коьрте а хIиттийна, цхьа-ши парти дIа а хьажийна, церан лорах буьгур бу вай бисинарш а. Ас хьалха ма-аллара, Iаламат дика хир дара, кхелхачийн гIуллакхна чрезвычайни а, полномочин а бакъонаш йелла, цхьа тешамболлу эпсар хьалххе буха дIавахийтича.

– Оха билгалвина иштта эпсар. Хьоьгара хаам ма-хиллинехь, Эрзеруме гIyp ву генеральни штабан капитан Зеленый. Iаламат низам долуш, оьзда эпсар ву иза. Ткъа тобанийн эпсарш кхузара айхьа билгалбаха.

– Церан список-м хIинцале а хIоттийнера ас. Хьалха со Тифлисе веача аш деллачу пурбанца, ас Кундуховга аьлла, цуьнан цIенойх а, махках а догIу ахча хьалхара итт парти новкъа йаьлча дIалур ду, важа пхи эзар сом – цуьнан шен доьзал Владикавказера дIа новкъа баьлча. Сайдуллина пхи эзар, ткъа Цугаевна ши эзар сом дала дош а делла ас. Кхалха аьтто боцчу къечу нахана сту-говр оьцуш дойъур ду Сайдуллина деллачух ах. Цугаев дог иккхина цIеххьана кхалхаро гIеххьачул хало йина тхуна. Амма цуьнан меттана кхин стаг карийна. Цуьнан вешин кIант Шамхалбек. Суна хетарехь, кхалхош хинйолу йерриг харж кхузткъе итт эзар соьмал тIех йер йац. Цул сов, Александр Петрович, вай ссылке бахийтина зуькархой Одессехула Трапезунде бигарна сихо йайтахьа. Уьш Турце бигна аьлла, даржийна оха нохчашлахь.

Цаьршиннан къамел йукъахдаьккхира, йайн неI тухуш, дари декош чоьхьайаьллачу хIусамнанас.

– Александр Петрович, иэхь ца хетий шуьшинна! – оьгIазйаханчуха балда а дахдеш, барт туьйхира цо. – Селхана дуьйна тхан гIалахь ву хьо. Хьайца охьахаа аьтто-м муххале а ца хилийтира ахь, тIе, соьгара майра а дIаваьккхина. ХIун ду xIapa ша? Дийнахь-бусий шайн гIуллакхаш айъина. Декъаза адамаш ду-кх тхо, шун зударий! Валол ший а цIа. Сан мехкарий а бу шуна сагатдеш.

– Нина Ивановна! Бехке ву со! Тховсалера суьйре хьан йу-кх. Вало, Михаил Тариэлович. Ваьшшиннан хьомсара нохчий тховса паргIат буьтур вайша!

Х корта, КЕЧАМ

Цкъа схьа карадуьйлал шу,

ТIаккха сихха гойтур йу

Тхайн набахтийн чIагIалла,

Йуьйцинчу шодмийн ондалла,

Болатан буржалш туса а,

Сибрех шелехь уьш лело а –

Дерригенах кхетор ду, шайн

Хьоме лаьмнаш схьа ма-делли…

Т. Г. Шевченко. «Кавказ»

1

Кхушара хьалххе йеара бIаьсте. ХIетта хьалакъеддачу буьйдачу бацо сенйинера маьлхан басеш. Хьаннийн йистошкахь гучудуьйлура кIайн, можий, сийний зезагаш. Сенарш даьхнера хьаьрсачу хьечаший, туьркаший. Цхьа бутт бара даьхний дажа лоьхку. Дежийлашкахь хIинца а буц йацара, амма, сарралц кхаш тIера гIовда лехьайой, туьппалгаш санна а хуьлий, цIа доьрзура уьш.

Амма бIаьстенна аха араволуш ХортIий, кхин цхьа масех стаггий бен вацара Гати-Юьртахь. Хиндерг цахааро дог даьккхинера дерригенах а. Шаьш кху махкахь дуьсург хиларх тешам байъинера нехан. Йа Турце, йа Россех – цушиннах цхьанхьа. Шахьби коьртехь волуш цхьа иттех доьзал Турце кхалха кечлуш бара. Бисанчийн ойла йацара махках бовла. Нагахь шаьш нуьцкъала махках даха йа керста дине дерзо хьовзадахь, зударшций, берашций цхьаьний летта хIаллакьхила сацам бина, севццера уьш. Амма йалташ дерна кечам бан гIерташ вацара цхьа а. ХIун до эрна къахьегна? Къиза балица оханаш а дина, даа а доцчу йалтех даьккхина xIy а тесна, цара и кхиийча, тIаккха а ма ду иза салташа буьйда доллушехь хьаькхна охьадуьллур.

МIаьчига бехк ца буьллура нахана. Кху тIаьххьарчу ткъе итт шарахь масазза хIаллакдинера церан йалташ. ТIаьххьара минот тIехIотталц летий, дийна бисинарш орца кIегарбовлура уьш. ТIаккха йолалора акха къизалла. Уггар хьалха цIе тосура йуьртарчу цIенойх. Дагадора цара Iаьржачу денна хьежо йалтийн рицкъанаш, Iаьнна кечдина докъарш. Дагаршца хедош, охьадохкура хиллачу стоьмаша саттийна бошмашкара дитташ. Хьайбанаш шаьш ларочулла дIадуьгура, дуьсучарна тоьпаш йеттара. Ца дуьтура кхаш тIера хилаза долу йалташ а. Мангалшца хьоькхуш, говрашца хьоьшуш, хIаллакдора.

Дайшкахь дуьйна схьа масех бIе шарахь цара хьацарца IаIийна материале а, культуре а хьал цхьана дийнахь акхараллица хIаллакдора къацахетарша.

Селхана шайн хIусамаш а, даа рицкъа а, кертахь даьхний а, кхаш тIехь кхуьуш йалташ долуш хилла доьзал, шолгIачу дийнахь уьш цхьа а доцуш, йерзинчу стигал кIел буьсура. Бахам хIун дара. Оцу дийно дийнна доьзалш хIаллакбора, ткъа йуккъера цхьаъ-шиъ ца хьош цхьа а доьзал ца буьтура.

Ма дукха догIура иштта денош Iай а, бIаьста а, гурахь а, аьхка а. Дуьззинчу ткъа шарахь Нохчийчоьнна тIехь хаддаза лаьтташ Iаьржа кIур бара. Муьлххачу а буса, гIеттина, гу лекха а ваьлла, дIахьаьжча, маьI-маьIIехь гора, стигал йажа гIерташ санна, xIaваэхь, цкъа дахлуш, йуха сетташ, ловзу цIерийн цIен меттанаш.

Цкъа хьалха талораш дой, тIаккха и къематде а хIоттадой, шайн гIаьпнашка йухадоьрзура паччахьан эскарш, ткъа, йаьгна, алу хилла лаьттачу йуьрта йухабирзина бахархой шайна миска хIусамаш йогIа хIуьттура. Iаьнан шелах а, бIаьстенан, гуьйренан йочанаш кIел а.

МIаьчигна цкъа а ца дицлора ишттачех цхьа де. Гати-Юрт талийна, йагийна, бошмаш хедийна охьа а йехкина, кхаш тIейаьлла отряд, хIетта пхьаьрке баккха йоьлла хьаьжкIаш хIаллакйан йуьйлира. Салташа болх бора мангалшций, маьрсашций, таррашций, шаьлтанашций. Йуккъехула говраш хьийзош, отуш, охьадохкура сийна гIодмаш. Мукъа ца Iара эпсарш а. Мукъа ца Iийра оцу дийнахь инарла а. Йуккъерчу дегIахь, горга йуьхь, лекха хьаж, Iаламат хаза дуькъа Iаьржа мекхаш долуш волчу куьцечу къоначу инарлас, салташна хьалха а ваьлла, тур детташ цхьа доггах хьоькхура МIаьчиган ирзо тIера хьаьжкIаш. Салтийн дог-ойла гIатто, сих-сиха цаьрга мохь а тухуш забарш кхуьйсуш. КIайчу йовлакхца наггахь хьаж тIера хьацар дIа а хьокхуш.

МIаьчигна ца хаьара цуьнан цIе. Иза инарла барон Ипполит Александрович Вревский вара. Элан Александр Борисович Куракинан крепостной гаремехь къотIалгIа вина кIант, ден доттагIчо, австрийски императоро Франца I-чо, баронан титул йелла.

Россерчу крепостной лоллина иэхь кхайкхош, декабристех дог лозуш волчу бароно Вревскийс чим беш йагайора нохчийн йарташ, къиза хьоьшура империна чоьхьа, океанна йуккъехь жима гIайре санна, кху лаьмнашкахь тIаьххьара йисина маршо.

Цо, салташна хьалха а ваьлла, доггах хьоькхура МIаьчиган ирзон коржам тIера сийна хьаьжкIаш…

Шаьш хьегначу къих изза хиларна кхоьруш, йалташ дерна кечам ца беш Iара Гати-Юьртара дуккха а нах.

МIаьчига ша тIеоьцу сацам шортта ойла а йой оьцура. Цкъа биначу сацамна тIера йуха а ца волура. Шахьбин гIоьнца кхелхачийн списки тIе а йазвелла, новкъа вала кечам бан вуьйлира иза. Дерриг а дIадоло дезара паспортна тIера. Кхелхачарна паспорташ дахар шена тIелецира ХортIас. Делан дуьхьа доцуш, ткъа xIoраммо а шена цхьацца туьма делча. Иза шена оьцу-м, ца бохура цо. Пурстопана а, округан начальникна а шун хIоттой, БуритIахь хьаькамаш хьастий деза шена, бохура. Кхалха луурш дукха бу, ткъа Iедало уьш массо цхьана шарахь дIа ца хоьцу. Шен куьг хьаьстинчун гIуллакх до. Дерриг дIадолало пурстопна тIepa. Кхалха безарш, йазбой, цо округан начальнике дIало, цо, цигахь луьттий, БуритIа шел лакхарчуьнга хьала ло. Цигахь сардало чIагIбо. ХIетте а, паспорташ йаздечара гIуллакх ца до, шайна жим-тIама хIума ца йелча. Цул сов, ХортIас кхин гIуллакх а дира МIаьчигна. Сту иэца Iедалера кхо туьма даьккхира цунах ах шена лург. ТIаккха, паспорт хьайн карахь долуш санна, шеквоцуш новкъа вала кечамбе, элира цо МIаьчиге.

Кхин йохка хIума-м йацара МIаьчиган, шен йетт а, старгIа а дохка тахана Оьрза-ГIала веанера иза. Йуххехьо, Шелахь а, дера, йара керла йиллина базар-м. Амма цига дукха адам листалора. ХьастагIа цу базарахь де дайъира МIаьчига. Дагестанера, ХIирийчуьра, Гуьржехара адамаш дара нахера даьхний эца цига таттаделла, и базар сийсош. Массарна а йорах йезара оьцург. ДIайухкучу хIуманан ах мах хедабора, цхьабарт бича санна. Хаьара, шаьш ца эцча, цаьргара уьш эца кхин воцийла. Узу хьелий дорах, дIадужу хьайбанаш деза дара. Нохчийчохь цхьаммо а ца духкура стерчий, бугIанаш. Кхелхачарна ворданашна, ткъа цIахь буьсучарна бахамехь оьшура уьш. ГондIарчу къаьмнех болу нах, цунах пайда а эцна, санаш йохуш лелара. Шаьшкара даладой, стерчий, бугIанаш мехала духкура, ткъа кхузахь дорах эцна хьелий дIа а дуьгий, йоккха сайоккхура.

Оцу мехашна реза а ца хилла, гIалгIазкхашлахь мукъана жимма мехехь шен даьхний духкийла а, стерчий оьцийла а хир дацара-те аьлла, веанера иза Оьрза-ГIала.

Сийсара АндригIаьргахь буьйса а йаьккхина, Iуьйранна хьалххе базара ваьллера иза. Вуьшта а халла Iаьнах даьлла йеттий, старгIий, бехачу некъо гIелдина, гуттар дакъаздаьллера. Селхана иза а, Коьра а кхуза кхаьчча, чожаш чу а кхетта, массо пIенда тIе а баьлла, настарш йегош, халла ирахь соьцура уьш. Сийсара Андрис сийна йол а, хIоъ а баийна, диларш мийлийна, дузийна и шиъ тахана жимма бIаьрла гора.

XIapa кхалхар йукъадаллалц бежанийн мах туьманера хьала кхаа туьмане пхеа соьме болура, ткъа стерчийн мах пхийтта сом, ши туьман пхи сом бара. Кху некъехь мел дикачу аттах а ца лора шина туьманал пхеа соьмал тIех. Стерчийн мах хьалабаьллера.

Базарахь даьхнина улло хIоьттина латтар бен, цхьаьнцце мах буьйцуш вацара МIаьчиг. Оцу дийнахь шен болх а, садаIар а дитина цуьнан гIуллакхна араваьллачу Андрейс, цкъа хьалха МIаьчигца мах хIоттийна, йетт а, старгIа а дохкаран гIуллакх шен караийцира. МIаьчиган йетт, дIора дикачу даьхнех а боцуш, амма хаза дегI долуш, машанна дика йетт бара. Хьалха-м лаххара а кхо туьма лур дара цунах, амма тахана цхьа а пхийтта соьмал хьала ца волура. Цхьадика, старгIа Iуьйрре дIайоьхкира цара шина туьманах кхаа соьмах.

– Пхийтта сом лур ду шуна аттах, – олура тIе мел веанчо.

– Хьо хьера-м ца ваьлла? Пхийтта сом бохург хIун ду хIоккхул нисбеллачу аттах! – оьгIазъоьхура Андрей.

– Йетт хилла лаьттара xIapa заIар! – пIендаршна тIе пIелгийн голаш йетташ, вота санна, гай йекайора гIалгIазкхаша. – Пхийтта сом – кхин кепек сов лур дац.

– Баркалла хьуна! Хьайн стунненера оьцур ахь.

Сов дала гIоьртинарг кхечара йухавоккхура:

– ХIей, гIалгIазкхи, эрна ахча ма дайъа! Жимма Iийча, и кIунзал вай бохучунна тIебогIур бу хьуна. И ца боьхкича, шен туркой болчу кхелхийла ма дац цуьнан. Ткъа вай ца эцча, цуьнгара иза эца кхин стаг вац.

– Ши мах белла а, и къуй сихха гучуьра дIабахар гIоли хетара суна-м.

– Ма кхералахь, гIуp бу хьуна уьш! Ца гIахь, вай xIapa aгIo а къахьйийр йу!

МIаьчиг ца кхетара цара дуьйцучух. Амма церан терсаро а, цабезамца къегачу бIаьргаша а иза кхиавора церан къамелах. Андрейс дов ца дора цаьрца. Резавоцуш корта а лестош, доцца кхуссура:

– Декъаза адамаш! Дегнех тIулгаш хилла-кх шун!

Ша деш хIумма а доцуш цига хIоьттина латта кIордийна МIаьчиг, Андрейца Коьра а витина, цIа воьдуш накъост карорга догдохуш, вевзарг гойла хьажа, базар йукъа велира. Дохка даьхний далош а, цхьацца йийбарш йохьуш баьхкина а дукха нохчий бара цигахь. ДIа мел хаьттинарг Теркйистера хуьлура. Масех стаг вара Гуьмсера а, БоргIанера а, Устрада-Эвлара а. Амма царах цхьа а МIаьчигна вевзаш вацара. Нохчмахкара стаг карорах дог а диллина, йухавирзина иза цIеххьана тIеIоттавелира шина шелахочунна. Шиннах цхьаъ – ДанчIа – МIаьчигна вевзара. Цкъа-шозза Берсица цхьаьна Аьрзу волчу веана гинера цунна иза.

– Ассалам Iалайкум! – генара велахь а, вевзарг карийна хазахетта, вахана ДанчIина маракхийтира МIаьчиг.

– Ва Iалайкум салам! Делера маршалла хуьлда хьуна!

– Хьо лаа лелий, ДанчIа?

– Механа веана-кх.

– Хьо маца ваьлла севдгалла лело?

– Севдгалла! Хонкара кхалха кечамна араваьлла-кх.

– Ой, хьо-м вац хир ву цига кхелхаш?

– Уггар хьалха боьлхучаьрца.

Цецваьллачу МIаьчига дIа ца хоьцура ДанчIин куьг.

– Ой, хьан доттагIий Аьрзуй, Берсий, Маккхаллий туьран дитт хилла дуьхьалбевлла ма бу оцу кхалхарна?

ДанчIин догдика йуьхь кхоьлира. Цуьнан бIаьргаш чохь боккха сингаттам гора МIаьчигна.

– Резаволуш ца воьду со, МIаьчиг.

– ТIаккха?

– Тхан цIийнан тхьамданаш бу цига кхелхаш. Ас дукха корта биттира цаьрга, цIахь Iе бохуш. ЛадогIац. Кунта-Хьаьжин вирдехь ма бу уьш. Шайн устаз цига вигна, цунна тIаьхьадоьлху шаьш, боху. Царах а къаьстина, цIахь муха Iийр ву со? Сан лелар-м, дера, сан бертаза ма ду. Цаваьллачу денна, йиша-вешех ваьлла ца Iен.

– ХIаъ, дерриш дIагIор вай! – оьгIазе вистхилира пхьарс боцу ДанчIин накъост. – Цигахь вайна цIенош дина, бошмаш кхиийна, йалтех доьрчий дуьзна, вай дIакхачаре хьуьйсуш, шун а хIоттийна Iаш бу туркой. Iовдал нохчий!

ДанчIас резавоцуш корта хьовзийра.

– Цхьаберш Iехабелла кхелха, важаберш кхерабелла кхелха. КхозлагIниш тешна бу кхузахьчул цигахь шайн дахар дикахо хирг хиларх.

– Боьрша бац! – уллохь лаьтта нах цецбохуш, мохь хьаькхира Iалхас. – Боьрша бац нах! XIapa латта керстанна дIа ца дала, лиэташ белла вайн дай! ХIинца вай, цхьаммо когаш тоьхча, довда кечделла Iа. Йайна тIаьхье!

– ХIай, къонах, хIай, и хIун ду ахь дуьйцург? – ша волчуьра схьа вистхилира дехьо лаьттачу нахах цхьаъ. – Нах-м хазахета ца боьлхий цига, цабевллачу денна боьлху. Кхузахь мацалла ца бала. Шайл тIаьхьа шайн берех керстанаш хиларна кхоьруш, шайн зударий сийсазбарна кхоьруш. Шен са дадийна ца воьду цхьа а!

Оцу стагаца Iалха дов деш а витина, Андрейний, Коьриний тIевахара МIаьчиг. Ша дIатесначохь и ца гape догдохуш, генара дуьйна бIаьргашца шен йетт лоьхура цо. Амма йетт цара Iуьйранна дIатессинчохь лаьттара, чож чу а кхетта, настарш тIехула охьа кхош ихна, кхузара дIагIо вай бохуш санна, тIевогIучу МIаьчиге гIийла хьоьжуш.

– Шина туьманал тIех кепек ца ло цхьаммо а, – элира цуьнга Андрейс, доккха са а даьккхина. – Ткъа кхуьнан лаххара а ткъе пхиъ сом мах бу.

– ДIалур бара-кх. Ас-м берхIиттаннах луо, ма элира хьоьга. Даьхний дорах ма ду. ТIехула тIе, ши сту боцуш дIа гIойла а ма дац сан, – гIелвелира МIаьчиг. – ТIаьхь-тIаьхьа даздала мега стерчий.

– Гуш лаьтташехь пхи сом зиэн а муха дийр ду? Хьо санначу мискачу стагана, махках волуш а хилча, цхьа кепек дерг а дуккха ахча ма ду. Де суьйренгахьа лестича, ткъе пхиъ даларга догдохура ас. И шиъ безаш хьо гуонаха хьийзина ши сту хIетале цхьамма эцарна а кхоьру-кх. Дика мехехь, кегий догIмаш долуш, кхаба атта хир болуш ши сту бу и шиъ.

МIаьчига гIийла бIаьрг туьйхира дехьа кертах тесна лаьттачу тайшачу шина старе. Лоха, горга, кегий догIмаш долуш, каде хир болуш ши сту бара и шиъ. Дика-м, дера, даккхий стерчий ма дара. Амма, цкъа-делахь, МIаьчиган ницкъ бацара даккхий стерчий эца, шолгIа-делахь, хьанна хаьа, гена новкъахь лело хала хила а ма тарлора. Кхаба атта хир болуш, ламанан ши сту бара гIумкичо бухкург. Iуьйранна-м ворхI туьма доцуш ца белира цо и шиъ. Оццул ахча МIаьчиган хуьлийла а дацара.

– Оцу шина старах хIун дала реза хир вара хьо? – хаьттира цуьнга Андрейс.

МIаьчига, цхьана кога тIера вукхунна тIе а вазвелла, кIесаркIаг чу мIараш хьаькхира.

– Жимма хьалха-м, шина стеран мах, мел дIасабиттича а, деа туьманал, деа туьманал пхеа соьмал тIех бер бацара. ХIинца даздина-кх уьш. Тхан бохамах пайдаэца гIерташ воллу-кх массо а, – доккха садаьккхира цо.

– Иштта кхоьллина-кх xIapa дуьне. XIop a воллу шел гIорсизниг дIакхалла цхьана бохамо йукъахьарчийнарг лоьхуш.

Даьхний хьекхалуш, адамаш тIехуьйшуш, тIетийжаш къагийначу йуьйцинчу кертах тевжина, цхьана ханна дIатийра Андрей. Шен сийна ши бIаьрг лаьттан бIаьра а боьгIна, стаммийчу пIелгашца месала Iаьржа маж а къажйеш, цхьана хIуманан-м ойла йора цо. ГIуллакх ца хуьлуш МIаьчиган цIаверзар нисдаларна кхоьрура иза. Цхьана гIуллакхна йух-йуха а базара эхаро зиэн ма до. ТIехула тIе, даьхний дено-дено дазлур ду. Миска, куьйгаш пхьуьйшашна чучча а доьхкина, корта белшаш чу а оьзна, махана букъ тоьхна, и бохбан гIерташ, ша волччохь когаш бетташ воллу. Амма кхузарчу шийлачу махана дуьхьало йалац цунна тIерачу эттIа, цаца хилла кхозучу чордачу машин чоэга а, хечега а, чу къаж йоьллина, берзинчу когашна тIейуьйхинчу йакъайеллачу неIармачашка а. Кху йуккъехула, цхьа хIума кхосса дагахь, кхулуш йу стигал а. Сенбелла Коьрин мара а. Йуьхьа тIера тхин чоьш ирахIиттина. Ткъа xIapa де xIop а сахьтехь шеллуш ду.

– Хьоьгахь ахча мел ду, МIаьчиг? – хаьттира Андрейс цIеххьана.

– Ас цIера деана пхийтта сом а, старгIанех делла ши туьман кхо сом а ду-кх.

– КIезиг ду.

ТIаккха, жимма Iийна, йуха а вистхилира иза:

– Оцу шина старах хIун дала реза хир вара хьо?

– Делхьа, хаац суна-м. Пхи туьма, пхи туьман пхи сом доцуш, хьала а, охьа а, лур бац-кх цо и шиъ.

– Цунах белча, оьцур барий ахь?

– Муха ца оьцу? TIeйогIучу базарахь кхин а деза хир ма ду уьш.

– Делахь, вало, вайша мах буьйцу. Нах тIегIерта боьлла цунна.

Цецваьлла МIаьчиг акъваьлла висира:

– Йетт ца боьхкича, мах буьйцийла ма дац.

– Ас сайна буьту xIapa йетт, – элира Андрейс.

МIаьчиг ца кхийтира. Селхана дуьйна цхьаьна ву и шиъ. Йа Андрейс а, йа цуьнан зудчо Наташас а, йетт оьцур бара аьлла, хьахош ца хезира цунна.

– Цхьаммо ца лахь а, кху аьттан мах ткъе пхиъ сом бу, МIаьчиг – элира цо. – ХIокхунах и лур дац базарахь кху цхьана-шина баттахь, шу кхелхарш кхелхина дIа а девлла, хIуманийн мехаш шайн лар тIе бовллалц. XIapa йетт сайна а битина, и ткъе пхиъ сом лур ду ас хьуна. Жимма Iийча, базара ма-баьккхинехь, и ахча суна хьаъа а лур ду кхунах.

Дагахь доцуш цIеххьана шен хиллачу аьттонах воккхаве МIаьчиг, цхьана aгIop – воккхавеш, вукху aгIop, хIаъ аьлла, резахилла тIе а тайна, гуш лаьтташехь Андрейна коча бала муха тосур а, ца хууш, воьхна, шен шелделлачу куьйгийн пIелгаш сеттош, лаьттара.

– Андрей, со бахьанехь хьуна бала хуьлийла ца лаьа суна.

– И ма дийца. Нагахь ас динчух хьуна гIуллакх хилахь, цул доккха хазахетар дац суна.

Цхьана эха сохьтехь мах бийцинчул тIаьхьа гIумкичуьнгара пхеа туьманах пхеа соьмах эцна и ши стуй, Андрейс шена битина йеттий хьалха а лаьллина, АндрейгIаьрга дIавахара уьш кхоъ.

2

ХIаваэхь лайн чимаш хьийза доьлча, шайн шийлачу духарх кхеравелла, цIа ваха тохавелла ДанчIий, Iалхий урамехь цIеххьана полковникна Белликна тIеIоттавелира.

Нохчашца чIогIа тIекере стаг вара полковник. Ткъа царна ца хаьара цуьнан хаза хабар, цо лело гIиллакх – уьш дерриш моттаргIанаш йуйла. Айкхашкахула гулбечу хаамех кхачо йина ца Iаш, миччахьа а ша тIекхаьчначуьнца говза хабар доладой, мелла а хаамаш гулбора цо.

– О, сан хьеший шелахой бац хIорш! Марша догIийла шу! Ма воккхаве со шу гина! – даим а, ша цхьа Iалашо йолуш, цхьанна тIекхаьчча ма-хиллара, тIекаре велира полковник.

– Марша Iойла хьо, Беллик! Берриг нохчий Турце боьлху, – элира ДанчIас, маршалла а хаьттина.

«ХIара нохчий Турце кхалхаран гIуллакх тIаьхь-тIаьхьа тамашийна хуьлуш ма лаьтта. ХIокхара, иштта тIекхаьчча, схьадуьйцучуьнга ладоьгIча, шеко йац аьлла, хетало. Амма дагахь ма-дарра муха дийцийталур дара-техьа?»

Цхьана секундехь и ойла йинчул тIаьхьа, полковнико сацам тIеийцира:

– Суна хьешаша сайца бепиг-туьхий кхоллийла лаьа. Дуьлол со волчу хьошалгIа!

– ХIан-хIа, Беллик. Тхан цIа даха деза, – йухагIоьртира ДанчIа. – Суьйранна Илсхана-Юьрта кхача веза тхойша.

– Цунах-м бахьана хир дацара. Йуьрта веача, ас ма йоу шун сискал. Цхьаьний охьахевшина, цхьацца кад чагIар мер вай.

Iалхин барзакъе хьаьжча, шийла дара и де. Цунна тегна хан а йицйеллачу чордачу чоаной, дерзинчу дегIа тIейуьйхинчу гIовталой дуьхьало ца йора шелонна. ХIуьттаренна санна, цIеххьана шелделира xIapa де а. Беллика чагIар хьахийча, тIаьхьахIотта лиира цунна.

«ХIара гIорош лаьтта цIий жимма долалур ма дара, цхьа-ши кад чагIар мелча», – ойла йора цо.

– Валохьа, ДанчIа, гIyo вайша, – элира цо, ДанчIега дуьхьало ца йайта, шаьшшинан говраш а човхош. – ХьошалгIа кхойкхуш хилча, хIан-хIа бахар гIиллакхехь ма дац. Цхьана сохьтана вайша тIаьхьависарх, галдала хIумма а дац.

Хьеший шен кабинет чу бигира Беллика. Довхачу цIа чу а ваьлла охьахиъначу Iалхин дог-ойла гIеттира. Пенах кхозучу дерриг дегIаца доккха диллинчу императоран Александр II-чун суьрте а хьоьжуш, чехкка дуург-мерг чударе сатуьйсуш Iара иза.

– Иза хьенан сурт ду, хаьий шуна? – хаьттира полковнико, шен хьаша цуьнга леррина хьоьжуш а гина.

– Дера, хаьа. Цо хаийтина тхуна, ша мила ву, – сихха жоп делира Iалхас. – Iалелай, цуьнан дукха мидалш! Уьш хIун динчунна йелла цунна?

– Россис мостагIашна тIехь боху толамаш цо бохуш ма бу. Иза-м вайн массеран а да вай.

– Дера, ву дика да! – цавешаш муцIар саттийра Iалхас. – Цо а, цуьнан дайша а тхан халкъан Iенийна цIий, тхоьга хIоттийна балий бицлур бац тхуна цкъа а. ХIинца а цуьнан мидалшка хьоьжуш, хетало, царна тIера цIий ледаш санна, уьш адамийн кортойх йича санна. Дукха адамаш дайъаран билгало йу-кх мидал? И жаIар маса стаг вийча йелла хьуна? – хаьттира цо Беллике.

– Со паччахьан лай ву, Iалха. Цо аьлларг дар сан декхар ду. Ткъа цо дIакхоьхьург Дала шена гайттина некъ бу. Хьан мидалш йац, амма ахь асчул дукха дайъина адамаш.

– Адамаш дайъа, хьо санна, цхьаннахьа а ца вахана со. Ас байъинарш-м сой, сан доьзаллий хIаллакбан, соьгара маршо дIайаккха, сан махка, сан цIа чу гIертарш бай. Ткъа аш хIун леладо, суна хаац. Тхо а, шайн муьжгий а вовшахлоьтуьйтуш, хIаллакде, уьш а, тхо а Iазапехь дахкаде, боху цуьнга Дала? – суьртехьа корта тесира Iалхас.

Даар-малар чохь шун карахь цIа чу йалхо ваьлча, дагна там хилира Iалхина.

– И шайн аьрха амалш а йитина, вуон а ца лелаш Iахь, хир дац шу хIаллак. Шу шаьш ду бехке. Шун лулахойн гIебартойн, хIирийн, гIумкийн, гуьржийн, шун вежарийн гIалгIайн цIий ма ца Iаний? Гой хьуна, аш карзахбехи тхуна къарбелла кIелсевцна дагестанхой а. Ткъа тхан муьжгийн дахар а дац ахь ма-дуьйццу вуон а. Царна маршо йеллийла ца хаьа шуна? Цул, уьш а дитий, вешан кад дIамалий вай! Шаьш Турце кхелха, бах аш? ХIан, дIаэцал кедаш. Дала некъ нисбойла шун!

– Амин!

Iалхас шен кад вист ца хуьлуш дIамелира.

ДанчIас шениг, бете а баьхьна, охьахIоттийра, амма Iалха тIе урх йиллина мала волавелира.

– Шу хIунда доьлху Турце? Тхоьца вуон ду шуна? – хаьттира Беллика ДанчIега.

– Мел вуон делахь а, Iийр дара тхо-м. Латта ца хилча, тхо муха дехар ду кхузахь? Тхан латта аш дерриг дIадаьккхина, цундела цхьаболчу нехан туркойн махка кхалха ойла йу. Нагахь тхо бертахь кху махкара дIа ца довлахь, нуьцкъаха тхоьгара герз дIаэца, xIop а син цIарах цхьацца туьма йасакх йаккха, салт баха уьш аьлла, дина омра ду, боху, паччахьан. ХIинца хаьий хьуна, кхузахь дийна Iен тхан йиш йоцийла?

– Уьш-м хабарш дара! Полковнико Муравьевс ца дийцина шуна и хабарш цхьа а тайпа бух боцуш хилар? Паччахьо иштта эр дац, цунна шу дукхадеза. Кху пачхьалкхера дерриг халкъаш, йукъара цхьаъ къасто йиш йоцуш, цхьа доьзал ма бу цуьнан.

– ХIан-хIа, Беллик, ас дуьйцург бакъ ду. Ткъа полконако тхуна дийриг дуьххьалдIа маслаIат ду. Нохчийчохь цIарна а цIейахана, Далла санна, паччахьна а муьтIахь тхан наиб Сайдулла, IалгIула, Боташ, кхин масех молла а ву халкъе и дIакхайкхош. Тхо туркойн махка ца кхелхича девр дац. Цигахь, тхо санна, бусалбанаш а, бусалба паччахь а ву, тхуна къастийна, xIapa тхайниг санна, дика латта а, хIусамаш а йу, боху.

– Ткъа нах реза буй Турце кхалха? – иза зиэн гIертара Беллик.

– Дай баьхна латта а, дайн кешнаш а дитина, винчу махках валар мел хала делахь а, Iедалх кхерабелла цхьакIеззиг нах, шайн миска бахамаш бухкуш, цига дIабаха кечлуш бу. Цхьа таронаш йерш. Амма дукхахберш кхузахь совцур бу тIаьххьара минот тIехIотталц, шайга, дала лаьа шуна йа даха лаьа шуна, аш аллалц.

Белликан а, ДанчIин а къамеле сема ла а доьгIуш, шена дуьтту чагIар а муьйлуш Iачу Iалхас, цергаш а хьакхийна, цхьаъ бен боцу шен беза буй стоьла тIе тоьхна, пхьегIаш ирхйахийтира.

«Варраш-йаI, лергаш деха варраш! Шу-м, шайга жимма а хаза вистхилча, ца мегий», – шен дагахь кхин а маьттазчу дешнашца хьешашна неIалт хьежош, мундира тIе деттаделла чагIаран цинцашна йовлакх хьаькхира полковнико.

Накъосто динарг ца тайна, ДанчIа бехкбоккхуш хьаьжира Iалхе, амма цуьнан бехна цIийбелла богучу бIаьргаша иза кхетийра цунна моха йеана хиларх.

– Иштта лелча гIиллакхехь дац, Iалха, – элира Беллика шен оьгIазвахар халла дIа а тедина. – Хьо-м нехан хIусамехь вай…

– Со вац нехан хIусамехь, хьо ву! Со сайн махкахь ву, ткъа хьо хьан кхайкхина веана кхуза? Хьайн цIа делахь, цIахь Iе! – Iалха, ша волччохь хьала а айъавелла, полковникна тIекхевдира. Цуьнан багара Iаь шен йуьхьа тIекхетча, важа дIахьаьвзира. – Суна оьздангалла Iамо гIерта хьо? Цул, со къаьркъа мала ма Iамийнехь! Шун къаьркъано, шун къизалло адамийн гIиллакхах, тешамах вохийна, адамалара ваьккхина лелош вац со?

Iалха дукха генавала воллийла хиъначу ДанчIас, хьала а гIеттина, нуьцкъаша гIанта охьахаийра иза.

– Хьуна ца гира, ДанчIа, ахь вай Хонкара гIyp ду аьлча, хазахетта, цуьнан йекхайелла йуьхь?! Дера, бохку, вайн махкахь хаза ши ког хецна, шайна парггIат баха ховша! Хир дац шуна иза, хезий хьуна? Тхо гIyp дац туркойн махка йа баха гIертарш а бохуьйтур бац! Цигахь а йу Iожалла тхоьга хьоьжуш, кхузахь а йу иза, бага а гIаттийна, тIехула хьийзаш. Амма кхузахь Iожалла тIеэцар хIумма а доцург ду, хIунда аьлча xIapa тхан даймохк бу, кху лаьттах бохку аш байъина тхан дай а! Хезий хьуна, полковник, тхо гIyp дац туркойн махка! Ткъех шо хьалха хиллачун ах а ца дисина тхо, амма вай кхин цкъа а тарраш морзахдохур ду!

«Эххар а схьаIеттий цо шайн дагахь дерг. Кхин кIорге гIерта а ца оьшу. ШовзткъалгIа шо йуха а карладаккха гIерта хIорш. Иза дара-кх суна хаа луург. ХIинца, гIиллакхна жимма къамел а дина, ара а йаьхна, дIахьовсо йеза xIapa акхарой, – ойла йора Беллика. – Тахханехь Михаил Тариэловиче дIахаийта деза xIapa гIуллакх…»

ДанчIас бехкбоккхуш човхийна Iалха дIатийра. ТIаккха цхьана ханна тийналла хIоьттира чу.

– Iалха, хьо гIалатваьлла. Тхуна ца оьшу xIapa шун лаьттан коржам. Доза дац Россин мехкан. Цуьнан цхьана йистера вукху йисте шина шеран некъ бу. Iедалан законаш къобалдина, кIел ца совцахь, цкъа а кху махкахь паргIато хир йац шуна.

– Шун законаш а Iожалла йу тхуна, туркойн махка кхалхор а, тхоьгара герз дIадаккхар а Iожалла йу тхуна. Тхо Iаддадита, оха а ца кхийдадо цхьаьнгге а тхешан гIиллакхаш!

– Карзах ма вийлахьа, Iалха, – хьаьстира иза Беллика. – ХIинца шу санна, карзахбевлла бара кхо бIе шо хьалха казански г1езалой. ХIетахь хиллачу оьрсийн паччахьо Иван Грозныйс нуьцкъала караберзийра церан мохк. Шайгара герз дIаэца доьлча, хIинца шуна санна, шаьш лийр ду моьттура царна. ХIинца гой шуна, топ муха кхуссу а ца хууш бу уьш, амма, цхьа а хIума ца оьшуш, шайна токхе беха. Аш хIун до герзах? МостагIех оха шу лардийр ду, ткъа шу, шайна маьрша къа а хьоьгуш, дехар ду.

– Оха тхаьш лардийр ду тхайн! Тхо зударий дац аш лардан! – мохь хьоькхура Iалхас.

– Хьанна хаьа, Беллик-сардал, ахь буьйцу и Казанера гIезалой санна, тхешан бераш салте а луш, цигахь царна хьакхарчий йаайойтуш, хила мега тхо а мацца а цкъа, – элира ДанчIас, доккха са а даьккхина. – Амма Дала ша тхуна белла мохк цо ша тхоьгара дIабаккхалц, тхо бусалбанаш мел ду, иза хир дац. Оцу хьола тIе довлучул, тхо туркойн махка гIyp ду, ткъа Iалхас ша вехна хабар дуьйцу.

Кхин хабар ца дуьйцуш хьалагIеттина ДанчIа, Iалхица ара а ваьлла, иза халла говра а ваьккхина, Оьрза-ГIалех аравелира.

Ткъа шаьшшиъ араваьллачул тIаьхьа охьахиъначу Беллика, цаьршинца хилла къамел, Iалха паччахьна лер доцург, дерриг тIе а дуьллуш, Лорис-Меликовга донесени йазйар цаьршинна цкъа а ца хиира.

XI корта, ГАТИ

Сайн лаамехь йахара

Цу пана махка,

Тилайелла лийлира,

Дакъазайаьлла…

Зударийн эшар

1

Йуьртахь уггар таро йолчу нахахь цхьаъ волчу Шахьбин долахь тIе оьрсийн гериг йиллина, тховх хьала уй тоьхна, корашка ангали диллина, лекха пурхе долуш даккхий цIенош дара. Божалахь шиъ гомаш йара, йалтех дуьзна даккхий доьрчий лаьттара раздевлла, хаьн тIе гIортораш хIиттийна. Йоккха ши бугIа а, маситта уьстагI а бара. Ша дIа куьг ца тухуш, нахе йукъахь йа йолах лецначу суьйлашка лелабойтуш масех урд мохк а бара цуьнан.

Ларми чохь кIовделла лаьтташ масех гиба даьтта а, дукъделла, шекар хилла лаьтташ масех гуьмалк моз а хуьлура. Васхалахь кхозура дакъийна жижигаш, йоьхьаш, цIийделла дуьмеш. Цуьнан ахча – кехатниг матардоьлла, детиниг – Iаржделла, олура наха. Бахам, де дийне мел дели, стамлора. ХIун дара а хаац, ирс тIехьажаделира цунна. Иза цунна тIедогIура, нахе вуон деъча а, дика деъча а. Бес-бесарчу басаршца бустамаш дохуш кечдина, тIехула кIайн эчиг лаьцна, ши догIа тухуш долу доккха тIорказ дуьззина духар дара цуьнан цо лийчийначу беллачу нахах дисина, цунна сагIина делла. ДIа ойла йича, цунна оьшуш хIума дацара, цхьа Делан ун доцург. ХIетте а реза вацара иза шен кхолламна. Дахарна сутара иза кхоьрура, йа цIе йаьлла, йа тIамо хIаллакдина, йа шена бу моьттучу шен дуккха а мостагIаша талийна, и бахам цхьана дийнахь хIаллак а хилла, ша, нах санна, верзина висарна. XIapa керла Iедал ша санначу стеган доладан кийча делахь а, цунах ца тешара иза. Тешар-м хIунда хьехадора, и оьрсий а, церан Iедал а бIаьрга ган ца дезара цунна.

Шахьби фанатик вара шен тIамарца. Дуьнен чохь цхьа а ницкъ бацара иза ша дешначу Къуръанан, жайнийн хьехамех шекваккха. Керстанаша махках ваьккхина пайхамар. Керстанашца къуьйсуш, xIapa дуьне дитина цо а, цуьнан асхьабаша а. Керстанашна дуьхьал гIазот кхайкхош, кху харц дуьненара дIавахана Ташу-Хьаьжа а, цара лаьцна вигна Кунта-Хьаьжа а. Керстанаша вийна Шахьбин воккхахволу ши кIант а. И де Шахьбина тIехIуттур дацарна йукъара хила ваьхьар волуш стаг вуй ткъа? Эз-эзар шарахь вахарх, керстанашца машар хир бац цуьнан. Цара, шайн паччахь вина, и дIахIоттийча а.

ТIом чекх ма-беллинехь, ведда Турце ваханчу ткъех эзар стагаца цига вахар ца нисделира Шахьбин. Шен бахамна сутарваьлла висинера. Бахам бохкар-иэцар бохург хьехочохь а дацара хIетахь. Сийна цIе йара гуобаьккхина кхерсташ. ХIинца дерг ша ду. Нах Турце кхелха аьлла хезча, боккха кхаъ хилира цунна. Оцу хабарх ца тешна, ша а вахара иза цкъа хьалха Сайдулла, тIаккха Алхазан Муса волчу. ХIара дIа вист ма-хилли, шаьш лоьхург вуйла хиъначу цара, хIокхуьнца дIабахка луучу мискачарна гIоьнна аьлла, кисана итт туьма а таIийна, ваийтира цIа.

Шахьбин Турце тоьттуш кхин а дара цхьа бахьана. Цо массарах лечкъош, къайлехь латтош. Атталла шен нанас дена винчу веше а ца дуьйцуш. Цхьа кIант воцург, кхин доьзалхо вацара Шахьбин. Иза, башха дега хьаьжна воцуш, хьекъална ира, комаьрша стаг вара. Шена хуу Iилма дерриг цуьнга дIаделира Шахьбис. Цуьнан аьтто хиллера керстане болу шен цабезам берриг кIанте бала а. Деккъа цхьана оцу гIуллакх тIехь амалш йуьззина цхьаьнайогIура цаьршиннан, ткъа йисинчу амалшца и шиъ вовшашна ген-гена ши стаг вара.

Шахьбин берриг дуьненан безам оцу кIантана тIебирзинера. Цо сатуьйсура цунах наха лоруш, гIараваьлла, цхьа а иэшам боцуш, ирсе стаг хиларе. Шемалан оьмар цхьана иттех шарна йахйеллехь, шен дагахь дерг кхочушхиларе догдохуьйла йара цуьнан. Амма, кху оьрсийн Iедална кIел мел ву, Iедална нийсса дуьхьалйолчу цуьнан шен а, кIентан а амалшца иза даржехь лакхаваларе догдохуьйла йацара. Дин маьрша дисинехь, шен устазна Кунта-Хьаьжина улло а тесна, хьалаойъур вара цо иза. И догдохуьйла а хаьрцина тIекIелйаьллера. Iедална дуьхьал йолчу тобанна йукъа кIант Iотта ца лаьара. Хьекъалечу Шахьбина дика хаьара нах оьрсийн паччахьал тоьлург цахилар а.

Цуьнан йерриг догдохуьйла Турце йирзинера. Шортта хьал эцна цига вахча, кIант хьалхататта шен ницкъ кхочург хиларх тешна вара иза. Цигахь эпсарийн дешар а дешийтина, туркойн эскаре вахийтича, шен хьекъалца, майраллица кIант сиха лакхавериг хиларх тешара иза. Хьанна хаьа, хенан йохалла паша хила а мега цунах. Мацца а цкъа, Делан гIоьнца доккхачу эскаран коьрте а хIоьттина, кху махка йуха а веана, кхузара керстанаш дIа а лаьхкина, Нохчийчохь а, Дагестанехь а имам хилла дIахIотта а мегий иза-м.

Шахьби кийча вара Турце кхалха. Шеца дIабига кху йуьртара итт доьзал а кечбинера цо. Царна паспорташ а даьхнера, цхьа кепек ца луш. Амма, ХортIица берта а вахана, хьаькамашна ша кхаъ белла бохуш, xIop а доьзалера цхьацца туьма-м даьккхира цо.

Дерриг дохийнера цуьнца дIаван ца луучу цуьнан цхьаъ бен воцчу вашас Гатис.

2

Оцу дийнахь хьалххе гIеттина Гати кха тIе ваха ветталуш воллура.

РагIу кIелхьара схьатакхийна дечган нох уьйтIа ара а даьккхина, воккхавеш, йуха а цуьнга хьежа хIоьттира иза. ДIадаханчу Iай, леррина хьуьнха вахана, хаьржина хадийначу ножах гIирс баьккхина, дийнна шарахь бакъийра цо иза. Аьчгах дича санна, чIогIа дара нох. Iаьржа-сийна бос бетталора цкъа а лаьттах бахазчу хьонхалан а, пхатоьдин а. Айъина иза вордана а диллина, божала вахара иза.

Цо оханна кхоош леррина кхобу боккха, лекха маIаш йолу цIен-чIамара ши сту, хьаьвди тIе а хIоьттина, сийна йол чухьерчош боллура. ГIогIашна тIелетта кхош элан горгамца дIа а даьхна, цIанбина, цушиннах хьастамна ка-мIара а хьаькхна, аравелира иза.

Сихха дукъа валаре сатеснера цо. Таханлера де массо aгIop а дика дара нох лаьттах догIа. Кхо де хьалха дилхинчу доккхачу догIано кIалд йинера лаьттах. Кху кхаа дийнахь лакхайаьллера буц а. Охана кхин тIаьхьатоьттийла дацара.

ХIинца а таьлсаш кечдина ца йаьллера Эсет. Мукъависина Гати, уча а хIоьттина, вехха лаьттира бес-бесарчу зазаша къарздинчу бешарчу дитташ тIехь, «чIир-чIир» деш, гаьннаш тIехь кхийсалуш, ловзуш лелачу хьозарчашка хьоьжуш. Хил дехьарчу регIа тIехула ах гучубаьллачу малхо садуура цуьнан. ХIинца кха тIехь хила везара иза.

Чувахана, Эсете чехка йала а аьлла, чохь йоькаш йолу кхийра кад эцна, араваьлла иза йуха а вордан гуонаха хьаьвзира. Стомара дуьйна цIийза йоьллера цуьнан чкъургаш. Дечиган семанна диттина зайлаш дIа а дохуш, йаккхий чкъургаш схьа а уьйзуш, милкашна йоькаш хьаькхира цо. И болх бина а ваьлла, стерчий арадаха дIаволавелча, лахара хьала шега вешин кIант Хьабиб кхойкху хезира цунна.

– Ва ваши!

– Ва-вай! – вистхилира Гати.

– Дадас, схьавола, боху хьоьга!

– ВогIу, ала.

Гатин хеназа хебаршка ихна эгIаза йуьхь, тIейелха кечйелла стигал санна, цIеххьана кхоьлира.

– Зуда, со схьавогIу хьуна! – чу мохь туьйхира цо.

Чолакха аьрру гIогI а текхош, цхьана aгIop Iасанна тIе а тийжаш, кех ваьлла, охьа чу волавелира иза.

Ша вешин керта кхаьчча, чуьра схьа цуьнан сингаттаме мукъам хезира Гатина:

ХIай Делан цIена дин, ма гIоьнча вац хьан,

Хьо тодеш, кхиадеш да-нана дац хьан,

Хьоьца сакъералуш доттагIий бац хьан,

Ма байлахь диси хьо, йа дийнал-ислам…

Гати, неIарх чоьхьа а ваьлла, дуьхехь сецира. Маьнги тIетесначу жимачу, кIедачу гIажарийн куза тIехь гора а хиъна, цхьа куьг лере лаьцна, ши бIаьрг хьаббина, мукъам беш вара Шахьби. Хьалха Iохкура схьадиллина жайна а, йаздиний, долийний цIена кехаташ а, чухIоттийна эрзан къолам болуш кхийран шекъадуттург а. Баьрчерчу терхи тIехь тIекIелдоьттина дара мажделла жайнаш. Ваша неIарх чуваьлча ца хиънехь а, йа хуъушехь Iийнехь а, шен мукъам ца хадийра цо:

…ДегI доцуш цIе йу хьан дуьненахь йоккхуш.

Хьан нуьре дегI лоьхуш, орца дац доккхуш,

Хьо сийсаздиначух бехк ма бац боккхуш,

Ма байлахь диси хьо, йа дийнал-ислам.

Масане да-нана дуьнено дийна.

Масаммо доттагIа, Iехавеш, вийна,

Йиша-ваша къестадеш, марзонаш хедда,

Халкъ байлахь диси-кха, йа АллахI Дела…

Назманна шовкъе хилла ваша йукъахваккха ца хIуттуш, ладоьгIуш лаьттара Гати. Аз кхин дIора хаза а дацара вешин. Амма цуьнан кIеда-дуькъачу озо а, цIен бос бетталучу беснеша а, кIайн йехачу можо а, къаьсттина и назма олуш хьаббина хуьлучу бIаьргийн негIаршна йуккъехула схьаIийдалучу бIаьрхиша а дог кIаддора муьлххачу а стеган. Карлабохура хилла бохамаш, ойла йойтура хIоьттинчу хьолан, уггар тийна дог а шовкъе дора.

…ХIара дуьне даим дуьсур ду, моьттуш,

Дуьненах дин духкуш, эхартах буьйлуш,

Ва кхана хиндолчун ойла йар доцуш,

Мунепакъ соввели, йа АллахI Дела.

Дела вац аьлла, керста ма вели,

Ва цуьнан теш хилла мунепакъ хIоьтти,

Цаьршиннан йукъ тойина шайтIа ма дели,

Вайн Дала гIo де хьан, йа дийнал-ислам…

Назма чекх а йаьккхина, бIаьргех гIовталан тIемиг хьаькхна, жимма хан йаллалц вист ца хуьлуш Iийна, Гатигахьа вирзира иза.

– Аха ваха кечлуш ву, ма боху, хьо? – хаьттира цо, велхаро букъбинчу мерах а луьйш, дегочу озаца.

– Вара со-м.

– Ткъа ас дуьйцург, лелориг дош дац-кх хIета?

Гати, вист ца хуьлуш, корта а оллийна, Iасанна тIе а тевжина, лаьттара.

– Къаналла коша когаш охкийна со цигашха дIа а хьажийна, цIахь саца воллу хьо?

– Шахьи, ас масазза аьлла хьоьга, со цигашха лела стаг вац, – шен астагIчу кога тIе вазвелира Гати. – Айса халла вовшахтоьхна миска бахам бохийна, дIавеача, цигахь муха тарлур ву? Со кхоччуш стаг ма вац. Хьуна сайх мохь ца бан гIерта, аьтто белахьара, меттара гIоттучохь а вацара. Цигахь хьох валахь, кхерста жIаьла санна, цхьанхьа къен лийр ву…

– Со хIун, цкъа а лийр вац аьлла, воьду цига? Кхузахь керста а хилла лечул, цигахь къен валар ца тоьлу?

– Сох керста вийр вац цхьаммо а. Дала оьмар лахь, и де тIехIотталц вехар ву со, тIаккха… сан герз хIинца а пенах кхозуш ду, хьакхар хьоькхуш. Могаш долуш айса ца кхоийна сайн дегI, и де тIехIоьттича, цуьрриг кхоор дац. Со а витий, дIагIо хьо, Шахьи.

– Хьо витина вахча, наха суна аьндолчун ойла йиний ахь? – бартхетта волавелира Шахьби. – Цхьаъ бен воцу ваша ша а витина ваха, эр ду. Ма кхералахь, кхузахьчул вуон хир дац вайн гIуллакх цигахь. Iеламстеган сий довр дац бусалба махкахь. Ас паспурт даьккхина хьуна. Хьан керт-ков Товсолтас оьцу. Ас мах бийцина цуьнца. Царах-м йоккха хIума лур йацара хьуна. Ахча сан шортта ду. И тоьур ду вайшинна валлалц!

Вашас хIун олу хьоьжуш, дIатийра Шахьби. Амма Гати вист ца хуьлура.

– Шахьи, со валалур вац хIокху махках, – элира цо эххар а гIийла. – XIapa мохк бахьана долуш заьIап хилла со. Кхунах къаьстинчу дийнахь сан дегIах са къаьстар ду.

– Валанза, Дела Ша воцург, ца волу. Махкахваьлла велларг, мелхо а, гIазот хир ву. Кханалерчу дийнан ойла йан ма йеза.

XIapa къамел иттазза хиллера шина вешин. Даим а дуьйцург цхьаъ дара. КIордийна хьех чекхдаьллера иза Гатина. Цо сацамбира тахана и тIаьххьара а хадийна чекхдаккха.

– Шахьи, со ца вогIу хьоьца. ДIакхаьчначу дийнахь сайх Хонкаран паччахь вийр велахь а. Де дийне мел дели, хьегIаш, оьшуш, кIелвуьсуш ву со. Сайн хIусамехь Iожалла хила а, дайн кешнашкахь каш хуьлийла а лаьа суна. Кхин суна оьшуш хIумма а дац.

– Дика ду, – Шахьбин хьажа йуккъе шад гулбелира. – Суна хаьа, хьо цIахь стенна соьцу. XIapa мохк бац хьо цIахь сецориг. Ас мацалла лечух кIелхьардаьккхинчу Эсет бохучу оцу зуьдо сецаво хьо! Цунах ваьлча, хьо валарна кхоьруш! Иза хьайна хьан йалийна дицделла хьуна? Цуьнан кучан йух дIа ца хецалуш лела хьо! Йа цунах йеш хIума а йелара! Боьрша йоцу тIаьнчакх! КoIa!

Гатис, шен буйнара Iаса тIехьа а йаьхьна, астагI оьккхуш, цхьа гIулч хьалхайаьккхира. ТIаккха, меллаша Iаса цIенкъа а гIортийна, вахьийча санна, сецна вогIавелира. Хорша йеача санна, дего доьлла цIеххьана бос баьхьна кIайделлачу балдех бухарниг, цергашна йукъаIаьвдина, сацийра цо.

– Со боьрша ву-вац хьуна хуур дац, соьца пхийтта шарахь тIеман дарцала хьийзинчу нахе ца хаттахь, – цергашна йуккъехула схьалиттира цо, оьгIазлонах къурдаш деш. – И ахь аьлла дош наха соьга ца олуш, кху дегIа ваьлла со. Аьллачун мотт ас озийна схьа а боккхур бара… Со сакхат винарг герз ду… Ткъа хийла стаг ву, и… меже могаш йолуш, кийра пхьагалан дог доьллина къанвелла. Дика ду, Шахьи, со хьоьца дIавогIур ву. Кхузахь ахь сан мел дола до вайшинний, Даллий дика хаьа. Хьо хьолана вукъвелла веха, ткъа со, мацалла ца вала гIерташ, кадетташ воллу. Хьуна тIаьхьа а хIоьттина, дIавеъча, сайх хин дерг суна шера хаьа. Цхьанхьа кертан маьIIехь къен лийр ву. ХIумма а дац. Мухха велахь а, сан нанас сан дена вина ваша ву-кх хьо. Цхьана цIийх схьаваьлла. Хьуна аьлларг а, динарг а суна тIе догIу. Со хьоьца дIавогIур ву, амма хьуна ма-моьтту вогIур вац… Ас дIахоьцур дац сайн дех дисина кха а, цо кхиийна беш а… Нагахь хийрачу махкахь вала доьгIнехь, сапаргIат лийр ву со. Цхьанхьа сайн даймохк, сайн цIарах лаьттан коржам йуйла а хууш!

Аравала тохавелла Гати неI йиллинчохь сацийра Шахьбис:

– Хьо хьанна бита воллу и хьайн къелг бахам? Кхуьуш кIентий бу хьан? – элира цо хIинца жимма кIедо.

– Цхьа гIаддайначунна!

– Стуннанний?

– И сан гIуллакх ду!

ЧIогIа тата доккхуш неI тIе а тоьхна, араиккхина Гати, шен гIогI текхош, цIехьа вахара.

3

Иза цIа кхаьчча, ворданна ши сту а боьжна, чохь кхача болу таьлсаш йалкханах тесна, майрачуьнга хьоьжуш лаьттара Эсет.

ЗаIарехула чувогIу майра гича, кхерайелира иза. Цо, озийна ойъуш, даьхьна йуьстахтесна зIар, йуккъехула ког кагбелла, шалха дахара. Цуьнан догдика, къинхетаме бIаьргаш, хьераваьллачу стеган санна, цIийбелла, схьалелха бохкура. Даим а беса хуьлу йуьхь Iаржйелла. Эсетна цкъа а ца гинера иза оцу суьртахь.

– Хьуна хIун хилла? – хаьттира цо, ша муха хотту а ца хууш.

– ХIумма а ца хилла. Схьайаийта ворда!

Шина вешина йуккъехь хIиттина галморзахаллаш и гIуллакх йукъадаьллачу буса дуьйна хаьара Эсетна. Кхалхар хьахаделлачу дуьххьарлерчу буса ша цIа ма-веъанехь, вешица шен хилла къамел зудчуьнга дийцира Гатис. Эсета цхьа а дош ца элира цуьнга, xIapa йа важа де аьлла. Цигара цIа масазза вогIу, кхоьлина-м хуьлура иза, амма тахана санна карзахе цкъа а ца хиллера. Шина вешина йуккъе йоккха вас йоьжнийла хиъна Эсет, хеттарш ца деш, дIатийра.

Iуьйранна хиллачу гIуллакхах къамел ца хилира цаьршиннан кха тIе дIакхаьчча а. Зудчуьнга вист ца хуьлуш, гота кхан йуьххье а хIоттийна, хьаьжкIийн xIy чохь таьлсаш коча а тийсина, ши-кхо гIулч шуьйра лоцуш xIy а тесна, дуьххьара гуо баьхьира цо.

Стерчийн йуьхь лаьцна лелачу Эсетна дагара ца волура вас хилла майра. Цхьана хенахь кху йуьртахь уггар каде, майра тIемало вара Гати. ДегI куьце дара цуьнан, йуьхьа тIехь а цавеззал ирча вацара. ТIом чекхболучу шарахь хиллачу луьрачу чевно гуттаренна а заьIап вина, кIелвитинера иза. ДегI дара цуьнан чевнаша дерина, амма хенашка хиллачу чевно кIелвитинера. Цо дайъинера цуьнан куц а, дуьненан самукъа а. Шо-шаре мел дели, гIopa оьшуш, хьегIаш, азлуш, кIелвуьсуш лаьттара иза. Ца телхаш цуьнца Iалашделларг цуьнан майра, къинхетаме дог дара.

Гати, ала хIума доцуш, дика вара Эсетна. Дика вара иза цуьнан нанна а, кегийчу вежаршна а, йижаршна а. Уьш мецачу Iожаллех хьалхабахархьама йеанера иза заьIапчу цуьнга. Аьрзуга болу шен бовха безам, цуьнга йахча шен хиндолу ирс дIа а теттина. Эсетна хаьара майрачунна ша чIогIа йезийла. Хаьара, шайн доьзал мацаллин багара баьккхинарг иза вуйла а. Цундела цуьнца ша доккхучу деа-пхеа шарахь даим шен кийрахь цуьнга безам гIатто гIиртира Эсет. Амма иза ца хуьлура. Муха гIотту боцург? Цуьнан дуьххьарлера а, тIаьххьарлера а безам Аьрзуца кхерстара. Цхьана минотана а цунна тIаьхьара ца болуш.

Шаьшшинна йуккъе доьзалхо воьлча, доьзалхочуьнга болу безам дега баларе догдохуш, и дуьнена валаре са а тийсира цо. Амма Эсетах доьзалхо ца хьаьрчара. Чевнаша заьIапвинчу Гатин, хIуъу делахь а, оцу aгIop цхьаъ галдаьллера.

Гати дика кхетара зудчун дагах. Хаьара, иза шега хIунда йеана, шегахь хIунда Iа а. Цундела цо йовхо ца йоьхура Эсете. Цкъа а дов ца дора. Мелхо а, Гатин чIогIа бIаьрг буьзнера, шайн доьзалан ирсан дуьхьа шен ирс а доьхкина, шеца дуьне декъаза дуучу оцу зудчун къонахаллех. Цамгаро кIелвитина ша кестта лийриг хиларх тешна вацахьара, кхечуьнца хьайн ирс лаха аьлла, тоххара йитина а хир йара цо иза.

– Эсет, вайшиннан доккха къамел хир ду тахана, – элира Гатис, гота дIахецна, стерчий дажа а лаьхкина, делкъе йина, шаьшшиъ паргIатдаьлча. – Ас дош делла Шахьина Хонкара дIаваха.

Шен йехий, стаммий Iаьржа кIажарш дIахьерчош йоллу Эсет, ши куьг тIехьа даьххьинчохь йогIа а йелла, къаьрззина майрачуьнга а хьаьжна, йисира. Шена хаа а хууш чехкаделира цуьнан деган деттадалар. ХIинца хили иза кхоьрург. Йа, ша церан дуьхьа безам а, ирс а дIаделла дуьне декъаза даа кIелсецначу доьзалх а къаьстина, цавезачу майрачуьнца махках йала йеза иза, йа, и заьIап майра хийрачу махка ша дIа а хьажийна, нехан неIалта кIел цIахь саца йеза…

– Ахь хIун до ткъа хIокху кха тIехь xIapa къахьоьгуш? – хаьттира цо саметтайеача.

Цунна иза гуш йацахь а, Гатих къайла ца делира зудчун кхерайалар. Иза шера гора цуьнан дегочу озаца.

– Йоха ма йоха хьо, Эсет! – гIайгIане велавелира иза. – Хьуна бохамехьа доккхур дац вай xIapa гIуллакх. – ТIаккха, вехха вист ца хуьлуш Iийна, тIетуьйхира цо: – Суна ца хаьа, моьтту хьуна, хьо сайга муха йеана. Дерриг хаьа. Хала ду дезарг дита а, цадезарг тIелаца а. Тутмакхо санна, даьккхина ахь соьца xIapa диъ-пхи шо. Соьца цхьана тхов кIел йуьжуш-гIоттуш, цхьаьна шуьне хуьйшуш, модайоьлла сан бедарш йуьттуш, эттIарш летош. Йиллина суна хьалха хьийзаш. Амма со тIулгал башха ца хеташ. Цул доккха Iазап дац адаме дан. Ший а дара вайша Iазапехь. Вайша и дерриг ловра. Ас – со заьIап хиларна, ахь – хьайн мискачу доьзалан дуьхьа.

Майрачун хIиттина бIаьргаш кхуран дерзинчу гаьннаш йуккъехула йекхначу стигала хьуьйсура. Гаьннех чекхйийлинчу маьлхан зIаьнарша серлайаьккхинера Iийшинчу халонаша аьхна, хеназа къежйелла оза, йеха йуьхь. Багах долу xIop a дош, садала гIертачун санна, легашкахь соьцуш, хала долура. ДегIах цIийдина эчиг Iуьттуш санна, наггахь йегайора гуонаха нилхха чоьш дийлла боккха муо тIехь болу аьтту агIорхьара бесни.

– Со дуьхьал вара вайшинна йуккъехь диначу захалонна. Хаьара, хьуний, Аьрзуний вовшийн дезийла. Хаьа, хьо сан хIусаме йеачахьана, цкъа а шуьшиъ вовшашка дист ца хиллехь а, ашшимма вовшех дог ца дуьллийла. Ас а Iаьвшина безаман къахьо. Сан къона безам лаьттах бахана бархI шо хьалха. XIapa йурт тIаьххьара а йохош йийначу Белитица. Шуьшинна санна, тхойшинна а дезара вовшийн. Охашиммо дукха сатийсира машаречу дийне, вовшех а кхетта, даллалц хаза цхьана хIусамехь даха. Амма иза Iожалло хеназа йаьхьира. Оцу дийнахь сан кийра бина ша башо йовхо ца хили дуьненахь. Амма, ас иштта аьлча, хьуна ма мотталахь, суна хьо ца йеза. Йеза, амма хьоьга сан безам цхьа шатайпа бу. Муха эр дара иза… Гуттар дика, тешамечу доттагIчуьнга санна. Ткъа, ванах, xIapa сан зуда йу-кх аьлла, и йовхо ца гIотту сан даг чохь. Мел со гIаттийта гIертарх.

Андийчу, лекхачу накхош тIехь голатухуш охьайеана карахь гулйеллачу стоммачу шина кIажаран йуьхьигаш къажйеш, леррина ладоьгIура Эсета. Ша хIун до а ца хууш, хедош, йуьстахтуьйсура цо Iаьржа чоьш. Довха хьацар тоьхнера логах а, букъан суртаца а. Араэккха санна, хьере детталора кийра гатбелла дог.

– Шахьис динарг ца дохо, тIе а тайна, сецира со. XIapa дерриг хьалххе дуьйна сайна гушшехь. ЗаьIап со царна совваларна кхерарна. Ткъа суна кертахь зуда оьшура. Зуда аьлча а, сайна кхача кечбан, йоьхнарг лато, бехйелларг йитта. Дено-дено гIopa оьшуш, кIелдуьсучу дегIе сайн мискачу хIусамехь цхьалха ла ца дегIа. Лечкъийна хIун до цунах, тIаьхьо со везаваларга дог а дохура ас. Хенан йохалла цунах а догдилла дийзира. Хьанна везар вара, чевнаша верина, кIелвитина, дено-дено худалуш, чекхволуш воллу заьIапхо? ХIаъ, хьуна со везийла лиира суна. Сайн дуьхьа доцуш, хьан дуьхьа. Хьоьгара Iазап дайдалийта. И ца хуьлийла хиъча, хьо йита дага а деара. Амма и дан а ца хIуттура. Къонахалла ца тоьура. Тахана-кхана бохуш, хан йуьйлуьйтура. Цхьа буьйса а сайца чохь адам долуш йаккха лууш. Сайн оьмар йеха йоцийла хууш. Сайл тIаьхьа со да волу хIума хьуна а, хьан цIерачу доьзална а дита…

Эсетан кийрахь гулло шад легашка гIертара. Даккхийчу къурдаша йуханехьа кийра теIадора уьш. Цуьнан баккхий Iаьржа бIаьргаш, тIаьхь-тIаьхьа къегаш, сирлачу хих буьзира. Уьш ара ца хьалхийта гIерташ, бIаьрнегIарш тIетеIадора цо. Амма царна йуккъехула схьаIийдало уьш, негIарийн дуькъачу, дехачу, Iаьржачу цIоцкъамех тасаделла, чухьалха кхоьруш санна, гуллуш лаьттина, тIаккха, цIеххьана охьахецаделла, нийсачу меран шина агIошца охьахьаьлхина, махо дакъийначу балдашлахь къайладевлира. БIаьрхиша хIиттийначу мархашна йуккъехула цхьана минотана цунна хьалхахула чекхвелира итт шо хьалхалера Гати. Йуьртах болучу йа йуьрта боьрзучу бIоне хьовса арабевллачу мехкарийн бIаьрг тIехь соьцура карзахечу хьаргIачу динахь хуьлучу къоначу тIемалочунна. ХIетта маж-мекх даьлла оза, йеха йуьхь, лекха хьаж, седарчий санна, богу Iаьржа бIаьргаш. Шуьйра белшаш, йуткъа гIодайукъ тIекъуьйлуш дихкина кхелина герзаш а. Иза велавелча, гучудовлура, шагатIулгаш санна, кIайчу цергийн нийса могIанаш, шерачу беснеш тIехь кIаьгнаш хIуьттура. ХIетахь жимачу Эсетна гора мехкарша цунна туй туьйсуш, ирсе кхаж баьллачу Белитега уьш хьегарца хьуьйсуш. Ткъа хIинца…

– Хонкара кхелхаш хилча, xIapa къа хIунда хьоьгу, бах ахь? – аркъал Iуьллу Гати, пхьаьрсан гола лаьттах а товжош, Эсетехьа вирзира. – XIapa кха а, вайн цIенош а, даьхний а хьуна дуьсур ма ду. Со дIаволалучу дийнахь Маккхал а, Iела а, Чора а схьа а кхайкхина, уьш тешаш а хIиттийна, и дерриг хьуна урдонна кхачош, йуьтур йу ас хьо. Шахьел тIаьхьа хьоьгара уьш дIаийзо стаг вац сан. Тхойша Хонкара дIавоьду. Со, дIа ма-кхеччи, лийр ву. ДIакхочий а хаац.

Эсета сецочу йелхаран къурдийн дуьхьало хедира. ЦIеххьана йeгa а йелла, къаьхьа мохь аьлла, йахана, иза мара а вуллуш, Гатина тIейуьйжира.

– Ма йелха, Эсет, – цуьнан йаьржинчу кIедачу месех куьг хьоькхура Гатис. – Белита дуьненахь йисинехь, и йоцург зуда йалор йацара ас. Иза даг тIера йаьлла минот йац сан. Хьан ойла йиллина дIа Аьрзуна тIехь лаьттийла а хаьа суна. Могаш велахь а, со санна, декъаза стаг ву иза. Шуьшиъ ирсах хадийна ас, суо декъаза а висина. Амма Аьрзу къонах ву, шел тIех дуьненахь кхин хир воцуш. Кхин хаац суна, паччахьан йоI йахча а кIезиг дара цуьнга. Шуьшиъ цхьаьна ирсе хир ду. И дIадели. ХIинца, же, вайшиннан стерчий схьадаладе…

Гатис меллаша дIатоьттура шен логах пхьаьрсаш хьарчийна, некха тIе корта таIийна, дерриг дегI, хорша йеача санна, дегош, йоьлху зуда.

– Хьо дуьненахь мел ву, хьох къаьстар йац со! – къаьхьа мохь белира цуьнан. – Ший а йа шиннах цхьаъ делла дуьненара дIадаллалц, xIapa декъаза мур буур вайша…

Гатин накха багийра эттIачу чоина, некха тIе девллачу чоьшна йуккъехула лешаш, чкъурана тIекхаьчначу Эсетан довхачу бIаьрхиша…

XII корта, ДИВАНЕХЬ

«Кавказехь бечу тIамехь вай дIакхоьхьучу некъашна дуьхьал хIинццалц гIеттинарг со дуьххьарлерниг а, цхьаъ а ву. Цундела xIapa край йита дийзи сан. Кавказехь вай дечу гIуллакхаша дагабохкуьйту испанцаша Америка дIалоцуш йуьхьанца хилла берриг а бохамаш, амма кхузахь суна гац и дIалоцуш Писаррон, Кортесан хилла кхиамаш а, турпала хьуьнарш а. Оцу мехкашдIалецархоша испански истори тIехь йитинчух тера цIийн лар ма йуьтуьйтийла Дала Кавказ дIалацаро оьрсийн истори тIехь».

Инарла Н. Н. Раевский

1

Нохчмахка.

Иттаннаш шерашкахь бахбеллачу Кавказан къизачу тIеман историна йукъайахана иза «Ичкери» хилла.

Мансур коьртехь волуш хилла антиколониальни болам чекхбаьлча, цуьнан меттиг дIа а лаьцна, нохчий, гондIара халкъашший цхьаьна а тоьхна, паччахьан Россина дуьхьало йан гIоьртинчу Таймин Бийболатан коьрта гIортор а кхузахь йара.

ГIеза-Махьмин заманахь кхузахула цIарций, туьрций дуьххьара чекхваьлла инарла барон Розен I-ниг.

Шемалан имамаллин хьалхарчу шерашкахь цунах дIакхеттарг а йара Нохчмахка. Ахульгохь вохийна, Дагестано дIатесна, цигара ведда Шемал, ма-ваггIара веана кхуза, Бена, хьошалгIа иккхира. Кхузара бара цуьнан гIарабевллачех цхьаболу наибаш – цIонтаройн ШоIип, ДаьргIара Жовтха, Веданара Эдал, бенойн БойсагIар, аьккхийн ГIойтамар, Уллуби, курчалойн Ботукъа, СоIду, нойбоьрахойн Эски.

Кхузахь 1842-чу шарахь цхьана дийнахь хIаллакьхилира инарла Граббен эзар ворхI бIе салти. Цул тIаьхьа кхо шо даьлча, кхузахь хIаллакьхилира «Сухарни экспедици» аьлла историна йукъайахана эла Воронцовн поход а. Цул тIаьхьа догIучу пхийтта шарахь оьрсийн салтичо ког ца биллира цига, Шемал йийсаре воьду шо кхаччалц.

XIapa йара, паччахьан эскарша Нохчийчоь дIалаьцча а, къар ца луш, дуьхьало йийриг. XIapa Бена йара БойсагIар коьртехь хиллачу гIаттаман центр.

Кхузара дIаболабелира цул тIаьхьа шийтта шо даьлча хилла Россехь тIаьххьара а боккха ахархойн болам – симсархойн Iаьлбаг-Хьаьжа коьртехь волуш хилла гIаттам а.

Кху Бенахь йара тахана кечбечу керлачу гIаттаман къайлаха центр.

Яьссиний, Ямсуний йуккъехула охьадолчу дукъах малхбузехьа дIакъаьстинчу ТIерг-Дукъан шина агIон тIехь къеначу хьаннашна йуккъехь йаьржина Iохкура бенойн кIотарш. Дукъа тIе а йолуш, цуьнан къилбаседа агIон тIехь Iуьллура нохчийн уггар ширачу йартех цхьаъ – къармазе Бена. Йуьртахь урам бацара. Хьуьн чохь маьI-маьIIера схьакъедара гIийла серлонаш. Кхузахь тийна дара, йерриг йурт, чIогIа наб кхетта, йижина Iуьллуш санна. Наггахь маьI-маьIIехь хезара жIаьлийн дера летарш.

Буьйсанан шина беречо, йуьрта чувулуш, дой а совцийна, гуонаха бIаьрг туьйхира. Кхузара дIахьаьжча гора охьа чохь, Яьсси йистерчу шерачу экъан тIерачу Бенойн-Веданахь а, дехьо лакхахь, ДаьргIахь а, цунна тIехула aгIop дукъаца ЦIоьнтарахь а йогу серлонаш. Кхузара дIахьаьжча, керайуккъехь санна, гора гIордалойн а, зандакъойн а кIотарш.

Жимма цигахь сецна, дIаволавелла ши бере, эвлан йистерчу цIеношна тIекхочуш, Iин чу воьссича, хIетта сенарш даха йоьллачу хьуьн чуьра схьа лохха аз деара.

– Муьлш ду шу?

Шина беречо, доьхкарех йохку тапчанаш схьа а йаьхна, зIакарш кIегархIиттийра.

– Нохчий ду, – жоп делира хьалха воьдучу Аьрзус.

– Шуна хIун оьшу?

– Маршо.

– Ца хилахь?

– Iожалла.

Хьалхалаьцна тоьпаш йолуш хьуьн чуьра араваьлла ши стаг, тIе а веана, леррина хьаьжира берешка.

– Мичара ду шу?

– Гати-Юьртара.

– ХIокху стагана тIаьххье дIагIо.

Готтачу гIашнекъашкахула, беттасин серлонехь тIера мехкадаьттанан бIаьргаш лепа тийна Iаннаш хедош веана, эххар а йуьртан дехьа йистехь цхьа лаьттачу цIенна гергагIоьртира ши бере. Шина Iина йуккъехь лекхочу гу тIехь лаьттачу оцу цIа чуьра гуш серло йацара. Iинах чубиссича, дуьхьалваьллачу кхаа стага йуха а совцийра хIорш.

– Муьлш ду шу? – хаьттира воккхачо.

– Нохчий.

– Шуна хIун оьшу?

– Маршо.

– Ца хилахь?

– Iожалла.

– Чекхдовлий, чугIo. Некъ маьрша бу шуна.

ХIорш кетIа кхаьчча, кхеран говраш дIалецира герзаца кечвеллачу шина жимхас. Кертал арахь гуш адамаш а, йа говраш а йацара. Мотталора, хIусаман дай, чIогIа набарш кхетта, бийшина Iохку. Амма чуваьллачу кхушинна чоь йуьззина нах карийра. Салам делла, дуьхехь болчаьрга куьйгаш луш, маршалла а хаьттина, царна йуккъе охьахиира и шиъ. Терхи тIехь кIур туьйсуш богура чу Iаьржа мехкадаьтта доьттина, чу тIелхигаш йухкуш бина кхийра чиркх. Боданах бIаьргаш боьлча, цаьршинна гира кIуьро Iарждина, сегIаз хьаькхча санна, къиэга дерзина шога пенаш. Ледара хьаьхначу дуьйцинчу царах, дуьхьало йоцуш, маьI-маьIIехула чу мох хьоькхура. ЦIа чу воллучохь пенах тоьхначу дечиган стоммачу хьостамах хьала а тесна кхозура неIаран метта оьллина тиша палс. Махо чутоьттуш, араийзош, лоьлхуьйтура кегийчу корашка диттина стерчийн дуткъа ахкаргаш. Пенийн баьрчера ога лоцуш тоьхна доккха къорза истанг дуьзна морзахдохуш оьхкина кхелина герзаш. Товханахь стоммачу зIенах кхозучу боккхачу цIестан йай чохь, Iаь туьйсуш тIекIелдуьйлуш, кхехкара дерстинчу жижиган тIассаш.

ЦIенкъа даржийначу истангашний, кхекхашний тIехь, настарш кIел оьзна, хевшина Iара нах. Баьрчера меттиг дIалаьцнера баккхийчу наха. Царна йуккъехь вара бенойн Солтамурд, регIатIойн Болатха, зандакъойн БIагIало, зумсойн Залма. Дуьхехь болчу нахана йуккъехь хевшина а, хIиттина а бара Залмин Дада, цIонтаройн Сулима, шелахойн Берса, гунойн ГIубха, Майртуьпара Муслойн ШоIип, Iаьларойн Тозуркъа, бенойн Сулима-Хьаьжа, Сайдул-Хьаьжа, харачойн Тоза а.

Солтамурде лохха масех дош аьлла, ламаз кхайкхийра Болатхана. ЦIенкъа йаржийначу хьардаш тIе тийсинчу кхекхашна тIехула шайна тIера схьадаьхна чоэш а, гIовталш а йаржийна, Болатханна тIаьхьа ламазна хIиттира нах.

– ХIай-йоIалассалат, хьай-йоIалапалат… – дуткъачу озаца ламаз дихкира Болатхана. – АллахIу-акбар…

– АллахIу-акбар!.. – имамна тIаьххье суждана вахара ткъех стаг.

Дехха масех ламаз диначул тIаьхьа, пIелгашца а, пIелгийн голашца а дагардеш, къулханаш дешна, доIина куьйгаш лецира Болатхана.

– Субхьана раббика, ва раббил Iиззати, Iамма йасипун. Васаламу Iалал мурсалийн, валхьамду лиллахIи раббилIаламин…

Массара доIанна куьйгаш хьалалецира.

– Йа АллахI, хIай веза Дела, оха диначу ламазан, дешначу къулханийн, диллинчу салаватан мела хьалха Элчанна, тIаккха цуьнан асхьабашна бели оха. Элчанан а, асхьабийн а карахула и мела массо эвлайаашна а, устазашна а бели оха…

– Амин!

– АллахIу аммин!

– Йа АллахI, хIай тхан сийлахь Дела, цаьрга кхаьчна бисина мела кху декъазчу тхан лаьмнашкахь дийнал-ислам лардан гIepташ, Пайхамаран, эвлайаийн цIераш йохуш, керстанан Iазапах халкъ лардеш, леташ беллачу тхан дайн, нанойн, йижарийн, вежарийн, доьзалийн синошка кхачабелахь…

– Амин!

– АллахIу аммин!

– Йа АллахI, хIай воккха Дела, оха дагалаьцначу гIуллакх тIехь тхо йуьхькIай делахь, и кхочушдан тхуна ницкъ лолахь, керстанан Iазапах тхо хьалхадахалахь.

– Амин!

– АллахIумассали Iала, Мухьаммади ва Iала, али Мухьаммади васаллим. Патихьа.

ХIораммо а шабарца бисмилла а дешна, куьйгийн керайаккъаш йаххьех хьаькхна чекх а йаьхна, шаьш тIера схьадохуш ламазна тийсина шайн миска барзакъаш сихха тIедуьйхира.

ХIорш ламазаш дина ма-бевлли, чувеанчу шина жимхас товханара схьаэцна йай, кIай чухула хьокха а баьккхина, айъина дуьхе чубаьхьира. Дукха хан йалале хьешашна хьалхахIиттийра даарх дуьзна шаннаш.

2

Аьрзунан дуьйлинчу тIемех тера шуьйрачу хьажан цхьацца aгIop декъаделла, гIеххьачу мекхашка гIоьрташ месала, даккхийчу цIоцкъамашна бухара схьахьоьжу Солтамурдан майра ши бIаьрг, массо зуьйш санна, кхерстина, нахана тIехула чекхбелира. Цунна шера вевзара царах xIop а. Уьш цуьнан бIаьхаллин накъостий бара. Массарна резахилла, шен даккхийчу, хьаьрсачу мекхех куьг хьаькхна, йайн йовхарш тоьхна, кхеташо йолийра цо.

– КIентий, цхьа-ши стаг воцург, дерриг схьагулделла вай. Кхин ладегIарх, буьйса йалар бен, тIекхета хIумма а дац. Кхеташо дIайолийча, бакъахьа хета суна. Аш хIун олу?

– Бакъахьа ду, – хезира йукъ-йукъара.

– Делахь хIета, шун пурбанца вешан гIуллакх дIадоладо вай. Махкахь тахана хIоьттинчу хьолах лаьцна доцца дийцар доьхур ду ас Барзин Рохьмадан Берсе. ТIаккха кху чохь волчу хIораммо а шена хетарг эр ду кху шина гIуллакхах лаьцна. Хонкара кхелхачу нахана хIун де вай? – Цхьаъ. ШолгIа – Iедална дуьхьал кху бIаьста тIом болабо вай йа цхьана аьттонга дIатотту иза? Къамелаш доцца хила деза. Амма, Берсас къамел дололе, хаттар ду нахе. Вуй шуна йуккъехь даг чу йамартло, кIиллолла йоьлла, шалхонца ойла йолуш веана стаг?

– Вац.

– Нагахь ишттаниг велахь, меллаша аравала.

– Вац, Солтамурд, вац.

– Делахь хIета, Берса, хьуна пурба ду-кх дашна.

ХIума йуучу хенах пайда а эцна, шен доттагIашна – Аьрзуний, Маккхалний – уллохь дIатарвелла Берса, хьала а гIеттина, цIенкъа йуккъе велира.

– Вежарий! – лоххачу озаца долийра цо шен къамел. – Кху шарахь нийсса дезткъа шо кхечи вайн къомо Россина дуьхьал шен маршонехьа къийсам латто. Дезткъа шо кхечи нохчийн лаьтта тIехь Iоврашха хаддаза цIий Iена. Дезткъа шарахь лийтира вайнах шайн мохк, доьзалш, хIусамаш, дин лардеш. Оцу тIамо ах хIаллакдина вайн жима халкъ. Цхьа а йурт йац Нохчийчохь масехазза йагоза, кхалхоза. Цхьа а доьзал ца бисина цо наной, йижарий белхоза. ХIинца а кIур туьйсуш лаьтта йагийна вайн йарташ, бошмаш, хьаннаш. Кешнаш санна, шийла, тийна лаьтта чуьра адамаш хIаллакдина байлахь йисинчу йартийн херцораш, даьгна цIийделла, кIуьрзаша дуьзна пенаш, ирахь доллушехь дагийначу диттийн гIаддаш, Iаьрбийн махкахь махо йаржо гIум санна, мох баьлча лаьттара гIуьтту йаьгначу йартех, хьаннех йисина йукъ. Вайн халкъ лийтира, оьрсийн паччахьна кIелдаханчу вайн луларчу къаьмнашна тIехь латто Iазап, харцо гуш, и шиъ тIелаца ца лууш, даим а санна, маьрша даха лууш. Амма вайн жимачу халкъан ницкъ ца тоьира дуьненахь а нуьцкъалчу, къизачаралахь а къизачу оьрсийн паччахьна тIехь толам а баьккхина, вешан мохк, вешан маршо ваьшкахь сацо. Вайна тIехь герзаца толам баккха шайн ницкъ а ца кхаьчна, цара, йарташ, хьаннаш, йалташ сийначу цIарах дагош, зударий, бераш хIаллакдеш, мацаллица гIелдина, кIелсовций вай. Вайгара уггар тоьлла, токхе латта дIа а даьккхина, Iедало оцу тIе гIалгIазкхийн йарташ, гIаьпнаш йоьгIна. Тахана дIа ког мел баьккхинчохь карадо сийлахьчу гIазотехь, мацалло, шелоно, шаьш бинчу йарташна генахь байъинчу вайн дайн, йижарийн, вежарийн, кIентийн кешнаш. Церан цIийца хьандина, церан даьIахкаша къарздина вайн мехкан латта. Вайн вежарийн даьIахкаша дуьйдина Сибрехан латта.

Йуьхьанца лоха доладелла Берсин аз, тIаьхь-тIаьхьа стамлуш, стелахаьштигах къекъа дуьйлира. Оза йеха йуьхь, йогучу цIар тIе хьовзийча санна, цIиййелира, оьгIазлонах буьзна цуьнан эсала Iаьржа ши бIаьрг ткъесах къегара. Чохь болчу наха тийна ладоьгIура цуьнан доккхачу къамеле.

– Оцу инзаречу ницкъана вай кIелсевцира, дерриш хIаллак цахилархьама. Вай кIелсевцира, паччахьан инарлас ваьшца бинчу машаран бартах тешна. Амма, шаьш вайн хIусамашка кхаьчча, цара стешха бохийра и барт. Шаьш дIадаьккхина латта вайна йуха-м муххале а ца дерзийра цара, мелхо а, вайн карахь дисинарг а дIа а даьккхина, шайца цхьаьна вайн цIий Iенийначу, вайн халкъана йамарт хиллачу писашна совгIатана дийкъира. Мацалла лечу, дерзина лелачу вайга теттина йасакх йийхира, арен тIе ваьлла стаг, сийсазвеш, ца вуьту, кху хьаннашкахь, чIажашкахь йиэка цара вайна нанна хьежо йаппарш. И Iазап, и харцо, и сийсазалла ца лайна, гIевттина вай цIийлахь лийчийра. Шайн къизачу урхалли кIел вай ца совцийла хиъча, Iедална дагадеара, кху махкара ах бахархой Россех а кхалхийна, бисинарш, йуккъехула боькъуш, лаьмнашцара йарташ аренца йолчех къастош, вайна йуккъе кхин а гIалгIазкхий ховшо, Соьлжа-ГIалара хьала Ведана а, Органца Шуьйта кхаччалц а гIаьпнаш йогIа, кхузахь бисина нохчий, шайн ирачу мIарашна йуккъе къевлина, совцо. Церан и Iалашо кхочушхилахь, вай пхеа декъе декъало, вовшех а, арахьарчу а орцанах а хеда.

– Хьий, Делан мостагIий, йаI!

– Вай, жа санна, дIаса а лоьхкуьйтуш, Iийр ду моьтту царна!

– ЛадогIа!

– ХIан-хIа, и ца моьтту Iедална, – кхидIа къамел дора Берсас. – Царна хаьа, вай дуьхьало йийр йуйла. Цундела церан Iалашо йу, кху чу эскарш а оьзна, вайна йукъара тхьамданаш леца а, вайгара герз дIаэца а, цхьа карзахе берш, салт а баьхна, Россех дIабига а, ца хуьлучу далахь, и шайн Iалашо нуьцкъала кхочушйан а. Оцу иэрчонах вай хьалхадаьхнарг цхьаболу нах Хонкара кхалхар йукъадалар ду. Шуна ма-хаъара, дуккха а адам ду цига кхалха кечлуш. Цигахь шайна йалсамани хир йу моьтту нах галбевлла. Цигарчу бусалба туркойн Iедал, оьрсийнчул башха, къинхетаме дац. Цига кхелхина эдагий мацалло а, цамгарша а хIаллакбина. Мацалла ца далийта, шайн бераш духку цара. Шаьш йолах туркойн эскаре хIуьтту уьш. Даймахках хаьдда, цIа-цIе доцуш, сагIадоьхургаш санна, буьйлабелла лела уьш. Изза дакъа ду цига бахча вайнахе кхочудерг а. Амма мацалло а, къоьлло а бIаьрзе биначу вайнаха дIаэцац шайна ло хьехар. Уьш кхелхачуьра совцо ницкъ бац вайн. Иштта ду, вежарий, тахана вайн махкахь хIоьттина хьал. КхидIа ваьш ден долчух цхьа сацам бан беза вай тховса.

Берса шен метте охьахиира. Цхьа хан йелира цхьа а вист ца хуьлуш. Шена улло а деана, цIоганах хIоз бина, букъ саттийна, хур-тIур деш, настарх хьекхадала доьлла месала кIайн-къорза цициг кара а эцна, цуьнан букъа тIехула шен доккха, онда куьг хьоькхуш, и хьеста вуьйлира Солтамурд. Оцу минотехь цуьнан йуьхьа тIехь ца дисира хьалхалерчу буьрсаллех хIума. Хеталора, цуьнан къеждала доьллачу дуькъачу мекхашна бухара стаммий балдаш хьовха, дукъ сеттина боккха мара а, дуьхьалдирзина даккхий лергаш а эсала доьлу. Майрачу бIаьргаш чохь гора къинхетаме йовхо.

Сихдинна суьлхьанаш дохуш, шабарца «ЛаилахI иллаллахI» дора, голаш тIе шалха а вахана, шена хьалха цIенкъа ши бIаьрг боьгIна сецначу къоьжачу Болатхана. Цхьаъ ала ойла хилла, йовхарш йетташ, ша Iаччохь меттахъхьера Залма.

– Ас ала мегар дарий? – хаьттира цо эххар, цхьа а вист ца хуьлийла хиъча.

Цициган букъа тIехула дIахьо куьг саца а дина, Залмега хьаьжира Солтамурд.

– Алал, Залма.

– Вай сихха гIаттам болийча, адам Хонкара кхалхар йукъахдиса мегаш хетара суна.

– ХIан-хIа, тIом хьехочохь дац вай, – йуха а хьалагIеттира Берса. – Цкъа-делахь, Хонкарахь шайна Дала лур ду моьттуш, цига садахана Iен нах цхьаьна а тоьхна, Iедална дуьхьалбаха хала хир ду вайна. ШолгIа-делахь, кху некъехь Нохчийчу керла эскарш далийна Iедало. Зингатийн туьйлиг санна, салташа сийсайо Нохчийчоь. КхозлагIа-делахь, вайн тIеман баьччанех нийсса ах дIадаханчу шарахь лецна, хилларг ца хууш, Сибрех бу. Нагахь ши-кхо шо хьалха толаме вайн догдохуьйла хиллехь, иза дIайаьлла. Польшера тIом чекхбаьккхина, оьрсийн муьжгийн дуьхьало кагйина, уьш а дIатебна. Кхечу мехкашца йолу йукъаметтигаш Iаламат дика йу Россин. Цаьрца кесталгIа тIом гуш бац. Цул сов, кхаьънаш, чинаш, совгIаташ луш, вайха нах шайгахьа а баьхна, вайна йуккъехь шена гIортораш йина Iедало. Хьалхалера барт бац тахана вайлахь. Вайн гIаттам бутт балале чекхбер бу, вай хьаьшна дIа а дохуш. ТIаккха, цкъа-делахь, Iедална кийча бахьана хуьлу вай махках даха, шолгIа-делахь, и дан атта а хир ду цунна.

– Ткъа хIун де вай? – хьалаиккхира векъана веха харачойн Тоза. Берсина тIекхета санна, ши куьг хаьн тIе а хIоттийна, массо пха а буьйсина, лаг дахдина, хьалха а кхевдина: – И дан а, важа дан а мегаш ца хилча, вай стенна гулделла кхуза? Лахь – лийр ду-кх. Дала гIo дийр ду вайн! Кханнехь орца ала деза массо маьIIе! Котам хилла вехачул, нIаьна а хилла валар гIоли йу!

– Тоза, хьо сих ма лолахь, – сацийра иза Маккхала. – Дала гIo дийр ду аьлла, стохка Iай Шелахь паччахьан эскаршна чухьаьлхинчарна хилларг сиха дицделла хьуна. Ахь оцу шайн aгIop нахалахь беш болу кхайкхамаш хезаш, хьуна резадоцуш Iа тхо. Царах зулам дер ду нахана.

– Хьо хIун ала гIерта? – шаьлтанан макъарна тIе ка а диллина, Маккхална тIевирзира Тоза.

– Сих ма ло, ала гIертара со-м. Сихо дика йац. Деш дерг, вовшех дага а девлла, дан деза.

– Маккхал бакълоь, Тоза. Охьахаал. Кхин вуй ала лууш? Вай хIун дича бакъахьа хета шуна? – хаьттира Солтамурда, шен ирачу хьажарца Тоза охьа а лахвина.

– Со охьа-м хуур ву, амма со бакъ-м лоь! – ша волччуьра схьалоьра Тоза. – Хонкара кхелха нах совцалур бац бохург дош ду ткъа? Царна хьалхаваьлла воьду Алхазан Муса а, Iуспанан Сайдулла а, IалгIуло а, Боташ а, Хьаьдас а, ЖанарIели а – и цхьа масех стаг вийчахьана, цIахь бисиний бац уьш? Халкъ гIазотана гIатто деза! ГIазот! – мохь хьоькхура цо, цIеххьана шовкъе хилла.

– Ахь хIун олу, Болатха, хьо вистхуьлуш ма вац? – шена уллорчу Болатханна тIевирзира Солтамурд.

Шен карара суьлхьанаш кIоргге гIовталан кисана а таIийна, доцца доIа а дина, кIайн йеха маж буйнах йаьккхина, нахана тIевирзира иза.

– ХIор а денна, лоьцуш, Сибрех хьийсабо вайнах. Цига ваханарг йуха ца вогIу. Мацалла а леш ду вай. Дено-дено оьшуш, кхачалуш лаьтта вай. КIезиг мел диси, ницкъ алсам бийр бу вайна. Хьанна хаьа, вайн лулара хIирий а, дIо хIуьнехдинчуьра гIезалой а санна, керста дине дерзо а мега. Латта а, маршо а дIайаьккхина вайгара. ХIинца Делах а довларна кхоьру со. Йа дерриш кхелхина Хонкара дIадаха деза, йа гIазотана гIовтта деза. Шиннах цхьаъ. Кхин некъ бац.

Кунта-Хьаьжин уггар гергарчу векалех цхьаъ вара Болатха. Цуьнан ойла шайн Iалашонца цхьаьна ца йогIийла хуъушехь, гIаттам кечбархоша шайн диванна йукъаозийнера иза, Кунта-Хьаьжин Нохчмахкарчу мурдашлахь иза чIогIа сий деш, лоруш стаг хиларна.

Устазан векалех вацахь а, ма-хуьллу цунна гергагIерташ, даржехь лакхавала дагахь вара хьекъална генавоцу, амма хабарца даим а шена тIе адамийн тидам бахийта хууш волу Тоза. Маккхала къадийначух шера кхетара чохь болу нах. Кху тIаьххьарчу хенахь Тозас эладита даржийнера ша эвлайаийн дакъа долуш волчуха. Цунах тешаш белахь а йа цунах пайдаэца Iалашо йолуш лелахь а, Хорачуьра а, гондIарчу йарташкара а дикка нах тIаьхьахIиттинера цунна. Маккхала и гIуллакх хьахийча, цаьршиннан дов дер дуйла хууш, гена ца долуьйтуш, Тоза охьахаийра Солтамурда. Къена Болатха шен амалшца тера вацара Тозех. Цуьнца дерг ларлуш дерзо дезара.

– Ахь хIун олу, Залма? – хаьттира Солтамурда.

– Со воккха велахь а, Берсас, Аьрзус, Маккхалий хIун олу ца хиъча, IадъIе лаьа суна.

– Аьрзу, хьан дуй ала лууш хIумма а?

– Сол хьалха дош долуш ши стаг ву кху чохь. Молланаш – БIагIало а, Маккхал а.

Зандакъойн молла БIагIало Нохчмахкахь гIараваьлла къамелна говза стаг вара. Iилманна а, къамелан говзаллина а цуьнца къийсалуш стаг кху Нохчмахкахь цхьаъ вара – билтойн Нуркиша. Йуьхьанца, ша а кхелха бохуш, нахана йуккъехь Турце кхалхарехьа эладита лелош хилла Нуркиша, гIуллакх баккъалена тIедаьлча, йухаваьллера. Мекарчу цунна дика хаьара Iедалца а, халкъаца а, тховса кху чу гулбеллачу тхьамданашца а тарвала. Нуркишин Iедалца йукъаметтиг нисйан аьтто бийриг цуьнан гергара зандакъойн наиб Шахьболат вара. Бакъду, тхьамданашна йуккъехь хьалхалера сий дацара Нуркишин. Ткъа тIаьххьарчу хенахь хаъал тешам а байнера цунах. И дара тховса дуьххьара Нуркиша диванехь вацар. Ткъа БIагIало, шен дог-ойланца шалхо йоцуш, цуьнан амалшна нийсса дуьхьал вара. БIагIалона, гатийуьртахойн моллина Шахьбина санна, бIаьрга ган ца безара оьрсий а, церан Iедал а. Цо нах Турце кхойкхура. Ша а вара уггар хьалха боьлхучаьрца новкъа вала кечвелла.

– БIагIало, ахь алал.

– Болатхана аьлларг ду сан дагахь дерг а. Йа дерриш Хонкара кхалха деза, йа, гIазотехь летта, дала деза, – доцца хадийра цо, атталла хьийзочуьра суьлхьанаш а ца совцош.

Шена тIе paгI кхаьчча, Солтамурда дош даларе а ца хьоьжуш, хьалагIеттира Маккхал. ПIелгаш даьхна конжанах тера шен аьрру куьг мекхех а хьаькхна, йайн йовхарш туьйхира цо.

– Делахь хIета, ас эр ду цхьа-ши дош. Нагахь сан ойла баккхийчаьрца ца йагIахь, сайна бехкцабиллар доьху ас. Уггар хьалха эр ду ас нах Хонкара кхалхарх лаьцна. Махкахвалар кIезиг хIума дац, кIентий. ТIехула тIе, дийнна халкъ. Со тешац цигахь вай цхьана гулахь дахаховшар ду бохучух. Вай иштта дIатардан паргIат мохк бац Хонкарахь. Цига кхелхина вайнах, борц санна, маьI-маьIIе баржа а бина, хенан йохалла ненан мотт бицбелла, къоман йуьхь йайна, бовр бу. Нагахь берриг нохчий цига гIахь, цхьа-ши тIаьхье хийцайелча, нохчийн къам боху цIе дуьненара дIайер йу. Изза хир ду Россех кхалхадахь а. Хийцам цхьаъ бу. Россех кхалхийначийн тIаьхьенах керстанаш хир бу, ткъа Хонкара кхаьчнарш бусалба динехь буьсур бу. Амма, кху вешан махкара дIадовлахь, нохчийн къам боху цIе йов вайн. Цул доккха вуон дац къоме дан. Цул сов, вайнахе лалур доцуш къиза ду туркойн Iедал. Цара ницкъ бо, сийсаздо шайн махкара кегий къаьмнаш. Вай санна болу бусалбанаш. Цхьаннан долахь воцуш маьрша стаг вац цигахь, цхьа хьалдерш бен. Изза хьал ду Россехь а. Шиннахьа а суна сайн бIаьргашна гина. Хонкара боьлхурш вайга совцалур бац. Цкъа-делахь, царна коьрте хIиттинарш, хIокху Нохчийчоьнах сийна цIе йаьлча а, лерган дуьхьиг ухьур доцуш, таронаш йолуш нах бу, туркойн Iедалехьара цхьана дикане догдохуш боьлхуш. Цара Iехийна тIаьхьахIиттина церан гергарниш. Хонкара кхалха хьовха, кху Бенара дIа ДаьргIа кхалха а таро йоцуш. Царах къахета. Амма дан хIума дац. Уьш Iехабелла бевлла. Уьш дIабахийтар бен, кхин молха дац. Со тешна ву, цига дIакхаьчча, уьш баллал дохкобевриг хиларх, уьш йуха цIа гIертарг хиларх. Цаьрга хIоьттинчу хьоло бен совцор бац цига кхалха ойла йолуш, амма кхушара Iедало дIа ца бохуьйтуш хьелурш.

– Ткъа ахь хIун некъ гойту, Маккхал, хьуна хIун хета? – йукъахваьккхира иза Солтамурда.

– Кхушара кхелхарш кхалха а битина, цаьрга кхаьчна декъаза дакъа нахе дийцарца, кхул тIаьхьа цига ойла йерш, оцу махках догдуьллуйтуш, совцор.

– Кху шарахь гIаттам боло реза вуй хьо? – хаьттира Залмас.

– Вац. Цунах дерг Берсас аьлла. Амма Берсиний, Аьрзуний, суний лууш цхьаъ ду. Оьрсийн паччахьан кхечу паччахьашца тIом ца болабелча, шена дуьхьал ма-гIевттинехь, цо шен берриг ницкъ вайна тIетоттур бу. Цхьаьнца тIом болабелча, кхузара дукхахболу шен ницкъ цига дIаоза беза цо. ТIаккха вайна боккха аьтто хир бу цунах. Тхо кхаанна луург хIун ду аьлча: керла гIаттам ишттачу аьттоне дIататтар, хIетталц дерригенна а сатохар, амма оцу денна хаддаза кечамбар. Цул сов, даим а санна, со дуьхьал ву адам гIaзоте кхайкхарна. Оцу гIазот бохучу дашо а машар хир боцуш мостагIалла дожадо вайнаханий, керста къаьмнашний йуккъе. И ду шайх Мансуран заманахь дуьйна схьа кху махкара керста къаьмнаш вайх херадаьхнарг, къийсамехь вай цхьалха дуьтург. Вай хIинца боло тIом керстанашна дуьхьал боцуш, ткъа вешан маршонехьа хила беза. ТIаккха вайна накъостий a, гIo а карор ду Гуьржех а, Россехь а. Цигара адамаш а ду вайга гIоьртташ Iазапехь, вайна санна, оьрсийн паччахьан Iедал ца дезаш. Хьалха вешан дайша дийлийтина гIалаташ гуш, уьш нисдеш хила деза вай. И дара суна ала луург.

– Хьайн а, Берсин а, Аьрзун а лаам бу-кх ахь буьйцург?

– ХIаъ.

– Ахь хIун олу, Залма?

– Царна тIетов со а.

– Тозуркъа?

– Кегийраш бакълоь.

– ГIубха?

– Тхан ойла цхьаъ йу.

– Сайдул-Хьаьжа?

– Кху некъехь тоьлур дац вай. Собардан деза.

– ШоIип?

– Со реза ву Маккхала бохучунна. Амма кхин а цхьаъ ду суна хеташ. Кечамбарх лаьцна. Паччахьийн тIом болабаларан сахьт дац. Вайна дагахь а доцчохь, лап-олий тIом, оьккху. Оцу Польша бохучохь тIом болабелча, Россехь хилла хьовр-зIовр долчу хенахь, гIовтта вайн кечам хиллехь, кху гIуллакхах цхьа aгIo йаьлла хир йара. Маккхала ма-аллара, вешан ницкъаца тоьлур дац вай. Цхьа аьтто боллу йукъ а лехна, гIевттича а, оьшу вайна гIo. Суна хIун хетара аьлча, вайнах Хонкара кхелхачу йукъах пайда а эцна, церан паччахье гIo дехча бакъахьа дарий-техьа вай?

– Цкъа а цаделларг хIинца ло цо?

– Мацах цкъа вала воллучу майрачунна йуххе хиъна зуда хилла боху-кх, хьол тIаьхьа ша маре гIyp йац хьуна, сапаргIат хилалахь бохуш, цуьнан догъэца гIерташ. «Делхьа, зуда, ма хала дара-кх, хьох тешна, со валийта», – эли, бохура, майрачо. Цунна а дайна, ма хала дара-кх, туркойн гIоьнах тешна, соьга тIом болабайта, – цавешаш кхоссар йира Тозуркъас.

– Суна хетарехь, ШоIип бакълоь. Шуна хIун хета, нах? – хаьттира Солтамурда.

– Бахьана леладе аьлла-кх Дала а. Аьтто лахарх зиэн дер дац.

– Ишттанехьа гIo дийр ма дац цхьаммо а. Диканна дуьхьал дика дезар ду. Ткъа вайн ницкъ бац и дан.

– Суна хетарехь, хьовсарх зиэн дер дац, – вистхилира хIетталц ладоьгIуш Iийна Берса. – Паччахьашна йуккъехь, тIом цахиларх, даим дIа лаьтташ мостагIалла ду. Цхьа меттиг иккхича, шайн мостагIчун махкана чоьхьа шаьш тIетовжа гIортораш хIитто хьовсу уьш хьалххе. И лахаза Iийр вац туркойн паччахь а. ДIадаханчу дезткъа шарахь цо гIo кхийдийра вайга. Амма оцу гIоьнна дуьхьал xIapa мохк безара цунна. Ткъа вайнахана ца лиира цу безачу мехах и гIo эца. Цундела туркоша вайна гIоьнна цхьа хьостам а ца белира. ХIинца цара догдиллина кху агIонах. Кхузахь оьрсий чIогIа чIагIбелла. Амма оьрсийн паччахьо вай санна, туркойн паччахьо нуьцкъала шайна кIелдерзийна, Iазапехь латточу церан мехкан малхбузе декъа тIехь дехачу керста къаьмнашна тIехула дов долуш йу ший а пачхьалкх. Нагахь цигахь шайн дов иэккхахь, Россина тIаьхьашха тIе вай а хIума тоха кечдалийта, гIo дан а мега цара. TIe, и тIом болабелча, Россина чохь гIовттамаш хилаза а бисац.

Массара а шайна хета-хетарг аьлча, Солтамурд, кхин хеттарш ца деш, нах вовшашка дара-дацара ала а битина, ойлане велира. Кху чу гулбеллачех, цхьа Болатха воцчул, массарел воккха вара иза. Кавказан тIамехь гIараваьлла майра тIемало, диъ шо хьалха Нохчмахкахь а, Органца а хиллачу гIаттаман баьччанех цхьаъ хиллачу цуьнан доккха сий дара тахана а. ХIетте а, цунна дика хаьара шен къоначу накъостийн хьекъал шечул цуьрриг оьшуш цахилар. Хаьара, хьалхалаьттачу къийсамехь коьрта меттиг дIалаца дезарг къона тIаьхье хилар а, цунна къона баьччанаш безийла а. Цундела цо лоьрура, шена зиэделларг дIалуш Iамабора кху чохь хевшина Iен кегийраш а, къона нах а – ШоIип а, Iабдул-Хьаьжа а, ГIубха а, Сулима а. Ткъа Берсий, Аьрзуй, Маккхаллий цо шел тIех лорура.

– Берса, оцу Польшехь а, Россерчу муьжгашлахь а дерг хаьий хьуна? – хаьттира цо цхьа хан йаьлча. – Керла хIумма а дуй-те цигахь хьиэдеш?

– Делхьа, Солтамурд, xIapa ала, керла хабар ма дац цигара. Россина чоьхьа гIуллакх галдаларе хьежахь, дехха Iийр ду вай.

– Делахь а, цигара хьал хууш хилча, бакъахьа ду. Нагахь туркошца цхьа барт бан вайн ойла йелахь, цаьрца дийцарш дан цига цхьа-ши стаг а, Польшера хьал талла цхьа стаг а вахийтича, бакъахьа хета суна. Оцу нахана некъан харжаш йан вайн ахча а ду. Шуна хIун хета?

– Iаламат бакъахьа хета…

– Хонкара воьду ши стаг, Iедал шек ца далийта, шайна бакъонаш а йаьхна, кхелхачаьрца новкъа ваьлча дика хир ду аьлла, хета суна, – дуьйцура Солтамурда ойлане. – Дийцарш дарал сов, царна тIехь хир ду, дIакхаьчначу вайнахах хилларг ма-дарра хиъна, вайна тIе хабар кхачор. Нагахь шу резаделахь, цига бахийта нах билгалбан а лаьа суна.

Цига бахийта нах хьалхатоьттуш, цхьаццанен цIераш йохуш, гIовгIанаш йевлира. ЦIераш йохура чохь болчийн а, диванна йукъа ца богIучу лахарчу шайн бартахойн а. Польше вахийта-м сихха Берса билгалваьккхира цара. Турце вахийта шиъ ца къасталуш, гIуллакх дахдала доьлча, Аьрзус шена дош дийхира.

– Аш цIераш йетта нах миччахьа бахийта а мегар долуш къонахий бу. Амма Хонкара вахана стаг шина-кхаа баттахь цIа воьрзур вац. Йа воьрзур, ца воьрзур а хаац. Аш цIераш йаьхначу нехан цIахь цIа дуьззина доьзалш бу. Дай цIера бевлча, йалташ денза, докъарш кечдаза буьсур бу уьш. Сан а, Маккхалан а цIахь диэлха а, диэка а дац. Тхойша гIyp ву цига. ТIехула тIе, Маккхал Iеламстаг ву. Цунна шерра Iаьрбийн, туркойн меттанаш а, гIеххьа гуьржийн а, оьрсийн а меттанаш а хаьа. Цига вахийта цул бегIийла стаг вац. Цунна накъост со а хир ву.

Оцу тIехь барт хилира массеран а.

– Шуьшиъ-м суна хьалххе дага, дера, веара, Аьрзу, – элира Солтамурда. – Амма, хIуъу цхьа меттиг йеача, шуьшиъ сайна уллохь везаш Iара. Ашшимма цигахь дан дезарг тIаьхьа парггIат дуьйцур вай. ХIета, кху шарахь гIаттам болор ца хьехош, иза билгалйоцчу хене, вешан аьттоне дIатоттур вай. Кху некъехь Атин Атаби цIа верзаро соьга догдохуьйту вайн бисина накъостий а цIа берзаре. Цуьнца лаьцна вигна Дуин Iумма а вогIур ву цIа. Вай дIадохале цхьаъ ала лаьа суна. Тахана адам доьхна хьийза. Хиндерг ца хууш, йалташ дуьйш бац нах. Вай иштта Iийча, нахе мацалла хIуттурий-техьа? Шаьш дIасадахча, йарташкарчу тIеман баьччанашна тIедилла адам кхетор. Хонкара гIур берш кIеззиг нах бен бац, бисинчаьрга шайн йалташ дIаде, ала. ТIом хир бу бохург аьттехьа доцийла хаийта. Iедало бохучунна дуьхьалонаш ма йе, цуьнцара йукъаметтиг марса ма йаккха, ала. Амма тIамна кечамбар ма сацаде. Керлачу тIамехь вайн гIортор кегий нах хир бу. Уьш Iамор сацо мегар дац. Амма дерригенна тIехь а йоккха къайле оьшу. Маккхал, вай дIадохале, дуйнаш бао беза кху чохь а, керта-арахь а мел волчунна.

Диван чекхйаьлча, цIа чуьра арадовлале, Къуръан тIехь дуйнаш баийтар йукъадаьккхинера дуьххьара бартахой цхьаьнакхеттачу дийнахь дуьйна. Дуьххьара вовшахкхеттачу дийнахь оцу тIехула дикка галморзахаллаш хилира церан. Кунта-Хьаьжин вирдехь болчарна новкъа деара Болатха дуйна йукъавалор. Кунта-Хьаьжас шел тIаьхьа устаз хила хьакъвеш вагарвинчу масех стагана йуккъехь вара иза. Ишттачу стагах теша деза, бохура цара. Амма атагIойн Варас доцца хадийра дов:

– Эвлайаъ дац ткъа адам? Дагций, дегIаций айп доцуш стаг вац, Ша цхьа Дела воцург!

Шега кховдийна атлазна йукъахьарчийна Къуръан схьа а эцна, уггар хьалха Солтамурд тIевийхира Маккхала. Солтамурд, шен меттера гIеттина, тIе а веана, Къуръанна тIе куьг а диллина, Маккхална тIаьххье дуйнан дешнаш ала кечвелира.

– АIувзу биллахIи мина-шойткъони ражим. БисмиллахIи-рохьма-ни-рохьийм… – шен дуькъа тамехьчу озаца дуй болийра Маккхала.

Цунна тIаьххье, xIop а дош нийсса ала гIерташ, карладоккхура Солтамурда.

– Дала вазвина ваийтинчу Мухьаммад пайхамарехула бусалба адамашна дуьнен чу доссийначу Делан кху дезачу Къуръанах ас дуй боу, тховса кхузахь дийцинарг, лелийнарг, сайна хезнарг, гинарг йа барта а, йа йозанца а, йа эшарца а, йа сайгахула а, йа кхечаьргахула а цхьаьнгге ца дийца, сайн халкъан а, динан а мостагIех и ца кхето, и дерриг къайлехь латто. Ас дуй боу, сайл лакхахь лаьттачу тхьамданийн омра дуьхьало йоцуш кхочушдан. Ас дуй боу, йа дуьненан бахаман а, йа эхартахь хинйолчу йолан а дуьхьа сайн а, сайн къоман а сий, оьздангаллий ца йохка, сайх тешна, сайна улло а, тIаьхьа а хIиттинчу нахана тешнабехк, йамартло ца йан, сайн къоман, бусалба динан маршонехьа къийсам латто, царна иэшначу меттехь, бIаьрнегIар ца тухуш, церан дуьхьа сайн са дIадала. Сайн дел-ненал а, йишел-вешел а, доьзалал а сийлахь а, лакхахь а сайн къоман маршо лара. Нагахь ас царна йамартло йахь, айса тховса а, тховсачул хьалха а биъна дуй къарбахь, кху чохь болчу нахана, хIокхарал тIаьхьа тхайн гIуллакх дIаэцначу нахана а сайн цIий хьаналдо ас…

Цхьацца тIехIуттуш, оццу дешнашца дуй биира хIораммо а. ТIаккха, доцца доIа а дина, дIасабахара…

XIII корта, ГУСАРИЙН ПОЛКАН КАПИТАН

«Оьрсийн царизмо халкъашлахь лело политика маршонна, халкъашна дуьхьал, демократина дуьхьал, белхалойн классана дуьхьал, адамашна дуьйцу а ца хезначу зуламийн, уггар боьхачу, сийдоцчу интригийн йеха цхьа зIе йу…»

В. И. Ленин

1

Сатосучу хенахь Бенара арабевлла БерсагIар, Iуьйранна кхеттачу малхо Яьссина аьрру aгIop лаьтта лекха дукъ къагийча, цунна вукху агIорхьарчу Сесана-Корта басара тогIи чу когаш хецна Iуьллучу Сесана кхечира.

Кхузахь, лакхо гу тIехь, ширачу кешнашкахь дIавоьллина ву нохчий къоман маршонехьа къийсаман гIараваьлла баьчча – шайх Ташу-Хьаьжа. Кешнашна йуккъехь айъаделла го тIулгах дина тIе кIайн эчиг тоьхна тхов болу деакIов зерат.

Хин аьрру агIон тIехь, лакхара схьа тIе а кхевдина, кхозу сазлаттан гIамаран стаммий чкъоьрнаш долу лекха берд. Оцу берда тIера дIа малхбузехьа доьду ткъа шо хьалха гIарабевллачу нохчийн наибаша инарла-адъютант Воронцов вохийна Коьжалка-Дукъ. Цуьнан къилбаседа агIонца йу лахо, хи йистехь, лекхачу берда тIехь Iаьларара дукха хан йоццуш хьалабаьхкинчу наха йехкина йарташ – Iиси-Юрт а, ТIуртIи-КIотар а.

Дукъан къилбехьарчу агIонца боьрахула хьала малхбузехьа боьду некъ Шоьнахула, Ялхой-Махкахула, ЖугIуртахула дIа БIаьчи-Юьртехьа арен тIе болу.

Сесана кхаччалц цхьаьна веара Болатха, ШоIип, Берса, Маккхал, Аьрзу а. Тоба йина кхидIа ца вахархьама а долуш, Болатхий, цIа кхача воллалц Берсин накъост хинволу ШоIиппий кхузахь сецира, шаьш-шиъ, зерате а хIуттуш, делккъалц собар а дина, тIаьхьавогIур аьлла.

Яьссил дехьаваьлча, мар-мара а иккхина, дIасакъаьстира важа кхо доттагI а: Аьрзуй, Маккхаллий – хин аьрру йистаца охьа, ткъа Берса – Шоьнахула хьалабоьдучу новкъа.

Накъостех къаьстина, цхьа висича, ойланаша дIалецира Берса. Некъана шина a aгIop тIекхевдинчу пепнийн къеначу хьаннаша, бIаьстенна кечдала гIертачу Iаламо, раьгIнийн басенех летта, чIегIардигийн баннаш санна, йохкучу кегийчу мискачу йарташа кIорге лоьхкура цуьнан ойланаш. ТIамо маситтаза йохийначул, йагийначул тIаьхьа, хIинцца, халла сауьйзуш, денйала гIертачу цара, шаьлтанца асанаш йохуш, доруш охьадуьллуш санна, Iийжадора цуьнан дог. ДегIа тIехь гуш чов йацара цуьнан. Берсин нийсарой кху хьаннашкахь мостагIийн дIаьндаргаша эгочу буьрсачу шерашкахь виначу лаьмнашна генахь хилла иза Iалашвеллера оцу иэрчонех. Берса кхуза кхечира, тIамехь, лиэтта, ницкъ иэшна, лен чов хилла йоьжна Нохчийчоь сийначу цIарах йогуш, тоьлла мостагI, цуьнан тIаьххьарлера дуьхьалонаш кегйеш, кху Iаьржачу ломан кIорге воьлча. Амма Берсин дагах а йара чов. Даьлла гуш цIий а, тIехула хьаьвзина муо а боцуш. Оцу тIамо ца дийнера цуьнан да-нана. Нанас цуьнан дена бина йижарий а, вежарий а ца хилла Берсин. Амма кху некъаца, xIapa хьаннаш, раьгIнаш мел йу даьржина, гIевланга акха тIулгаш хIиттийна, Iаржбелла хIолламаш, махо а лоькхуш, тIе хьард йаьлла, цхьаммо а куьг ца хьокхуш, байлахь дисинчу кешнийн баьрзнаш кIел Iохкурш цунна шен йиша-ваша хетара.

ЖугIурта кхоччуш Берса тIаьхьакхиира гихь дечган гаьннаш такхийна вогIучу, леррина вакъийча санна, векъаначу воккхачу стагана. Цунна тIекхача иттех гIулч йисча, говрара охьавоьссира xIapa.

– Ассалам Iалайкум! ГIоза дагор хуьлда хьан, – элира Берсас, меллаша воьдучу стагана тIаьхьа а кхиъна.

– Ва Iалайкум салам! Дела резахуьлда хьуна а! – жоп делира вукхо, йуьхьарваханчуьра хьала а ца таьIаш.

– КIадвеллий хьо, воккха стаг?

– Дера, бакъдерг аьлча, дегIехь гIopа ма дац.

– Мохь соьга а лой, говра ваьл хьайна, – сацийра иза Берсас.

– ХIан-хIа, ирс хуьлда! ГIолахь дIа. Охьа а вуон воьссира хьо.

– Схьалол ахь. Ас цIа кхетор ву хьо.

Берсас ша ца вуьтийла хиъча, гира мохь охьа а тесна, букъ нисбина, куй цо хьалатеттича, гучуйелира тIехь цхьа а чо боцуш хьацаро къагийна лепа коьртан ах. Дерзинчу дегIа тIе дуьйхинчу эттIачу чои йуккъера схьакъедара йакъайелла меженаш. КIоргге хьех чубоьжна гIайгIане ши бIаьрг баркалле хьоьжура Берсега. Воккха стаг говра а хаийна, цуьнан мохь шен белша тIе а биллина, тIаьхьаволавелира иза.

– Йожа сту-хIума йац хьан? – хаьттира Берсас.

– Дера, дац со да волуш, цхьа къена газа йоцург, беа кога тIехь хьайба.

– Хьо хIунда веана дечиге, кIант вац хьан?

Воккхачу стеган йуьхь цIеххьана кхоьлира.

– Йалх вара.

Берса валлал дохковелира и хаттар ша дарх.

– Уьш йалхий дIо кешнашкахь воллу, – воккхачу стага лаха чуьра гу тIера, йукъа хIолламийн хьун хIоьттина, кешнаш гайтира, пIелг а хьажийна. – Шемалан заманахь суна улло ваьлла лелаш вийна пхиъ. ТIаьххьараниг – БойсагIар имам ваьллачу шарахь. ГIаж санна, висина со ву-кх xIapa зовкх хьоьгуш.

Эвла йисте кхаьчча, Берса йухаверзо гIоьртира воккха стаг. Амма Берса, цо бохург ца деш, гихь мохь болуш йуьрта вуьйлира. Гуонаха ледара кертан лол тоьхна, агIонаш баьгна, гаьннаш тедда, чолакхдинчу стоьмийн диттийн беша йуккъехь лаьттачу лохачу лаппагIи хьалха сецира и шиъ. Керта девзиг хьоькхуш жима зуда а, воккхачу стага йийцинчу къеначу газанера кхийрачу кеда шура йаккха гIерташ йоккха стаг а йара уьйтIахь. Лаьтта хIуттуш йеха тиша гIовтал а, чорха тIе лаьцча санна, йистош йаайелла боккха куй коьртахь, берзинчу когашца, гIаш йуккъе гIуркх боьллина, цунна сараг бетташ, кертахула гуотуьйсуш лелара йалх-ворхI шо хенара кIант. И беркъа духар цунна дех дисина хилар гуш дара. XIapa шиъ кех чоьхьаволуш гиначу цо, шен «дин» охьа а тесна, ведда тIевеана, говран урх дIалецира. TIe а йеана, маршалла хаьттира шина зудчо Берсега.

– Цхьана кIанта бен зуда ца йалийнера сан, – элира воккхачу стага, леррина кIанте хьоьжу Берса тергалвелла. – Цуьнан ву xIapa кIант. Сан а, йоккхачу стеган а дуьненан дерриг самукъе хIарий, кхуьнан наний ду. ХIан, валол, чоьхьавалал. Мала шурин чай хир ду, цуьнца Iовша сискалан йуьхк а карор йу.

– ХIан-хIа, чувеана Iийр вац со. Баркалла!

– Ой, дера, вохуьйтур вац, цкъа кхаьллина а, тхан рицкъанах ца кхеташ-м!

– ГIоза йоийла! – кIентан карара урх схьаийцира Берсас. – ХIун дийр ду ткъа, воккха стаг? Белларш ирсе хетачу кхачийна-кх вайн гIуллакх. Церан къахьо a, xIapa Iазап а лан дисина-кх вай. Дала собар лойла шуна, Дала аьтто бойла шун! Марша Iойла!

– Дала дукха вахавойла хьо! Дала ирс ма дойъийла хьан! Марша гIойла, аьтто хуьлда хьан ахь дагалаьцначу тIехь!

Говра ца хууш, цуьнан йуьхь лаьцна эвлах ваьллачу Берсина хьалха схьахIоьттира шера аре. КIез-кIезиг лахлуш, арен тIе хIуьттучу хьаннаша хьулйина йеха раьгIнаш. Йуьхьа тIе бетталучу мелачу махо дегIана там бора. Хьаннашкахь декачу олхазарша лоькхура бIаьстенан цIена хIаваъ. ХIинцале а зазадаьккхинчу хьаьрса-хьечаша, йукъ-йукъа кIац йиллича санна, кIаййинера хьаннаш. Ма хаза дара кху тийначу, къеначу хьаннашкахь! Хьалха санна, хIорш маьрша йелахьара, нах кху мехкан дай белахьара, Iедало лелхийна, кху хьаннашкахь лечкъаш лелаш эзарнаш адамаш дацахьара, дерриг а халкъан дегIа тIехь йиллина лаза йисина хала чов йацахьара. Амма и йерза тигац-кх, иза йерза йитац-кх. Цхьана минотана цхьана хIуманах Iехавелла валлахь а, цунна йуххерчо гойту, дагатосу баккъал а ша йуккъехь воллу иэрчо.

КIентан докъа тIехь, кийрара мохь ца болуш, тийна йоьлхучу къоначу ненах тарделлачу оцу исбаьхьчу Iаламой, хIинцца ша керта хIоьттинчу мискачу доьзалой, дIо генахь шерачу арахь гучуйаьллачу виначу йуьртой цкъа а кхин йуха ца йан дIайаханчу бералле ваьхьира иза. Дагавеара ша цIийх схьаваьлла да. XIapa шен xIycaме масазза вогIу, цунний, Берсиний йуккъехь маслаIат дан гIерташ, даим а ДанчIас ден къамел. Дагадаьхкира цкъа ДанчIас шега тIаьххьара аьлла дешнаш а: «Мухха велахь а, хьан да ву-кх иза, Берса…»

2

Берсин дахаре хьаьжначунна моьттур дара, цул ирсе стаг Нохчийчохь тахана ван а вац. Берсин дегIа тIехь дац ша санначу боьршачу нехан догIмашна тIера шеддаш хилла лаьтта чевнийн моьнаш. Амма цуьнан даг тIера чов чIогIа йу царал. Цунна хетарехь, хир а вац и санна кийрахь боккха бала болуш стаг. Оцу дерригенна а бехке цуьнан да ву.

Ткъе пхиъ шо хьалха, йерриг Нохчийчоь гIоттучу, цара имам Шемал шайна коьрте хIотта кхойкхучу, халкъан кIентий шайн даймехкан маршо ларйан хIиттинчу деношкахь, ведда Соьлжа-ГIала вахара цуьнан да. ХIаъ, вахара, шен жимачу туьканара ткъех туьманан меха баккхал стерчийн вордана а йоьттина, царна тIе зуда а, хIетта пхийтта шо кхаьчна Берса а хаийна.

Берса ца кхетара дас лелочух. Даймахкана оцу халачу муьрехь, цунна xIop а боьрша стаг оццул оьшучу деношкахь, вина йурт хьовха, шен халкъ а дIатесна, ведда мостагIашкахьа хIунда ваьлла иза, хIун ду цуьнан цаьрца йукъара? Цунах тIаьхьа кхийтира Берса.

Соьлжа-ГIали уллохь, Рохьмад санна, бевдда баьхкинчу нохчийн кхин а масех цIа дара. Уьш а бара, Рохьмад санна, хьал IаIо гIерташ, муьлххачу некъашца лелийна а, оьрсашца йолу шайн гIуллакхан зIенаш ца хадийта лууш нах. Дукха хан йара Рохьмада совдегаралла лело. Шелахь даим а цхьана барамехь лаьттина цуьнан бахам, иза Соьлжа-ГIала веана ши-кхо шо далале, адам цецдолуш, стамбала буьйлира. Амма Берса хIумма а цец ца волура ден ахчанах. И кхета воьллера дас лелочу харц некъех. Оьрсашца совдегаралла лелор дихкинера Шемала. Россе ваха а, цигара товар дан а бакъо лора, нагахь оцу совдегаро дохка лам чохь къен долу эчиг дахьахь. Цундела Рохьмада Нохчийчу духкучу товарах коьртаниг эчиг дара. Нохчийн йарташка а вахана, ша йуха гIопе вирзича, шен хIусаме ца вогIуш, хьодий, оьрсийн эскаран штабе воьдура иза. Цо лелочух йуьхьанца ца кхетара Берса. Масех шо даьлча, Берсина хиира, шен да, халкъана халачу дийнахь йуьстахъиккхина, ведда цуьнан мостагIашкахьа ваьлла, йамарт хилла ца Iаш, ткъа оьрсийн эскарийн командованина доггах гIуллакхдеш шпион а хилар. ХIан-xIa, шен халкъана йамартло йина ца Iара иза. Цо йамартло йора ахчанах ша иэцначу паччахьан Iедална а. Цо ахчанах йухкура шина а агIорчийн тIеман къайленаш. Амма наибашна цо йухку оьрсийн къайленаш цхьана а маьIне йоцурш йара.

Берсин хьекъал ца кхочура дас бечу иэхьечу некъан бакъ мах хадо. Дас гулдинчу хьоло ирсан неI йиллира цунна хьалха. Рохьмадан аьтто хилира шен цхьаъ бен воцу кIант гIарайаьллачу Петербурге прапорщикийн школе вахийта. Мил-милла а ца кхочура оцу оьрсийн столице. Амма ахчано ца деш хIун ду! Дуьненан кIезиг ойла йеш йаьккхира Берсас цигахь и шен дахаран уггар ирсе кийсак. Шен халкъан цIийх доккхуш, дас цунна тIаьхьакхоьхьуйтура шортта ахча. Самукъане столица. Къоналла. ТIамах, мехкарех а бен къамел дацара. Къаьсттина дукха хьехайора карзахе Кавказ. Цигахь йара церан массеран а дог-ойла. Къоначу дворянаша сатуьйсура, школа чекх а йаьккхина, сихха къилбехьа акхачу ламанхошца тIаме баха. Цига оьхура, Россера хьовха, йерриг малхбузе Европера а къийбелла, шайн бахам кехатех ловзийна йа зударех хийцина тайп-тайпанчу къаьмнех дворянчикаш. Цигахь ламанхойх оьху цIий, деши хуьлий, церан бухбоцчу кисанашка Iенара, орденашка доьрзий, накхош тIехь, хьесан кIужалш хуьлий, белшаш тIехь лепара. Амма хийланна карадора цигахь шийла каш а.

Великодержавни хоршано сацам байъинера школерчу къоначу нехан. Сатуьйсура кавказски романтике, турпалчу хьуьнаршка, хастамечу совгIаташка, чинашка. И ун кхетаза ца висира Берса а. Амма, шовкъечу кегийрхойх дIакъаьстича, цхьанхьа ша висча, дегIа тIера и хоршин чарп айъайелча, цуьнан ойла а, дерриг са а генарчу, хьомечу лаьмнашка дIадоьдура. Дерригенна а тIехь толам боккхура даймахке, халкъе болчу бовхачу безамо. Доглозура цуьнгарчу инзаречу бохамаша бIарздинчу шен жимачу халкъах, куралла йора цуьнан турпалчу хьуьнарех, сатуьйсура сихха цига йухаверзаре. Ткъа хьуьнарш, хастам? Цунна уьш кхечанхьа а карор ду. Къоначу цунна ца хаьара, муьлххачу а халкъан Iенийна цIий шена тIехь, иэхьан томмагIа хилла, гуттаренна дуьсур дуйла. Цо, цкъа а синтем ца буьтуш, диллина шен дог огур дуйла… Ткъа масех сахьт даьлча, хьоло а, къоьлло а сийсочу столицин кIорге вахча, и дерриг дицлой, дворянски империн даймехкан йийсаре воьдура Берса.

Амма оццу шерашкахь малхбузехьа даьллачу революцин буьрсачу дорцала нисвелла иза цигара йуха Россе кхин стаг а хилла вирзира.

3

Кхолламо, вигна, европейски революцин буьрсачу цIеран куьрка кхоьссина Берса теш хилира 1849-чу шеран 13-чу августехь венгрин революцин эскарийн коьртакомандующис инарло Гергеяс оьрсийн-австрийски эскаршна хьалха Виллагошна уллохь герз охьадуьллучу иэхьечу дийнан. Цо гIалгIазкхийн дошлошца цхьаьна конвоировать бира австрийски императоран Iедале дIабала буьгу йийсаре баьхкина венгрийн эпсарш. ТIаьхьо цунна хиира оьрсийн паччахьо йамартлонца дIабеллачу оцу эпсарех исс инарла ирхъоллар, веанна тоьпаш тохар, кхо бIе шовзткъе йалхитта набахте кхоссар.

Венгрехь ша йаьккхинчу кIеззигчу хенахь Берсина хиира дуьненан халкъаш шайн къоман маршонехьа турпала къийсам латтош хилар, оцу турпалшна а йуккъехь турпала шен жима халкъ а хилар, ткъа маршонехьа къуьйсуш мел гIеттинарг цIела карчош, Iаьржа ун санна, хьийзаш Николай I-ниг коьртехь а волуш европейски паччахьийн цхьаьнакхетта гIepa хилар а.

Цунна хиира дуккха а оьрсийн эпсарш, салтий шайн паччахьо лелочу оцу къизаллина резацахилар, цара революцехь дакъалацархошкахьа даггара гIо доккхуш хилар.

ХIаъ, дерриг адамаш дацара адамаллин дегнаш кийрахь доцуш, къиза. Цара нийсо лоьхура шайн даймахкахь а, кхузахь, нехан хийрачу махкахь а. Церан даймохк бара – адамалла дерриг, церан Iалашо – маршо а, нийсо а йара. Ма бIаьрнeгIap ца тухуш тIеоьцура цара къиза Iожалла. Ткъа стенан дуьхьа? Шайн даймехкан сийн, шайн халкъан маршонан дуьхьа. Масане вара царна йуккъехь, цуьнан дуьхьа шайн ирс, хьал дитина, йа харцонна тIехь толам баккха, йа луьра Iожалла тIеэца кечвелла, герз карахь араваьлла.

Цунна цкъа а ца дицло йехачу набарх ша самаваьккхина цхьа де. Иза дара венгрийн революцехь дакъалаьцначу полякашна гIаттам хьаьшначул тIаьхьа шайн даймахка йухаберза къайллаха гIо дина гучубевлла оьрсийн эпсарш лоьцу де.

Царах цхьаъ – Алексей Гусев, герггара доттагI вацахь а, Берсина вевзаш, безам болуш, оьзда, догдика стаг вара.

Гусев лаца хьовсийначу эпсаршна йукъа нисвелира Берса. Кхерам гергахь хилар тосадалаза волу Гусев шен накъосташца цхьаьна парггIат кехатех ловзуш Iаш, тIехIиттира хIорш цунна.

– Господин капитан, командующийн приказца лаьцна ву хьо. Хьайгара герз схьало, – элира цуьнга тIеваханчу полковнико.

Капитан цуьрриг ца вуьйхира йа кхера а ца велира. Схьахетарехь, цунна хууш хиллера и де цкъа шена тIехIуттург хилар.

– Со мича бехкана лоцу, хаа мегий? – хаьттира цо, шен карара кехаташ ваьшта а тоьхна, стоьла тIе бертал охьа а дохкуш.

– Цуьнан Воккхалина Императорний, даймахканий йамартло йарна.

Гусев, хьала а гIеттина, ши седа санна, богу Iаьржа бIаьргаш полковникна тIе а боьгIна, курра вистхилира:

– Со реза вац оьрсийн паччахьан правительствон къизачу политикина. Амма со даймахкана йамарт ву бохург данне а дац иза. Со кийча ву сайн даймехкан дуьхьа муьлххачу а минотехь са дIадала.

– Господин капитан, со хьоьца политика йийцаре йан ца веана, командованин приказ кхочушдан веана.

Баттара даьккхина шен тур, гоьл тIехь саттийна каг а дина, полковнике дIакховдийра Гусевс.

– Капитан Барзоев, лаьцнарг гIопе дIавига! Цигахь цунна гуонаха чIогIа ха а хIоттаде!

Шеца шиъ гIалгIазкхи а эцна, лаьцнарг хьалха а ваьккхина, гIопе дIавахара Берса. Цигахь набахтин камера хилла лаьттачу цIенойх цхьаннан неIаре кхаьчча, цуьнан тIам а лаьцна, цхьана секундана соцунгIа хилира Гусев.

– Господин капитан, ахь пурба лахьара, хьоьга хьайгга масех дош ала лаьара суна, – элира цо Берсега французийн маттахь.

– Къайлаххий?

– ХIаъ, гуттар къайлаха.

Берса дIасахьаьжира. Сени чухула хаддаза дIасалелаш гора штабан эпсарш.

– Кхузахь адамаш ду.

– Соьца чуван тарлур дацара хьан?

Берса воьхна хьаьвзира.

– Иза муха хир ду?.. Бакъо ма йац. Дукханна а хаьа вайшиннан йукъаметтиг дика хилар. Ойла йехьа тIаьхьа хин долчун…

– Делахь, хьуо кхерахь, дIагIуо хьо.

Гусевс, неI схьа а йиллина, боданечу, тIуьначу камери чу ког тесира. Амма Берсас, катоьхна пхьарс а лаьцна, озийна йухаваьккхира иза.

– Господин капитан, сан пхенаш чохь кхехкарг нохчийн цIий дуйла хьуна хаьа моьтту суна. Ткъа цара шайна кIилло бу ала меттиг ца йитина дуьненна.

Гусев кIоршаме велакъежира:

– Берса, хьуна ма-дарра хаа лаахь, со-м, хьо баккъал нохчо вуйла хьажа воллура. ХIунда аьлча со даим шек ву хьан пхенашкахь кхехкарг нохчийн цIий хиларх.

НеIсагIи тIехь ах йуха а вирзина лаьтта Гусев чу а теттина, цунна тIаьххье чоьхьа а ваьлла, неI тIечIегIира Берсас.

– Сан майралла зиэн гIерта хьо? Вада лаьа хьуна, Алеша? Гой хьуна, со хьоьца ву-кх, сайн герз а, сайн са а хьан дола дIало ас!

Гусевс, къевллина мара а воьллина, бесни тIе бовха барт баьккхира Берсина.

– Суна ца оьшу хьан герз а, хьан са а. Иза оьшуш меттиг хьо виначу лаьмнашкахь йу, Берса. Майра кIант ву хьо, Берса, амма сонта ву хьо йа йуххец къонах вац хьо.

– Господин капитан, ахь со йемалво!

– Сан дешнех хьайна ма-луъу кхета пурба ду хьуна, Берса. Ахь боху, хьо нохчо ву, амма мичахь ду цунна тоьшалла? Муьлххачу а халкъан тешаме кIант, шен халкъана бохам хилча, цуьнца хуьлу. Ткъа хьо мичахь ву?

Оцу дешнаша, дуьхьал цIийдина хи тоьхча санна, йагийра Берсин йухь. Иза воккхавера шен йогу йуьхь бодашкахь Гусевна гуш йацарх.

– Берса, хьуна новкъа ма далахь ас бакъдерг дуьххьал дIаалар. Гой хьуна кху Европехь хуьлуш дерг? Халкъашна кIордийна феодальни Iазап. Халкъашна кIордийна монархийн, церан гIepaнийн леш хилла даха. Гой хьуна, цара герз буйнахь шайна маршо, нийсо лоьху. Адамашна адамаш хилла даха лаьа, ткъа иза паччахьашна дезалац. Оьрсийн император коьртехь цхьаьнакхеттачу монархаша хьаьшна французски, испански, неаполитански, немецки, итальянски революцеш. ДIадаханчу шарахь цIийла карчийна Париж, Вена, Итали, Германи. Кху шарахь сийначу цIарах йагий xIapa Венгри. Хьуна гой паччахьашна дуьхьал цхьаьнакхетта халкъаш? Кхузахь, Венгрин эскарийн могIарехь, церан салтийн белшах белш тоьхна лиэта полякаш, немцой, австрийцаш, французаш, итальянцаш гирий хьуна? Уьш бара хьуна къонахий, шен къоман тешаме кIентий! Царна хаьара, венграша толам баьккхича, и толам шайн халкъийн а толам буйла. Царна хаьара, шайн массеран а йукъара мостагI – иза цхьаьнакхеттачу паччахьийн Союз йуйла. Ткъа вай, бIе шовзткъа эзар оьрсийн салтий, церан чаьлтачаш хилла схьадаьхкина. Уьш иэший вай. Ма доккха хьуьнар ду иза! Вай, схьа а лецна, церан инарлаш, эпсарш австрийски императоран кара дIабелла. Цо уьш ирхъухкур бу. Шу, толам а баьккхина, цIа доьрзу, чинаш, орденаш йаьхна. Хьанна оьшу и иэхье толам? Кхузахь оьрсийн эскарша баьккхина толам оьрсийн халкъан историн агIон тIехь иэхьан томмагIа хилла буьсур бу…

Сени чохь когийн тата а, тIаккха комендантан девза аз а хезна, Гусев цхьана минотана соцунгIа хилира.

– Амма оьрсийн эскарша лелийначунна оьрсийн халкъ бехке дац. Эзарнаш оьрсий, со санна, доглазарца хьуьйсу дуьненан халкъаша шайн къоман маршонехьа латточу къийсаме. Оьрсийн империна дуьхьал кхузткъа шарахь турпала къийсам латточу хьан халкъана а моьтту хир ду шена тIерачу къизаллина дерриг оьрсийн халкъ бехке ду. Шел лакхарчун омра кхочушдаза ца волу салти. Хьуна ма моттийла ас берриг эпсарш бехказбоху. Дукхахберш уьш акха дегнаш долуш, къиза адамаш ду. Сан хабар дахделла, Берса. Ас элира, хьо майра кIант ву, амма къонах вац йа сонта ву аьлла. Оха-м цадевллачу денна гIуллакх дора тхешан императорна, ткъа хьо мича декхаро валийна цуьнан эскаре? Гой хьуна, европейски халкъашна хаьа венграша латто къийсам бакъ къийсам буйла. Цундела венграш, цхьаъ санна, берриш шайн даймохк ларбан дIахIиттина. Царна гIоьнна баьхкина дуккха а халкъийн кIентий. Ас хьуна бийца оьшуш бац гречески, польски, французски, итальянски халкъаша латто турпала къийсам. Царна-м кхечу халкъаший, пачхьалкхаший гIo деш меттиг а нислора, амма кху кхузткъа шарахь хьан жимачу халкъана ца хилла цхьаьнггера a гIo. Ткъа хьо, хьайн халкъана кху халачу хенахь, цуьнан мостагIчун эскаран магIape а хIоьттина, цо санна, шайн маршонехьа къуьйсурш Европехь хьоьшуш лела. Венгрин халкъо австрийски империна дуьхьал беш болу тIом хьан къомана гIo дара. Кху гIуллакхо кавказски тIамера бIе шовзткъа эзар салт цхьана ханна схьаваьккхина. Хьан къомо шена тIе паччахьан дуккха а ницкъ уозоро оьмар йахйира европейски халкъийн революцин. Ойла йел хьайна, кхузахь революционни эскарех летча а, хьайн халкъах лета хьо, Россехь ахархойн гIаттам хьаьшча а, хьайн халкъан аьтто бохабо ахь. Ахь хIинца лелориг а, кавказски фронтехь нохчашна дуьхьал летча а – цхьабосса ду. Мила ву фельдмаршал Паскевич? Ермолов дIа а ваьккхина, паччахьо цуьнан метта Нохчийчу хьажийнарг ву-кх. Ткъа Лиддерс? Хаддаза хьан халкъан цIий Iенийна, амма, Далла бу хастам, нохчаша масазза а йиттина гIибаваьккхина инарла ву иза. Ткъа хьо, кхин иэхь ца хеташ, жIаьла санна, царна гIуллакхдеш лела. ХIан-хIа, Берса, хьо нохчо вац, велахьара, тахана хьайн халкъаца хир вара хьо! Хьайн халкъан цIийх прапорщик хилла хьо, венгрин цIий Iенийна, капитанан чин даьккхина ахь.

Кисанара схьадаьккхина даточу гIутакхара схьаэцна цигаьрка а латийна, боккха баьккхина кIур чутуьйхира Гусевс. Берса, мотт сецча санна, вист ца хуьлуш лаьттара. Цунна ца хаьара, хIун аьлла жоп лур ду. Иза бехке вара. Цунна къера а хилла, кIелсецнера иза.

– Хьуна хезарий, Берса, полковнико сан бехкевар? Императорний, даймахканий йамарт хилла бохий-ца! ХIан-хIа, Берса, иза иштта дац. Уьш кхетац сох. Даймохк! Амма император, цуьнан хьадалчаш а – иза Росси йац. Иза бац сан даймохк. Росси – иза миллионни оьрсийн халкъ ду. ХIаъ, цкъа а цхьанне а дохкалуш а, иэцалуш а доцу, бодане, миска оьрсийн халкъ. Дагарш, шаданаш, мангалш кара а эцна, татаро-монголаш, польски, немецки, французски мехкашдIалецархой Нана-Россин махка тIера дIалихкина муьжгий. Со дворянин ву, амма со уггар хьалха сайн халкъан кIант ву. Со цунна тешаме хилла. Цуьнан маршонан, цуьнан сийн дуьхьа, цуьнан ирсан дуьхьа со гIоттур ву, сайн императорна дуьхьал хьовха, сайн дена а дуьхьал. Со тешна ву сайна уггар луьра таIзар дийриг хиларх. Делахь а, со вада гIертар вац, йа, къинхетам боьхуш, дехарш а дийр дац. Ткъа хьо, Берса, маьрша вуьсу. Дика гIуллакх де ахь Николайна Хьалхарчунна. Паскевича а, Лиддерса а аьлларг нийсса кхочушдеш, хьайн вежарий байъа гIо де. Кестта инарлин чине кхочур ву хьо. Хьанна хаьа, графски титул йала а мегий хьуна-м. ХIинца аравала.

Гусевс шега кховдийна куьг къевллина шина куьйга схьа а лаьцна, цIе санна богучу бIаьргашца цуьнга а хьаьжна, араиккхина Берса, цигахь лаьттачу гIалгIазкхашка неIаршна догIа тоха а аьлла, дIавахара.

Кхин ца гира Берсина Гусев. Амма, цул тIаьхьа цхьа хан йаьлча, цунна хезира, тIеман-аренан суьдан кхиэлаца Алексей Гусевний, цуьнан йалх накъостаний Мински набахтин кертахь тоьпаш тоьхна бохуш…

Цул тIаьхьа ша даймахкана генахь йоккху xIop а минот шарал йахлора Берсина. Цо хаддаза дехарш дора, ша кавказски эскаршка ваккха бохуш. Мел дог ца дагIахь а, цо гергарлонаш тийсира Кавказан тIамехь гIуллакхдинчу эпсаршца, ца кIордош ладоьгIура цара шен махкахойх лаьцна дуьйцучуьнга. Эпсарех наггахь волчо дуьйцура цигара хьал ма-дарра, хестайора ламанхойн майралла, резабоцуш луьйра цигахь акха къизалла хIитточу паччахьан инарлашна. Амма дукхахболчара йемалбора нохчий, дозаллица дуьйцура шайн иэхьечу хьуьнарех лаьцна. Ткъа мискачу Берсас цаьрга ладоьгIypa, цкъацкъа – дог доккхадеш, тIаккха – дог Iийжаш.

Ма ца Iебаш йоьшура цо Кавказах лаьцна Лермонтовс, Бестужев-Марлинскийс йазйина произведенеш! Ма лаьара цунна и доггах нийса могIанаш йаздина, оцу халачу шерашкахь шен декъазчу халкъах дог лезна и оьрсийн бакъ кIентий шен маракъовла. Амма иза хуьлийла дацара. Паччахьан харцоно уьш хеназа эгийра оццу Кавказан лаьмнашкахь.

Берса ша винчу махка йухавирзира шен халкъана уггар хала деанчу 1858-чу шарахь. Дийнначу йарташца паччахьан Iедалехьа буьйлура даа рицкъа а, тIейуха бедар а, берашна шура йаккха бежана а доцу, ткъех шарахь цхьана сохьтана а ца хедаш, хаддаза хиллачу буьрсачу тIамо гIелбина, ницкъ кхачийна, ах сов божарий тIамо хIаллакбина нохчий. Берсина шера хаьара толам паччахьан эскарийн карахь буйла, Нохчийчоьно тIаьххьара сауьзийла.

«ХIун де-те ас? – хоьттура цо шега ша дуьххьара Нохчийчу походе воьдучу дийнахь. – Со сайчаьргахьа валарх, уьш тоьлур бац. ТIаккха йуханехьа некъ а суна хир бац. ТIаккха йов тIеман карьера. ТIаккха, дуьненах хаьдда, таллархочо хьийзо экха санна, лаьмнашкахула, хьаннашкахула ваьлла лела дезар ду сан. Нагахь со сайн меттехь Iахь, ахча а, чинаш а, самукъане дахар а хир ду…»

Дерриг къастийра оцу дийнахь Гелдагана уллохь хиллачу тIамо.

Берсина оцу дийнахь дуьххьара гира тIамехь леташ нохчий. Царна йуккъехь бара сирбелла баккхий нах а, маж-мекх далаза бераш а…

Берсина хаьара паччахьо шен эскарш керла мехкаш дIалеца, кхидолу къаьмнаш тало, дворянийн хьал-бахам алсамбаккха тIаме лоьхкийла. Инарлаша, эпсарша салтий тIелоьхку, хьерабевлча санна. ЦIийх ца Iеба церан сутара бIаьргаш, тIулган дегнаш. Тахана цIийIанорна царна чинаш, хьал лур ду. Цаьргахь герз ду, шортта тIедуха а, даа а ду церан. Ткъа царна дуьхьал летачу къоьжачу нехан, берийн? ХIан-хIа, цара, дуьххьалдIа маршоней бен, кхин хIуммане а са ца туьйсу. Уьш, шайн даймохк, шайн доьзалш, шайн синош лардан гIерташ, оьгу. «Уьш бац ткъа сан дай, сан вежарий?» – хоьттура цо ша-шега, гу тIера дIа тIаме а хьоьжуш. Ткъа иза йукъахь волу полк, цкъачунна тIамна йукъа ца йоьдуш, резервехь лаьттара.

Эххар а зурмано хаам кхайкхийра. Шен сотнина хьалха а ваьлла, хьалалаьцна тур а долуш, гух чу говр хийцира Берсас.

Амма ойланаша цуьнан синтем байъинера: «Алешка Гусев вацара ткъа оьрсийн дворянин, эпсар? Цуьнга ца хьоьжура ткъа хьалхахьа ирсе дахар, чинаш, тIеман карьера? Шайна аттаниг лоьхуш эгна ткъа къийсамехь испански эпсарш Риего, Квирога, грекийн эла Ипсилантий, валах Тудор Владимиреску? Шен ойла йора ткъа Шегошварена уллохь оха вийначу Шандора Петефис? Ткъа Гарибальди стенан дуьхьа лела дуьненахь маршонан байракх мел айъинчохь герз буйнахь гIийлачийн магIаре хIуьттуш?»

Махо шок йеттара лерехь. Молханан кIуьро бIаьргаш Iийжабора. Лергаш къардора йуьйлучу тоьпаша, вовшехдеттачу болато, хьоькхучу маьхьарша, дечу узарша. Берсина хьалхарниш хIинцале а лета боьллера. ХIара хIинца а тIе ца кхаьчнера. Амма шера гора нохчийн къоьжа а, къона а, амма оьгIазе, майра, Iадийна а йаххьаш.

«Дуьненан даьхний лаха, чинашкахь хьалабовла баьхкинера ткъа паччахьийн къизачу туьра кIел цIий Iеночу Венгрина гIоьнна баьхкина полякаш, итальянцаш, австрийцаш, французаш, чехаш, сербаш?.. Горлера, венски студенташ, йаI! Ма дера лийтира уьш цигахь шайн императоран эскаршна дуьхьал. Ма безачу мехах дIаделира цара шайн дахар! Цара массара а маршонан, нийсонан дуьхьа шайн дахар дIаделла, кхечу мехкашка а бахана, ткъа со…»

Оццу минотехь цунна гира шена хьалха волчу полковнико тур тоьхна воккхачу стеган сира корта дегIах къастош…

– Нохчий! Со шун ваша ву, со шуьгахьа волу! – мохь белира кхидIа са ца тохаделлачу Берсин…

* * *

«Мухха велахь а, хьан да ву-кх иза, Берса…», – декара цуьнан лерехь ДанчIин дешнаш.

Да-нана. Ма доккха, дагна гергара дешнаш ду уьш! Къаьсттина сий деш лоьру уьш нохчочо. Мел оьздангалла йайначу, мел акха дог кийрахь долуш кхуьучу кIанта а сий до шен де-ненан. Цо и шиъ цкъа а дIа ца тосу, дицдац, ша мел боккхачу бале вожарх, адаме цалайаллал йоккхачу халонга нисваларх. Берийн бераш а долуш, сирвелла воккха стаг хилла ша дIахIоьттича, тIаккха а, шен дена-нанна хьалха нисвелча, хIинцца пхи шо кхаьчна бер санна хуьлу иза. Цаьршиннан дош цунна Дала аьлларг ду. Иштта ду дайшкара схьадогIу цуьнан халкъан гIиллакх. ХIинццалц схьа ваьлла вац и дохош кIант. Амма Берсас дохийна иза. Кху тIаьххьарчу ткъе пхеа шарахь пхоьазза а ца гина цунна шен да. Йа хIумма а иза гape са а ца туьйсу цо. Иза къехка шен дех, цуьнан хьолах. Лаац цуьнан цIе йоккхуш хаза а.

«Бакъ вуй-те со?» – хоьтту цо ша-шега.

ТIаккха цунна хьалхахIутту полковнико тур тоьхна, къеначу дегIах къастийна говрийн когаш кIел боьжна воккхачу стеган сира корта, хIинцца ша керта хIоьттина йалх кIант тIамо вийна цхьалха висина воккха стаг а. Уьш эзарнаш бу цуьнан декъазчу даймахкахь.

«ХIаъ, хьо бакъ ву, – хеза цунна шен деган кIоргера. – Оьздачу стагана шен даймахкал сийлахь а, лекха а хIума хила йиш йац дуьненахь. Цунна йамарт хиллачу стагана къиза Iожалла йогIу!»

XIV корта, ВЕЖАРИЙ

Йарташ йогу; орца дац царна.

МостагIчо байъина даймехкан кIентий.

ЦIерийн меттанаш метеорех догу,

БIаьрг кхеттарг Iадавеш, мархашкахь ловзу.

Дерачу экханха цхьамзанаш буйнахь

Машаре хIусамашка толамхо лелха,

Къена нах, берашший цо къиза дойъу,

Ткъа цIеша цIийдинчу куьйгашца

Цо къона мехкарий, наной а хьоьсту…

М. Ю. Лермонтов. «Измаил-бей»

1

Дукъаца лома боьдучу новкъа охьавогIу Аьрзу, Iаьрчхил дехьа басахь шайн ирзохь дежаш Iелин а, Чорин а стерчий а гина, Маккхал цIа а хьажийна, цигахь Iела хIун деш ву хьажа дагахь, дукъан аьрру агIонца чухьаьвзира.

Аьрзу шех дIакъаьстича, цIеххьана сингаттамо дIалецира Маккхал. Кестта махках ваьлла ваха дезар а дацара иза кхолийнарг. Махках ваьлла-м дикка леллера иза. Цкъа, Шемалан цIарах туркошца дийцарш дан Стамбуле воьдучу Сапарчин Юсуп-Хьаьжица вахана, Турцехь бутт хан йаьккхира цо. Шарахь гергга оьрсийн йийсарехь а Iийра. Махкахвалар-м дуьххьара тIе ца догIура цунна. Цкъацкъа де а бахьана доцуш, шен цхьалла санна, йеза ойланаш хьаьвзара цуьнан коьрте. Кху дукъа ваьлча, малхбузехьа аренах бIаьрг кхетча, мел иза къехко гIертарх, карлайуьйлура бералла, вина йурт. ХIара ша волччохь вуьтий, тIома айъалой, цига дIадоьдура са. Цуьнан ирсе а, декъаза а миноташ уьш йара – и гена йахана хан дагалецар.

Маккхална халла дагабогIура шен да а, кхо ваша а. Цуьнан йалх шо долуш цхьана дийнахь хIаллакьхилира уьш виъ. Нана-м хьалххе йеллера. Йижарий хилла а бацара.

Шен схьавалар Гермачигара дара Маккхалан. Цуьнан да Iабдурахьма Нохчийчохь а гIараваьлла воккха молла вара. Цо йиллинчу Нохчийчохь дикачу масеханнах цхьаъ лоруш йолчу хьуьжарехь маьхза доьшуш дара къечу нехан бераш. Йерриг шен ойла Далла тIейерзийначу воккхачу стага, веа кIантана цунах цатам баларна кхоьруш, церан нана йелча зуда а ца йалийра.

Жима Маккхал теш хилира ден а, вежарийн а къизачу Iожаллин. Оцу аьхкенан дийнахь шайн цIенна генадоцчу Iинах лулахойн берашца луьйчуш вара иза. Йуьртана малхбузехьа цIеххьана тоьпаш а, орцанан маьхьарий а девлира. Берашна шера хаьара царал тIаьхьа хуьлуш дерг. Тоьпаш карахь аралилхинчу божарша йуьртал ара сихдира зударий, бераш. Цхьадерш гитоьхна, вуьш марахь, кхечийн куьйгаш лаьцна тIаьхьаийзош, хьун йолчу aгIop дIауьдура зударий. ЦIуьхIарш хьалха а баьхна, цаьрца ведда тIехвелира баккхийчех масех мутаIелам. КIелхьарбовла уьдучу зударийн, берийн могIа хадале, эвла йуккъе иэгадоьллачу йаккхийчу тоьпийн цIийделлачу хIоьънаша цIераш йехкира аьхкенан малха кIел кхарзаделлачу цIенойх, божалех, докъаран холанех. КIелхьарбовла ца кхиъначу зударийн, берийн маьхьарша къардира хIаваъ. Ловчкъа меттиг лоьхуш, маьхьарца тIома уьдура котамаш.

Эвлана гуо лаьцнийла хиъча, шеца кхузткъа стаг, цаьрца шен кхо кIант а волуш, хьуьжар чу къовлавелира къена Iабдурахьма.

ЦIеххьана диначу тIелатаро бохийначу нахера дукха дуьхьало йоцуш уггар хьалха йуьрта иккхира Московски гIашлойн полк. Хьуьжаран цIеношкахь къовлабелла нах буйла хиъначу майоро Филипповс неI кагйан омра дира. Амма чуьрчу наха, корашкахула ара нийса тоьпаш йетташ, цIеношна хьалхахула шайна тIе ца буьтура салтий. Дуьххьара йиначу штурмехь синметта топ кхетта вуьйжира майор а.

ГIазотехь Iожалла тIеэца нигат дина, кIелсецнера и кхузткъе цхьаъ стаг. Карадуьйла аьлла, шолгIачу эпсаро шайга мохь тоьхча, назманца жоп делира цара:

АллахI Дела, тхо хьайн делахь,

Хьайн гIазотан орца лолахь,

Хьайна гергахь сийлахь делахь,

Сийлахь дарже кхачаделахь.

Буьйса йоцуш бода богIу,

Марха йоцуш кхолар йогIу,

Бехке доцуш тIом тIебогIу,

АллахI Дела, тхан гIo делахь.

Велча гIазот лийчор ма вац,

Цунна марчо хьарчор ма дац,

Моллас заIам доьшур ма дац,

Лахьти чохь барт хоттур ма бац…

И чалх хIоьттича, массарна а вицвелла висина жима Маккхал, кхеравелла, ша хIун леладо ца хууш, эвла йуккъехула ведда а лелла, эххар а шайн керта нисвелира. ЦIенна гуо бина салтий а, чуьра араетташ тоьпаш а гина, лулахойн цIийнан маьIIехь сецира иза. Цигахь Iадийна вогIавелла лаьттачу цунна гира, масех салтичо тIехьахула тIе а вахана, пенаца йол а йоьттина, цунах цIе тосуш. ТIехула поппар хьаьхна дуьйцина динчу цIенойн пенаш дага ца туьгура. Верстина лекха эпсар, баттара даьккхина тур а лестош, шайн маттахь салтий чехош, мохь хьоькхуш, хьаьдда лелара. Дукха хан йалале, йеа говраца такхийна йалийна, лекхачу чкъургаш тIехь йоккха топ хIоттийра цIенна дуьхьал а йерзийна. Цуьнан Iаьржа бага хIоъ-молханах а йуьзна, кIур туьйсуш йогу милт лерга Iоьттира салтичо. Чуьйнан стоммачу биргIано, кIегаръоьккхуш, цIе тосуш даьккхинчу татано лерга поттанаш хIиттийна Маккхал ша лаьттачохь голаш тIе лахвелира. Цхьа хан йаьлча ши бIаьрг биллинчу цунна хьуьжаран неIарний, кораний йуккъехь доккха Iуьрг гира. Йух-йуха а йузуш, масазза а туьйхира цара йоккха топ. Амма цIа чуьра арайетта тоьпаш, назманан мукъам ца соцура.

Дуккха дараш хилла эпсар воьхна, дарвелла хьийзаш, цига кхечира инарла-майор Волхонский. Эпсаран рапорте ла а доьгIна, цо омра дира, цIе а латайай, туьнкалгехула чу йол, дечигаш кхийса аьлла.

ДIасахьаьлхинчу салташа оцу минотехь кхочушдира инарлин омра. Алах кегий цIевнаш дина, цIе а туьйсуш, уьш цкъа хьалха чу а кхийсина, тIе декъа дечигаш тийсира цара. ЦIийнан корашкахула а, йоккхачу тоьпо даьхначу Iуьргашкахула а сийна кIур тийса буьйлира. КIез-кIезиг лагIлуш, севцира чуьра арайетта тоьпаш. Оцу кIуьра йуккъера схьа иллин буьрса аз хезара:

…Болатан шаьлтанаш

Баттара йаха вай.

Къизачу мостагIийн

ДогIмаш тIехь кегйе вай!

Делерчу орцанца

Кхолха гуо хадабай,

МостагIийн декъаш тIехь

Ваьшна некъ билла вай!..

– Йа АллахI! Йа АллахI! – маьхьарий детташ, буйна шаьлтанаш а лаьцна, неIарех, корех ара а лелхаш, салташна чухьаьлхира нах.

Амма, шекбоцуш лаьттачу салташкарчу тоьпаш буьххьера деха, ира цхьамзанаш пханарш йуккъехула чекх а дуьйлуш, шалхаоьхура уьш. Чуьра аралилхинчаьрца вацара Маккхалан къена да а, кхо ваша а. Церан декъех чим хилира…

2

Оцу дийнахь байлахь висина Маккхал Нохчмахкарчу цуьнан ден доттагIчо ша волчу дIавигира. Iабдурахьманна къаьсттина дукхавезара жимахволу кIант. Иза хьалхе ненах валарна a, xIyманан тидам дика болуш, хьекъале бер хетарна а. Цунах йара ден йерриг дегайовхо. Шена хуу Iилма цуьнга дIадала сацам хиллера цуьнан. ДоттагIчун ойла кхочушйархьама, къеначу Чербис Нохчмахкара уггар тоьллачу хьуьжарехь дешийтира Маккхале. Масех шо далале иза Iилманца лакхавелира шена хьоьхучу молланел а. Цо ца Iебаш доьшура кара мел деана жайна. Шерра карадерзийра Iаьрбийн, туркойн меттанаш. Амма Маккхалх молла ца хилира. Шен ден, вежарийн а Iожалло диллина дог огу иза цIейаханчу нойбоьрахойн Эскин бIаьн магIаре хIоьттира.

Цуьнан адамаллин даг чохь биллина лаьтташ беккъа цхьа цабезам бара – шен да а, вежарий а байъинчу мостагIашка. Маккхала дуй биънера церан чIир йекха.

Шен дуьххьарлера бIаьнча, къона Аьрзу, гиначу хьалхарчу дийнахь везавелира Маккхална. Даим тийна, ойлане, амма майра, тешаме, къинхетаме. Аьрзуна а везавелира къона Iеламча. Цунна иза оьшура дIа ког мел баьккхинчохь. Леш воллучуьнга а, веллачуьнга а хьажа. Наибашка кехат йаздан а, цаьргара деанарг деша а. Цхьа шо далале Маккхала Iамийра Аьрзу Iаьрба йозанна. Цаьршинна йуккъехь тасаделла доттагIалла чIагIдора тIеман цIаро.

Аьрзу дуй биъна ваша вара Маккхалан. Аьрзус валийра иза оьрсийн йийсарера цIа а.

Нийсса кхойтта шо хьалха, Шемална йамартло а йина, наиб Хьаьжа-Мурд ведда оьрсашкахьа ваьлча, цунна виэн кхиэл йан Эвтара гулбира берриг наибаш а, Iеламчаш а. Кхайкхина цига ваханчуьра цIа вогIу Маккхал, Мичка тIехь оьрсийн отрядна тIе а Iоттавелла, цаьрца хиллачу кхийсаршкахь дагна лакхахула некхах чекх дIаьндарг йаьлла, йийсаре лецира. Маккхал Iеламча вуйла а, иза Шемалан диванера вогIуш вуйла а хиъначу инарло бароно Вревскийс, Соьлжа-гIопарчу госпитале а вигна, леррина дарбанаш а леладайтина, Псковски губернерчу Вревски уездера шен имене дIавахийтира.

Жимма а нохчашлахь цIейоккхуш болу нах шайн йийсаре нисбелча, лорий Iалашбора паччахьан инарлаша. Цкъа-делахь, шайн именешкахь маьхза бацо леш бара царна уьш. ШолгIа-делахь, къаьсттина кху Нохчийчохь ца хуьлуш хIун дуьсу, тIамехь шайн веза-гергарниг нохчийн йийсаре нисвелча, цуьнца хийцархьама.

Иштта меттиг тIекхачаре веха хьежа ца дийзира Вревскийн. Дуй биъна ваша доь доцуш вайна, бIаьрга сара кхетча санна, хьийзара Аьрзу. Цхьана баттахь лийлира иза цунах хилларг ца хууш, кхин цхьа бутт а белира, и мичахь ву ца хууш а. Масазза вахара иза, маьрша нохчо хилла, оьрсийн агIонга разведке, мел ахча дайъира, доттагIчух хилларг хаа гIерташ, лазутчикашна луш. Эххар а цунна хиира инарло Вревскийс иза Россе дIавигийтина хилар. ТIаккха ойланаш кIезиг йира Аьрзус. Хийла йоьхна буьйса йадийра цо инарла йа цуьнан герггарчу доттагIех цхьаъ йийсаре лаца гIерташ, Iелий, Чорий, Васаллий йуххе а ваьккхина. Эххар а цуьнан аьтто белира Вревскийн уггар гергара доттагI, цхьа полковник, йийсаре вало. Иза а валош шаьш Гати-Юьрта дирзинчу буса цу полковникан куьйга бароне доцца кехат йаздира цо:

«Инарла Вревский! 14-чу ноябрехь Эвтарара вогIу сан доттагI, дуй биъна ваша, хьан отрядна тIенисвелча, луьра чов йина вожа а вина, йийсаре а лаьцна, хьайн махка дIахьажийна ахь. Цунна дуьхьал ас йийсаре лаьцна валийначу хьан хьомечу доттагIчо йаздо xIapa кехат. Хьайн паччахьан хьал хьовха, кху дерриг дуьненарчу паччахьийн хьал, xIapa лекха лаьмнаш, цIен деши дина, ахь суна дитарх, доттагI дIахир вац хьуна, ахь сайниг схьаваллалц. Цуьнан цIе Маккхал йу. Аьрру куьйган пIелгаш дац цуьнан, йийсаре лоцучу дийнахь дагна лаккха некхах чов хилла а, боху, цунна. Нагахь, ши бутт балале, ахь сан доттагI схьа ца лахь, xIapa хьайниг дуьнен чохь хир вац.

XIapa кехат хьайна деанчу стагехула суна жоп даийта. Йийсархой хуьйцур бу вайша ахь сан доттагI ваьххьинчохь, Мичка йистехь.

Гати-Юьртарчу Абубакаран Аьрзу».

Цунна кIел полковнико шен масех могIа а йазбира:

«Хьомсара доттагI Ипполит Александрович! Со йийсаре валийнарг кху Ичкерехь лоруш тIемало, кхаабIенан командир ву. Ша акхаройн xIyx велахь а, рыцарски амалш йолуш стаг ву xIapa. Сан дика дола а до хIокхо, оьшуш хIума а дац, вайша цхьаьна вацар бен. Ша эрна хабарш дуьйцур доций хIокхо хаийтина вайна. Сан са хьан буйнахь ду. КхидIа дийцар совнаха хета.

Коша верззалц хьан Саша».

Аьрзус йиллинчу меттехь ши бутт балале полковникца хийцина Маккхал йуха Гати-Юьрта вирзира.

Оьрсийн махкахь йаьккхинчу хено а, Гуьржехула дIа Турце вахана леларо а цунна хьалха схьадиллира нохчашна къайле хилла лаьттина дуккха а гIуллакхаш. Цунна шен бIаьрга гира оьрсийн ахархошкара къоьлла, лолла, цхьана кIеззигчу наха царна тIехь латто къизалла, сийсазалла, муьжгаша шайн маршонехьа латто гIийла къийсам. Хиира, оьрсийн халкъана нохчашца тIом ца оьшийла а, аьтто нисбелла салти водий лам чу хIунда вогIу а, шен дайн, вежарийн Iожаллина бехке и салтий цахилар а.

ХIетталц ша туркх хиллачу гIазотан идейшна цигара цIа вирзича сацамболлуш дуьхьалвелира Маккхал. Нохчашний, махкарчу керста къаьмнашний йуккъехь мостагIалла латто гIазоте кхайкхам дIабаккхар, Россехь миччахьа Iедална йечу дуьхьалонах пайдаэцар, церан куьйгалхошца бертадахар, кхечу къаьмнашца ма-хуьллу машар латтор хьалхахIиттадора цо тIеман баьччанашна. Оцу тIехь цуьнан йаккхий галморзахаллаш хилира цаьрца, къаьсттина – цхьаццаболчу Iеламчашца. Цара «мунепакъ» олий йоккхура цуьнан цIе. Шен ваша Аьрзу воцург, кхин шена тIетевжаш стаг воцуш, йеххачу хенахь оцу шен идейца цхьа висира Маккхал. ТIаьхьо кхоалгIа накъост – Берса – кхийтира цаьршиннах. Малбелира имаме болу цуьнан тешам а. Мацах цкъа къона волуш, Шемалан цIе бусалба динехьа, маршонехьа къийсамах ца къастайора Маккхала, иза суждане оьхура цуьнан цIарна хьалха. Амма тIеман тIаьхьарчу итт шарахь, къаьсттина Мохьмад-къеда а, Сулиман-молла а, Джамалдин а имамна дуьхьалбевлча, Шемалах тешам байра Маккхалан.

Маккхал цецвуьйлура Шемалах, шен Iалашоне хьаьжжина, Iеламчаша ша Iораваккхарна а ца кхоьруш, шариIатан низамаш цо шена товчу aгIop дIахьийзорах. Дуккха а кхетара имамо лелочух, амма тийна Iара. Цхьаберш – имаман Iалашо шайн Iалашонца йогIуш хиларна, шолгIаниш – бекхамечу имамах кхоьруш. Бакъду, цунах ца кхоьрурш а бовлура. Амма ишттаниш кхоъ бен вацара: акхашойн къеда Мохьмад, нохчийн молла Сулиман а, Шемалан стунда Джемал-Эддин а.

– Халкъана хьехамаш бан ца беза, – бохура Мохьмада Шемале, – нагахь айхьа бечу оцу хьехамаша адамашна диканиг, пайдениг, оьзданиг, адамаллениг лур ду аьлла, хьо тешаш вацахь. Амма, хьан хьехамаша адамаш адамаллех дохуш делахь, церан дегнаш чу оьгIазло йоссош йелахь, цара зуламе тIаьхье йуьтуш йелахь, иштта хьехамаш ма бе, шен кхоллам халкъан кара ло. ДегIастанара доьхна хьелаш, тIемаш, мостагIаллаш а хьан зуламечу хьехамийн а, хьан харцхьарчу некъийн а жамI ду.

Маккхална хIинца а шена хезаш санна хетара Сулимин майра, цIена аз. Харцонна дуьхьал нисвелча, къармазечу, даим а дIа нийсо лоьхучу цуьнан xIop а дашах тешара адам. Цо Iорайохура, динан, шариIатан некъаш шена а, шен Iедалан а аьттонехьа хьийзош, Шемала лело харцонаш, къизаллаш. Ша тIарикъатан некъа тIехь нийса ву, боху Шемала, ткъа адамашна тIехь шен Iедал герзаций, къизачу таIзаршций латтадо цо. Шена новкъа верг хIаллакво, шеггара кхиэл а кхайкхайой. Шена тIебеана мотт бух болуш бу-бац ца хьожу, бехкевечу стеган бехк бу-бац къасто ца гIоьрта. Адам кхерорца шен Iедал чIагIдархьама, бехкебоцчу бусалба нехан кортош доху. Ткъа Къуръан тIехь аьлла ду, бохура Сулиман-моллас, гамонца, хьогIаца бехкбоцу стаг вийнарг абаде абадаллалц жоьжахатин цIергахь вогур ву. Ткъа имамо хIун до? Зуламхо ведда кIелхьарваьлча, цуьнан гергара нах бойъу. Иза нийсса дуьхьал ду шариIатна. Байн, жоьра зударийн хьакъ, мулк ма лачкъайе, шен дола ма йаккха, боху Къуръано. Иза динчу стагехь эз-эзар шерашкахь Ша жоьжахатин цIергахь Iазап даллор ду, боху Дала. Керстанашна дуьхьало йан ницкъ ца кхаьчна, йа кхерабелла, йа адамийн цIий Iано ца лиъна, йа оцу тIамал машар безна, керстанашна муьтIахь хилла севццачу бусалбанийн йарташ йагайо, божарий бойъу, зударий, бераш йийсаре кхуьйлу Шемала, церан бахам талабо цо. Иза дукхе дукха чIогIа доьхку Къуръано.

– Йуьхьанца, динан хьехамаш барца, адам кхетош шена тIаьхьа дуьгура Шемала, – бохура Сулиман-моллас. – Ткъа и цхьа хан дIайаьлча – нуьцкъаха а, кхерош а. Оьрсашца машаре хила дуй биъна халкъ шен Iедална кIел нисделча, и дуй къарбойтуш, нуьцкъаха оьрсашна дуьхьал а доккхий, бохаме дожадо цо. Цхьана aгIop, Шемала хьийзадо иза, оьрсашца машар хIунда бу хьан бохуш, вукху aгIop, оьрсаша хьийзадо, айхьа биъна дуй къарбеш, шайна йамартло хIунда йина ахь бохуш. Шинхьарчара а йарташ йагайо церан, бахамаш талабо, адамаш дойъу, йийсаре дуьгу.

Шовзткъе цхьоллагIа шарера хьала масазза а нохчийн наибаш, динадай а иэца гIоьртира паччахьан инарлаш. Буьрсачу имаман а, халкъо лоруш волчу нохчийн къармазечу моллин а галморзахаллех пайдаэцархьама, уьш ма-хуьллу ирйархьама, Сулиман-моллин хьехамаш а, кхайкхамаш а гул а бина, «Кавказ» газет тIе туьйхира командованис. Iедало шен ницкъ кхочург дерриг дира иза шегахьа ваккха гIерташ, амма гIуллакх ца хилира.

Сулиман-моллица шен хиллачу къайлахчу дийцарийн жамIах лаьцна инарла-адъютанте эле Воронцовга йаздира инарла-лейтенанта Лабинцевс: «Хьалха ас хьан сийлалле ма-йаздарра, вайн аванпостехь тхойшиннан хиллачу дуьххьарлерчу цхьаьнакхетарехь Сулейман-Эфендис соьга элира, Шемала дIакхоьхьу некъ а, цуьнан Iедал а Къуръанний, шарIаний нийсса дуьхьал бу, цундела шен бакъо йац иза къобалван а, цунна гIo дан а. Шаьшшиннан йукъаметтигаш галйевлла, ша цунах дIакъаста герга ву. Иштта шаьш цунна резадацар шега хаийтина шен доттагIаша Шемалан герггарчу Iеламчаша Джемал-Эддина а, ГIазгIумкан къедано Мохьмада а. Нагахь вайн правительствос Макка дIадаха шайна бакъо лахь, аьтто а бахь, шаьш Шемал дIа а тосур ву, цо шарIаний, Къуръанний дуьхьал лело гIуллакхаш Iорадахарца халкъа йуккъехь цуьнан сий а дожор ду.

Амма дIабаханчу беттан 22-чу дийнахь буьйсанна ши сахьт долуш тхойшиннан шозлагIа хиллачу цхьаьнакхетарехь Джемал-Эддинах а, Мохьмадах а лаьцна сецна дош ца элира Сулейман-Эфендис. Шена и шиъ ганза дукха хан йу, цаьршиннан дагахь дерг хIун ду хаац шена, бохура. Шех дерг а шина даггахь дерзийра. Шена-м, дера, Макка дIаваха ма лаьара, амма цига воьдучу даьлча, ша вайгахьа вала веза, ткъа иза кху некъехь шен дан йиш йац. Дийцарехь, Шемала цунна тIе доккха жоьпаллин гIуллакх диллина. И чекх ца доккхуш, дIавахча, цо а, наха а ша веддарг, кIилло, йамартхо лорур ву, бохура. ТIаккха ас хаьттира, хIетталц нохчех а, Шемалх а лаьцна вайна къайлаха хаамаш бала резахир варий хьо аьлла. Сулейман-Эфендис иза аьттехьа а ца дитира. Ша цкъа а айкх, йамартхо хилла вац, хила ойла а йац, элира цо. Ша Шемалца ийгIина воьду Макка, ткъа шен халкъаца, даймахкаца галваьлла ваха ца гIерта, амма, хьаьнцца ийгIича а, шен йамарт хила йиш йац, элира цо…»

Сулиман-молла а, Мохьмад а имамна дуьхьалбовларх цецволийла а йацара. Уьш-м кхечу къомах нах бара. Тамашийна дерг кхин дара. ТIарикъатан вирдан бухбиллархойх цхьаъ волу Шемалан стунда Джемал-Эддин а ваьллера шен невцана дуьхьал.

– Ас дукхе-дукха чIогIа дихкинера хьуна оьрсашна дуьхьал герз айъар, – бохура цо Шемале. – Амма ахь ладогIанц соьга. Айхьа-хьайна ор доккхуш хила тарло хьо. ТIаьхьа делахь а, ладогIa сан хьехаре. Сацабе тIом. Иза дан ца лаьа-кх хьуна? ХIета, сан тIаьххьарчу дешнашка ладогIал. Делан а, пайхамаран а неIалтах ма волуьйла хьо, нагахь ахь йа хьан мурдаша оьрсашна муьтIахь хилла севцинчу бусалба нахана зулам дахь! Делан неIалт хуьлда хьуна, тIарикъат дагца къобалдина а доцуш, дуьне лоьхуш, Iедал дезаш хьох имам хиллехь! Делан неIалт хуьлда, тIарикъатан некъ къобал ца беш, дог цIена доцуш, дуьненан бахаман, дуьненан Iедалан дуьхьа зуламан некъ лаьцна, ахь аьлларг деш хьуна тIаьхьахIиттинчу мурдашна а…

Калугехь Шемалан гIуллакхаш вуон дац бохуш хезна Маккхална. Шемална а, цуьнан доьзална а шарахь пхийтта эзар сом ахча ло, боху, паччахьо. Имамна дешица кхелина тур а делла, тов. Эло Барятинскийс, Шемал шен ваша ву аьлла, кхайкхийна, боху. Шемалан кIант Мохьмад-Шепа паччахьан гIаролехь гIуллакх деш ву. Имамна а, цуьнан тIаьхьарчу тIаьхьенна а дворянийн дарж делла паччахьо.

Шемалца иштта къинхетаме, комаьрша хIунда ву-те оьрсийн паччахь? Цул хьалха ламанхойн дуьххьара хилла имам шайх Мансур, оьрсийн махка а вигна, набахтехь вийна. Таймин Бийболат йамартлонца вейтина. Шемалал тIаьхьа Нохчийчохь гIаттаман коьртехь хилла БойсагIар ирхъоьллина. Ткъа и Шемал, кара а эцна, куьйгаш тIехь вазвина лелаво. ХIунда? Гунибехь халкъана тIе уггар хала киртиг хIоьттича, ша нохчашна биъна дуй а къарбеш, мостагIчунна тIе хIунда вахана Шемал?

Мухха делахь а, тахана карладуьйлура Маккхална ша хаъал хилчахьана хилларш а, лелларш а. Халкъана хиллачу бохамийн бахьанаш лоьхура. Йуха а хьовззий тIевоьдура ша йийсарехь йаьккхинчу ханна. XIapa нохчий цкъа а оьрсашца машар хир боцу мостагIий хетара Россехь. Цигахь адамийн дегнаш чу ламанхошка цабезаман дIовш дуттура диллина дIа. Дависарг, халкъашна тIехь Iазап латтораш цхьана дийнахь хIаллакбан ницкъ белара! ТIаккха маьршша садоIур дара халкъаша. Машаре дехар дара. ТIом боцуш, цIий ца Iенош. Амма хьан хоьтту оьрсийн а, ламанан а халкъашка царна хIун лаьа?

ХIаъа ткъа, ламанхошна ца лиира паччахьан Iедална кIелдаха. Мелла а йахь йолчу стага, йахь йолчу халкъо дуьхьало йоцуш коча оьцур ма дац олаллин дукъ. Цундела шайн ницкъ ма-кхоччу дуьхьало йира ламанхоша. Мансуран а, Бийболатан а заманахь уьш тешара шайн ницкъах, шайн маршо шайга ларлург хиларх. Амма, Шемалан заманахь и тIом бахбала боьлча, хиира шайн дуьхьалонча мел нуьцкъала ву. ХIеттахье къера а хилла севццехь, иэхье хIумма а ма дацара. Оьрсашца тIом а бина, машар а бина, совцур бара-кх. Хьалха санна, машаре бехар бара-кх. Хьанна хаьа, хенан йохалла Iедална дуьхьал къийсамехь цхьаьнакхета а мегара. ХIинца а дац тIаьхьа. Шен дагахь Маккхал тешна, Iазапехь далло халкъаш мацца а цкъа, цхьаьна а кхетта, Iедална дуьхьал летарг хиларх. Цунах теша Берса а, Аьрзу а. ХIокхарна дика ма хаьа кхечу динехь болу дуккха а нах шайгахьа бевлла турпала лиэтар. Халкъаш тешо деза и маршо церан массеран а йукъара гIуллакх хиларх. Ламанхой тешийна ца Iаш, оьрсий а.

Дуккха а шераш хьалха и идея дIахьейира Маккхала. Амма цунна гуонаха болчу Iеламнаха и аьттехьа а ца йитира. XIapa, Маккхал мунепакъ, йамартхо а кхайкхийра.

ХIун дийр ду ткъа? ХIинца Шемал а, цуьнан гIоьнчий а бац. Кхин зама а, кхин адамаш а ду. Цара гIазотан байракхан метта йукъарчу маршонан байракх ойъур йу.

Урх мела йитина Маккхалан говр меллашчу боларахь йуьрта йуьйлира. Тахана къаьсттина йаьсса хийтира цунна Гати-Юрт. Наггахь кетIахь гуьйригаш тIе а хевшина, лохха вовшашка къамелаш деш йа, лаьттан бIаьра а богIабелла, лелаш нах гора. Сингаттамо дIалаьцнера массо а. ДIабоьлхурш а, бухахь буьсурш а. ТIехволучунна олуш гIалх а доцуш, кевнашкахь кIегархевшина Iара кенах довла доьлла жIаьлеш. Йеккъа цхьа котамаш йара хIуманнан а бала боцуш, урамехь мIарашца кхелли кегош, шайна таро йан гIерташ.

«Шовзткъа шо кхаьчна дели сан, – ойла йора Маккхала. – Дина хIума а дац, хьалха гуш ирс а дац. Йиша-ваша хьовха, атталла сайн доьзал, хIусам а йац. АьрзугIар вежарел а дика бу суна, гатийуьртахоша сий до сан. Амма къаналла йу-кх гергагIерташ. ХIун хир ду-те кхунах?..»

3

Iаьрчхен кIоргачу боьранан тIулгийн бердех, дIа ког мел баьккхинчохь, бухдуьйлуш, ша санна, шийла, сирла шовданаш ду. ХIун ду а хаац, Iай – мела, ткъа аьхка, кIел лаьцна куьг ца латталуш, шийла хуьлу уьш.

Шал-Дукъан коьртехь зоьрталчу попан орамашна йуккъехула кIеззиг гучудолу Iаьрчхи, лаха мел дели, стамлуш, хьеран ши тIулг хьовззол хуьлий, муттанечу Мичках дIакхета.

Iина чу буссучу готтачу, гомачу гIашнекъана тIекхаьчча, динара а воьссина, урх нуьйран хIоьах тесна, чуволавелира Аьрзу. Дато луьйтанаш а декош, безза ког буьллуш, наггахь Аьрзун букъах корта а Iуттуш тIаьхьайогIура хьаж тIехь сет а, когаш кIайн а болу цуьнан расха говр.

Говре хи а молуьйтуш ша ламаз дан дагахь тодинчу цхьана шовданна тIевирзина Аьрзу, хих йуьзна чIуьжалг бай тIе а хIоттийна, чухчари кIел цхьа ког лаьцна, охьа а таьIна, настарш йуьлуш йоллучу къоначу зудчунна тIеIоттавелира. Цуьнан букъ буьззина охьахецна йеха, Iаьржа месаш гича, шена а хууш йуьхь цIиййелла, воьхна, настарш лехча санна, ког дIа ца тасалуш сецира иза.

Гуобаьккхина лаьтта къена, йуькъа, йоккха хьун. Ша йоцург кху aгIop адам дац моьттуш, коч хьала а оьзна, хи кIел шен кIайн настарш ловзайо. Милла а ма йац иза, Эсет йу-кх! Йерриг Гати-Юьртана хаьа цуьнан а, Аьрзун а йукъаметтиг. Аьрзу, шагатIулг хилча санна, вогIавелла лаьттара. Хьалха дIавахча а, цунна уллохула тIехвала дезара. Ша ца гойтуш тIехволийла дац. Йухавирзича? ТIаккха цунна гахь? ХIокху минотехь веана цхьаъ тIекхачахь?

И дерриг бIаьрнегIар тухучу йукъана коьрте хьаьвзира Аьрзуна.

Меллаша, йухаверза дагахь, говран урха тIе куьг кховдийра цо. Даим а тешаме доттагI хилла схьайогIучу говро оцу минотехь тешнабехк бира цунна. Говро тоьхначу хьоршамо кхерийначу Эсета, коч сихха охьа а хецна, дерзина пхьаьрсаш букъа тIехьа ловчкъийра. Аьрзу гича, цецбевлла цуьнан Iаьржа, баккхий бIаьргаш къаьрззинчохь бисира, хьажайукъ хабош айделла Iаьржа цIоцкъамаш гIатта айъаделлачу чIегIардиго даржийначу тIемех тера дара. ХIетта шийлачу хица йилина цIен бос беттало цуьнан горга беснеш гуттар а йогура. Чуоза хIаваъ ца тоьуш санна, ийъалора лекха накха. Тахана дагахь а доцчохь йаьхкира кху тIаьххьарчу деношкахь къаьсттина цо сатуьйсу миноташ.

– Эсет, хьо хитIа йеана? – элира цул хьалха меттавеанчу Аьрзус.

Хазахетар тIехдаьлла Эсет, мотт сецча санна, йист ца хилалуш йисинера.

– Бехк ма биллалахь суна, – шена тIекхозаделлачу бIаьлланган гаьн бухь а кагбина, цунна тIера схьайохуш, буьйда чIенгаш йуьстахкхуьйсура Аьрзус. – Iела волчу вогIуш, ламаз дан дагахь, схьавирзира со. Ахь хьайн гIуллакх де, со кхечахьа волу.

Йежаш лаьттачу говран йуххера урх лаьцна, Эсетна уллохула тIехвелира иза.

– Аьрзу! Ма гIохьа! – Iадийча санна, мохь белира цунна тIехьа.

Саца а сецна, йухахьаьжира Аьрзу. Эсет, корта охьа а бахийтина, йист ца хуьлуш сецира.

– Жимма собар дехьа…, – халла къаьсташ ши дош делира цуьнан багах.

– Цхьанна кхузахь вайша цхьаьна гича, муха хир ду-те, Эсет? – хаьттира Аьрзус, воьхна дIаса а хьаьжна. Цкъа а кхерам хIун йу ца хиъна майрачу тIемалочун дахчаделла дог, тахана оцу къоначу зудчуьнца цхьа висча, кIилло тохаделира.

– Аьрзу, сан майра аьрзу, суна-м тахана тIаьххьара гой хьо…

Хала дара Аьрзуна йезачу йоIах къаста. Шен коьртан чоьш Эсет маре йаханчу буса къежделла хетара цунна. Оцу шарахь йуьртахь ца сацалуш, шен ницкъ ма-кхоччу цунна генахь дагна хилла чов йерзо гIерташ, нехан йарташкахула волавелла лелаш хан йаьккхира цо. Хено и чов йерзийра, амма – даг тIехь ирча муо а буьтуш. Оцу пхеа шарахь цкъа а Эсете вист ца хиллера иза, цуьнан эсала аз ца хезнера цунна. Аьрзус масех шарахь садетташ хала баьккхина толам херцош, йуха а меттахъхьайра безам, цунна хаа а хууш ов деттара хIетта йирзинчу деган чевнна. Моьттура, Эсетан бIаьргех оьхучу сирлачу, дуьрачу хиша Iийжайора и чов.

– Уьш ма дийца, Эсет. Уьш дIадевлла. Хьо нехан зуда йу…

– Хьуна ца хаьа со цуьнга муха йахана! – мохь белира Эсетан. – Ас и ца динехь, тхан доьзал мацалла белла хир бара…

– Цундела ас бехк ма ца буьллу хьуна. Цхьаъ дакъазвоккхуш бен ца хуьлу кхечунна ирс. Амма шайн доьзалера хьал соьга цахаийтарна, бехке йу хьо. Сайн ницкъ кхочу гIo дийр дара ас а.

– Хьайн дегIал сов хIумма а доцчу ахь муха дийр дара тхуна гIo? – бIаьрхиша цIийбина шен боккха ши бIаьрг Аьрзуна тIебуьйгIира Эсета. – ТIехула тIе, БойсагIарна тIаьхьахIоьттина лелара хьо… Ас цайаьллачу денна дира иза… Ac хьегна Iазап хьайна хаахьара, ма дуьйцур дацара ахь. Цавеза майра, диллина хьоьга туьйсу са… ШолгIачу дийнахь хьо гape сатийсаро йацйора суна и йеха буьйсанаш… Геннара хьох бIаьрг кхетча, серладолура суна xIapa Iаьржа дуьне… ХIинца дIадели хьо гур ву бохург а. Кхин хьо ца гуш, лийр йу-кх со…

Кхузара дIадала вайша бохуш санна, тIе а йеана, Аьрзун белшах корта хьоькхура говро. Йерриг шен оьмарехь кхузахь Эсетца латтарх кIордор доцчу Аьрзуна хIинца йахйеллера xIapa масех минот. Диллина дуьхьаллаьттара заьIапчу Гатин гIийла йуьхь-сибат…

– Дала йаздинчух девр дац вай, Эсет. Иштта хила доьгIна хилла-кх вайн кхоллам. Гати тахана заьIап хилар цуьнан бехк бац. Цхьа иттех шо хьалха кху Яьссин тогIица цхьа а йоI йацара цуьнан зуда хила дуьхьало йийр йолуш. Тахана цуьнан дегI ца лела. Йуьхь иэрчайаьлла. Амма цуьнан кийрахь долу майра, къинхетаме, тешаме дог делара хIораннан а кийрахь.

– И заьIап хилар дац цунах сан дог ца лотуьйтург, – йоьлхура Эсет. – Иза дашо-дато хилла дIахIоттарх, суна хьо бен гур вац…

– Ас санна, сатоха. Ваьшшимма хIинццалц лардина Гатин сий хIокху къамелца дойъур дац вайша. Гатина чохь са мел ду, цунна тешам ларбе…

Эсетан бIаьргаш цIеххьана ткъесах къегира.

– Аьрзу, ас лечкъа ца до сайна хьо везар. Сайн майрачунна ас йамартло йийр йара аьлла, дагадеана-те хьуна? Иза-м хир дац, со сийначу цIарах йагийча а. Кху махкара тIаьххьара а дIайолуш, хьоьга йистхилаза ца Iайелла лела. Сайна хьо дика вевза дела, хьох со тешарна, хьо сайх а теша моьттуш. ДегI сацо-м хала дацара, амма дог сецалац-кх. Марша Iойла хьо, Аьрзу. Дала эхартахь мукъа а цхьаьнатухийла вайша!

БIаьргаш тIе охьайеана тIеда кIужал кортали кIел а таIийна, цIеххьана йуха а хьаьвзина, берзинчу когашца жагIа а бекош, дIайолайелира Эсет. ГIаргIа санна, цуьнан нийса дегI оцу минотехь букар хьаьвзина хетаделира Аьрзуна.

– Эсет! Хала ма хеталахь, хьуна моьттучу aгIop дацара ас аьлларг! – тIаьхьа мохь туьйхира Аьрзус. – Соьгара йаьлча а, хьоьгара йамартло йер йоцийла хаьа суна. Нехан меттанех кхоьру-кх. Йоха ма йохалахь! Со хьоьца хир ву хьуна. Со а ву Хонкара вогIyш!

Эсетан настарш, дегIе хорша хьаьдча санна, цкъа йегийра, тIаккха голаш малйелира, дегIе лазар деача санна, некхах ка а тухуш, ша лаьттачохь меллаша охьалахйелира иза…

4

ОьгIазе шок йетташ, къилбаседехьара схьахьекхна шийла мох эцна дIадахара Iа. Дешна, хи а хилла дIаделира лаьмнашца Iиллина ло. ХIор а шарахь шаьш Iеминчу кIоргийчу хершнашкахула, шайна хьалха нисйелла хIуманаш текхош, шерачу ара хьаьлхира Iоврийн татолаш. Шийлачу, безачу мохьах паргIатдаьлла Iалам, сийна духар духуш, кечделла дIахIоьттира.

БIаьстенан бовхачу малха кIел мелачу махо тулгIенашца техкайора сийначу дитташий, бес-бесарчу зезагаший къарзйина раьгIнаш. Мотталора, самадевлла зезагаш, шайн дIасатехкарца, вовшашка кортош лестош, вовшийн хьоьстуш, къамеле девлла. Оцу хазачу Iаламе хьажа, цунах марзо иэца гIерташ санна, гуобаьккхина дашо зIаьнарш а йаржийна хьоьжу малх эсала белакъиэжара. И исбаьхьа Iалам, и хаза бIаьсте декъалйеш, цуьнга маршалла хоьттуш санна, шабарш деш, эшарш лоькхуш, шакарш йетташ, хьаннашкахь декачу олхазарийн аьзнаша дуьзнера ламанан цIена хIаваъ.

Массо хIума самадоккхуш, безамах дузуш, оцу хазачу Iаламца Iехош йеана бIаьсте Iелин дагах ца кхеттера. Гуьйренан дохк санна, кхоьлина, Iаьнан мархашла хьарчийча санна, шийла, гIайгIане дара иза. Массаьрга а ирс, безам кхийдочу оцу самукъанечу Iаламо цуьнан даг чу сингаттам, къаьхьа бала буьттура.

Шуьйра гаьннаш даржийна лаьттачу зоьрталчу попа кIел хиъна Iара иза. Цуьнан андийчу орамашна йуккъехула схьакхийсалора, ша санна, шийла, сирла шовда. Акхароша бехдарх Iалашдан, цхьаннан мелечу куьйгаша гуонаха керт а йина, хьокханна тIе кхийра зока оьллина. Нийсса ткъе дейтта шо хьалха кхузахь, хIокху попа кIел, ваьлла иза ненан кийрара. Кхузара дIадоладелла цуьнан декъазчу дахаран хьалхара де. Ма-дарра аьлча, цуьнан дахаран ах денош хьуьнхахь дIаихна.

Ткъе дейтта шо хьалха Гати-Юьртахь, хIинца цуьнан цIенош долчу меттиг тIехь, тIе латта тесна тхов а болуш хиллачу кегийчу цIенойн мискачу хIусамашкахь машаре бехара цуьнан ден Абубакаран бертахь жима доьзал.

Амма хIетахь дуьнена валазчу Iелина ца доьгIнера шен да а йа иза чохь ваьхна цIенош а ган.

Iаьржа Iожалла йохьуш, йарташ сийначу цIарах йагош, Яьссица хьалаволавеллачу инарлин баронан Розенан йаккхийчу тоьпийн татанаша цхьана дийнахь дохийра сийначу бошмаша тIехула тхов а тесна Iуьллучу Гати-Юьртан машаре дахар. Iелина ца хезира оцу йаккхийчу тоьпийн хIоьънаша йурт отуш, цIеран меттанаша цIенош худуш, ца хезира цIеххьана хIоьттинчу оцу къемат-дийно хьерединчу дохно хьоькху акха маьхьарий, ца гира гаттийчу урамашкахь Iохкучу декъашна кIелхула йолайелла цIийн Iовраш. Цунна ца хаьара хIумма а. Иза оцу дийнахь ненан кийрахь вара, ткъа нана, кхечу зударшца, берашца цхьаьна оцу къемат-дийнах йедда, орцахь, кху Iаьрчхехь лечкъина Iара.

Ненан кийрахь Iуьллучу цунна ца хаьара шен да а, дейтта шо кхаьчна ваша Лоьма а йогучу йуьртахь мостагIех леташ вуйла, ткъа нана, пхи шо кхаьчна Аьрзуй, цул йоккха ши йоIIий мара а къуьйлуш, важа зударий санна, йуьрта са а диллина Iаш йуйла.

Цунна цул тIаьхьа масех шо даьлча бен ца хиира, оцу буса байъинчийн декъий дохьуш орца йухабевллачу йуьртахоша майрачун дакъа а, чов хилла Лоьма а шена хьалха веача, шийла мохь баьлла охьайоьжначу нанас хIокху зоьрталчу попа кIел ша хеназа дуьнен чу ваккхар. Берзан кIеза санна, шен дуьнен чу валар акхачу хьуьн чохь, йоьхначу буса хилар.

Декъаза хилла цуьнан дуьнен чу волу буьйса, Iаьржа буьйса хилла дIайоьду цул тIаьхьа цо дуьнен чохь йоккху хан а.

Дагийначу цIенойн метта керла цIенош дуьйгIира цара.

Цул тIаьхьа дейтта шо даьлча, уьш лардеш, шен къона дахар дIадала дийзира IелагIарна ден метта висинчу Лоьмин.

Оцу дийнахь паччахьан эскарша цIеххьана диначу тIелатаро хIоттийначу инзаречу суьртан теш ша а хилира Iела.

И де гуттаренна даг чохь дисина цунна. Оцу дийнахь байъинчийн декъий наха дIадухкуш иза а вара кешнашкахь. Декъий бармашкахь ца кхоьхьура кешнашка. Цунна боьрша нах ца тоьура. Уьш ворданашкахь кхоьхьура цига. ОьгIазаллех йуьзначу йаххьашца герзах боьттинчу наха бист ца хуьлуш лаьтте лора шайн дайн, нанойн, зударийн, йижарийн, вежарийн, кIентийн, йоIарийн декъий. ХIетталц баьсса лаьттинчу сийначу бай тIехь оцу цхьана дийнахь цхьа бIе сов кошан барз, хIолламийн хьун хIоьттира.

Иза тIаьххьара де дацара буьрсачу тIеман. Дуьнен чохь а нуьцкъала, йоккха пачхьалкх, дуьнен чохь къизачарлахь а къиза паччахь шен берриг ницкъаца церан жимачу, маьршачу махка гIертара.

Жимачу халкъо шен маршонехьа къуьйсура.

Вийначу ден метта кIант хIуттура, вийначу вешин метта ваша хIуттура.

Лоьмин метта Аьрзуна улло дIахIоьттира Iела а.

Оцу дийнахь дуьйна, йукъахдихкинчуьра герз ца достуш, нуьйрара ца вуссуш, бовха кхача а биъна, тхов кIел кIедачу метта охьавижа аьтто ца нислуш, дIайахара цуьнан къона хан.

Уьш а дара адамаш. Церан кийрахь а бара маршоне, дуьнене безам. Амма уьш дера летара шайн а, шайх летачийн а цIий Iенош. Гора-йаI, ма лаьара царна цкъа а адамна топ ца йолийла, тур-шаьлта ца ойъийла, цхьаннен а нана, йиша ца йоьлхийла! Пайда бацара цхьа царна и лаарх! Шайн доьзалш, шайн догIмаш, шайн цIенош, шайн даймохк ларбан дезара церан, царна ца лаьара шайн махка эскарш лоьхкучу генарчу оьрсийн паччахьо шаьш хьийзадойла, дуьненах хьегадойла.

Iелин кийрахь а догура бовхачу безамах дуьзна дог. Цунах цIе йиллира цуьнан йуьртахочо Айзас. Цаьршимма сатийсира тIом чекхбаларе, цхьаьна а кхетта, безамах марзо а оьцуш, маьрша дахаре. Сатуьйсура, ши сту а боьжна, дечиган нахарца дукъара ирзо охуш, цхьа йеттий, тоьлий долуш даха а хиъна, доьзал болоре. Амма церан сатийсар кхочушхила гена дара, тIеман чаккхе гуш йацара.

Йартех чим беш, хийла доьзал байлахь буьтуш, хийла да-нана доьзалх доккхуш, дийна бисинчарна цкъа а дицлур доцу ирча сурт дуьтуш, чекхбелира и бахбелла буьрса тIом.

Маситта шарахь лаьттинчу тIамо лаьхкина лелийна гIелбелла нах шайн йохийна йарташ меттахIитто буьйлира. Масех шарахь вовшех хьегначул тIаьхьа Iелин а, Айзин а аьтто нисбелира цхьаьнакхета.

Машаречу къинхьегамах хьаьгначу къоначу цаьршимма кIад ца луш къахьегарца мацах цкъа шайн дас цIенош динччохь хIинцалера лаппагIнаш йуьйгIира. Йетт а, дужуш хьайба а дацара цаьршиннан кертахь. Уьш хьехочохь а дацара. Чохь цхьана маьIIехь поппаран терхи тIе хIоттийна дечган а, кхийран а масех пхьегIий, цIенкъа тесна цхьа-ши кхакхий, соне хIоттийна кахьаррий, цунна йуххехь кIеззиг хьаьжкIаш чохь чорда галий – иза бара цаьршиннан бахам. Амма и шиъ хьага кхин тоьлла бахам болуш доьзалш йерриг Нохчийчохь а кIезиг бара. И шиъ цхьаьнакхетча, йа ловзар а, йа синкъерам а ца хилира. Ца ихира керта совгIаташца зударий а. И гIиллакхаш цкъа а ца хилча санна, моллица мах а бина, тийна дIадирзира нускал далор.

Сингаттаме дара керла даха хиъначу цаьршиннан цIенойн дерзина пенаш. Оьшург бен хIума дацара, хIетте а шаьшшиннал ирсе адам дуьненахь ца лорура цаьршимма. Дахар хала мел хили, оьшург алсам мел дели, чIагIлора йуккъера безам. Вовшийн дезаро оьшург ца гойтура, безамах дуьзна ши дог йух-йуххехь долуш атта дара денна тIетеIа халонаш лан. Амма иза боца, кIезиг мур бара. Меца борз санна, бага а гIаттийна, тIехIоьттина лаьттачу мацалле, мискалле, къизалле хьалахьажа ца лууш, шаьш-шайн Iехо гIерташ, цаьршимма тоькху денош а чекхдевлира.

Гора-йаI, ма атта дара гуш волчу мостагIчуьнца герз буйнахь къийсам латто! Ма атта дара иза. Амма муха къийса деза тIамал а буьрсачу мацаллица, къоьллица? Муха лан деза ийза ца Iемина олаллин дукъ?

Ткъа хIинца стенга сатуьйсуш, стенах Iехалуш ваха веза?

Iелин бIаьргашна хьалха хIуьттуш чекхдуьйлура цуьнан дахаран буьрса денош. Цунна хIинца а дагахь дара бераллин шерашкахь синкхетамехь дисина машаре масех шо. Сийначу хьаннаша хьулйина бIешерийн къена раьгIнаш. ТIулгаш йуккъехула схьакхийсало, зурманах кIар-кIар деш, шайна IиндагI деш тIекхозаделлачу дитташна хастам беш, эшарца уьду шийла, сирла шовданаш. Сийначу стигалахь бамбин соьмалкхех терачу мархашна бухахула тIам хьоькхуш лела ламанан леча. Чехкачу Яьссин къора гIовгIа, цуьнан бердашца хьийзачу маьрсалдагийн цIогIане маьхьарий. Эвларчу мехкарийн самукъане эшарш, паргIате, ирсе, маьрша дахар. Оцу исбаьхьчу Iаламах даккхийдеш лелачу берийн тобанаш…

ЦIеххьана – тIом… Хедош, йагош, йерзина йехира сийна хьаннаш, бошмаш. Овкъаран чим беш йагийра йарташ. ЦIен бос ийцира сирлачу Яьссис. Молханан, цIеран кIуьро малх къайлабоккхуш, кхолийра сийна стигал. Лаьттах дохказа дисина декъий лоьхуш, тIехула хьийзара Iаьржа хьаргIанаш. Сискал йоьхуш доьлхучу берийн, мацалла Iоьхучу дохнан, байъинчийн декъашна тIехь тийжачу зударийн маьхьарий. Шайн дайн махкахь дуьне гатделла хьийза адамаш…

ХIинца ца хеза йаккхийчу тоьпийн дур а, зударийн, берийн белхаран маьхьарий а. Гуонаха машаре ду. Зурманах диэкаш, тIулгаш тIе Iена, ша санна, шийла шовда. Мелачу махо эсала хьоьсту попан гIаш кхерайеллачу йоIстагах тера дегадо. Цуьнан лекхачу бохь тIехь, «кхур-р-кхур-р» деш, бека машаран къоркхокха.

Дахарх воккхавеш, исбаьхьчу Iаламах марзо оьцуш, ваха везара. Амма Iела цуьрриг воккхавец. ХIунда аьлча цунна хазац шена гуонаха деттачу дагарийн тата, стерчий лоьхкуш ахархоша детта маьхьарий, кегийрхойн самукъане иллеш, мехкарийн эшарш.

Йалта ден лаац цхьанне а. Цхьаберш Хонкара кхалха кечбелла. Мелла а таронаш йерш, шайн сал-пал а йоьхкина, паспорташ а эцна Iаш бу, шайца дIавогIучу инарлера Мусера хаам хиларе хьуьйсуш. Ткъа Хонкара кхалха хьовха, лула йуьрта хьошалгIа баха а дедоцу важа бисина нах, кIелсевцца. Шайга, Сибрех доьлху шу йа паччахьан эскарех летта ле шу аларе ладоьгIуш. Цундела йа охуш а, йа дуьйш а вац цхьа а. Ирх-пурх а, дIадийнарг тIедаллалц шаьш кхузахь дуьсур дац, боху цара.

Дехьа басахь цхьамма-м, дог доруш, цхьа сингаттаме мукъам болийра:

Дависа хьан делаI, хIай мерза ва дуьне,

Хьо диънарг мила ву, бохуриг ва хилла?

Давала хьан делаI, кийрара дилхан дог,

Хьайна там ва хилча, лом санна айалой,

Йишин бер ва хуьлий, мел коча качло хьо,

Хьайна там ца хилча, дера ча ва санна,

Мел дера дарло хьо, кийрара дилхан дог…

Iелина хаац, хIун дан деза. Цунна-м Хонкара ваха лаьара шен доьзал а эцна, амма Аьрзус и аьттехьа а ца дуьту. Мацалла-м хIунда хьехайора, xIapa лаьмнаш даш хилла лаларх, xIapa латта молханах эккхарх, ша кхузара дIа ког боккхур бац, боху. Нуьцкъала уьш а совцалур бац.

«Нагахь Сибрех дигахь? – ойла йо Iелас. – Цигара цхьа а дийна цIа ца воьрзу. TIe, берашца цхьаьна. Ванах, цуьнан Iумарх а, Iусманах а керста хир ву-техьа? ХIай веза Дела, Хьайн бусалба дин тхайца Iалашдан ницкъ лолахь тхуна! Ма дика ду-кх, сан ши бер кIентий болуш. Уьш йоIарий белхьара, хIун дан дезара? Сибрехахь сол тIаьхьа царах…»

– Iели!

Бевзачу маьхьаро ойланаш йукъахйехира цуьнан.

– Ва-а, Iела!

«Аьрзу ву-кх иза! XIapa схьа хIунда веана? Лaa-м дац хьуна иза…»

– Ва-вай!

– Хьо мичахь ву?

– ХIоккхузахь, шовданехь ву-кх! ДIавогIу со!

– Ца оьшу, со чувуссу!

Шовданна тIебогIучу гIашлойн новкъахь дукха хан йалале гучувелира йуткъа гIодайукъ, шуьйра белшаш, дайн болар долуш элдарчу дегIахь стаг.

Хьала а иккхина, дуьхьалхьаьддачу Iелас цуьнан карара топ а, тур а схьаийцира. Аьрзус, вист ца хуьлуш шовданна тIе а вахана, голаш тIе а лахвелла, сих ца луш шен онда ши куьг а дилина, канаш чохь схьа а оьцуш, хих цхьа масех къурд бира. ТIаккха, йуьхьах шийла хи а тоьхна, чоин тIам а хьаькхна, дIаса а хьаьжна, пIенда санна горгачу попан орамна тIе охьахиира иза.

Iелас хеттарш ца дора. Вешин худайеллачу йуьхье, гIайгIанах буьзначу хьекъалечу бIаьргашка хьоьжура иза. Дагардира цуьнан лекхачу хьаж тIера хебарийн хершнаш а. Аьрзу а ца хуьлура вист. XIapa диканиг дохьуш ца веана. Шен Iаьржачу, хазачу можа тIехула куьг а хьаькхна, дуькъачу мекхийн йуьхьигаш хьовзийра цо.

– Охуш ма вац хьо? – хаьттира цо эххар а.

– Чорин сту сиркхо хилла. Шуьста, ца бужуш, дIахийцира ас-м.

– Кхин хIуъу цхьа гIуллакх дийр дара-кх, мукъа ца Iаш. БIал бохор бара-кх. Дакъаделла, куьзга санна, лепаш Iохку бIаьллаш. Айзех хIун хили?

– ЦIа йахийтира-кх ас.

Хеттарш совцийна, гуонаха бIаьрг а тоьхна, хьала а гIеттина, вахана дехьа лаьттачу жимачу, сийначу бай тIе аркъалвелира иза.

– Ма тийна ду-кх кхузахь, – элира цо, цхьа хан йаллалц ши бIаьрг хьаббина ладоьгIуш а Iийна. – Олхазарийн, цаьпцалгийн эшарш, дехкаший, моьлкъарчаший дIасауьдуш ден шур-шур бен, гIовгIа йац. Адам дистхуьлу а ца хеза. СхьавогIуш, некъашца бIаьрг беттара ас. Цхьа а са-м, дера, дац. ХIара-х бIаьсте йу. Ахархочунна уггар сиха хан. Дийнахь а, буса а кха тIехь Iан везаш. ХIинца дIадийнарг бен карор доцуш. ХIетте а, кхаш тIехь цхьа а вац. Моьттура, массо велла, xIapa дуьне дассаделла. Делхьа, ма пайда бер бац нахана кху гIуллакхах, бала ткъа. ХIинццалц гинарш йицйеш, ирча мацалла ма хIоттахьара. Цунах кхоьру-кх. Хонкара кхелха, Сибрех дуьгу бохуш даьржинчу оцу эладитанаша, массо гIуллакх карара а даьккхина, бохийна, баржийна нах. Маситта шарахь оццул йаккхийчу халонашка ца иэшабелла нах хIинца кIелбаха. Минотана даг чу боьссинчу кхерамо пана бехи.

– Кхин хIун дийр ду цара, Аьрзу? Латта ма дац церан. Вайн рицкъа дерриг лаьттаца ду. Иштта а, вуьшта а лийр ду адам. ТIехула тIе – Сибрех… Цигахь дуьйш а, дерзош а дац, боху. Даим а шийла Iа. Хьалха со-суо а хуьлура мехах мохк лаца Теркал дехьа боьлхучех кхаьрдаш. ХIинца цхьаннех а и бехк баккха меттиг бац. Ша хIун дийр ду ца хууш, доьхна хьийза адам…

– ХIумма дац, Iела. Нагахь ирх-пурх а валанза ца валахь, маьрша валар тоьлу. Даймохк а, цIа-цIе а доцуш, сагIадоьхург хилла, хийрачу махкахь нехан неIаре хIуьттуш лелачул, кхузахь летта велла дIаверзар гIоли йу. Амма наха ла ца дугIу тхо цхьадолчара лучу хьехаре. Иза цкъа марах ма далахьара царна. Горлера, Iела, йаI, хIуманнах а кхета тигац-кх сан корта. Кегаделла, худар хилла-кх кху дуьненах. Йагийначу йартех туьйсучуьра кIур хIинца а ца сецна, оьланаш хилла цIенойн херцарш. ХIинца а лозучуьра ца тийна шира чевнаш. Царна моьнаш а ца хьаьвзина, ткъа кхара уьш кIаргйо, керл-керла кхин тIе йо…

Ши ваша, ойланашка ваьлла, цхьана ханна дIатийра.

– Бенахь хIун ду керла? – хаьттира Iелас, и сингаттаме тийналла йохорхьама.

– ХIумма а дац. Дерриг хьалха санна ду. Солтамурддий, Берсий вара хьо хоьттуш. Маршалла даийтира.

– Маршалла хуьлда царна а! Хьо цIа ма хьалхе веа?

– Иштта нисдели-кх xIapa. Сой, Маккхаллий Хонкара воьду.

Iела цецваьлла веше хьаьжира.

– ХIаъ, ас баккъал а боху, Iела.

– Шуьшиъ шаьш ма вара цига баха гIертачу нахана дуьхьалваьлла?

– Тхойша-м кхелхина ца воьдий. Баьччанийн дивано цхьа гIуллакх тIедиллина вохуьйту.

– Шуьшиъ воцург, кхин стаг вацара царна цига вахийта?

– Иштта сацамбина-кх дивано. Тхаьшшинна пашпорташ даха кхана Соьлжа-ГIала воьду тхойшиъ.

ХIунда, стенна вохуьйту, ца хоттура Iелас. Хаьара, иза тIеман къайле йуйла.

– Ткъа со?

– ХIун хилла хьуна?

– Суна а ма деза пашпорт?

– Ахь хIун до цунах?

– Ой, хьоьца дIаван ца веза со? – ша хIинцца дIаволавала воллуш санна, сацамболлуш хьалагIеттира Iела.

– Стенга?

– Хонкара.

– Хьо хьераваьлла?

– ХIунда? Со витина ваха-м ца воллура хьо?

– Со цигахь Iен воьдуш ву, моьтту хьуна? Со-м сихха цIа воьрзур вай.

– Вирзича, хIун ду? Цхьаьна бакъахьа ву вайша. Со йуххехь воцуш, цхьа ког дIа-м тосур бац ахь.

– Iела!

– ХIун хилла?

– Кхин ахь хьахадойла-кх соьга и! ХIинца хьо вара суна бале вала висинарг. ДIогахь шен ирзо тIехь карийна Чора а хIокху дуьнен тIехь мел болу дуй биъна дIахIоьтти, ша витина цигашха дIагIyp ма вац хьо аьлла.

– Гой хьуна! Хьан доттагIчунна а ца лаьа хьо-хьуо цигашха дIахьажо, ткъа ахь веше цIахь Iе, боху, хьо цхьана пана махка дIа а хьажавай. ХIан-хIа, Аьрзу, со вогIур ву хьоьца.

– Эрна бага ма йеттал суна! – Аьрзус шен аз айъира. – Хьан зуда а, бераш а ду. Ахь царна Iуналла де. ТIехула тIе, цхьана минотана а ма дицде вайн йерриг дегайовхо хьайн шина кIантана тIехь хилар. И шиъ кхиа веза, вайн цIийнан кIур ца байта. Цул сов, Чорин доьзална гIo дан а веза хьо.

Шен дахарехь тахана дуьххьара вешин йуьхь-дуьхьал хьаьжна, сацамболлуш вистхилира Iела:

– ДоттагI вуьгу ахь, соьга цIахь Iе, боху! Иэхь-бехк Дала лоьрийла, нагахь тахана со хьоьца Хонкара дIавеача, кхана сайн доьзал сийначу цIарах богург хиларх, вогIур вара со.

– Хьан бераш ду!

– Бераш! Чорин а ду бераш! Бераш кхин а хир ду, ткъа хьо виначу нанас суна кхин ваша вийр вац… Бакъдерг алахьа, Аьрзу, гена цабевзачу, хийрачу махка со дIа а хьажийна, кху цIахь сацалур варий хьо?

– ХIаъ, нагахь ас и дар даймахкана оьшуш хилча!

– ХIинца-м аьшпаш буьттура ахь, Аьрзу! – велавелира Iела. – Хьан шина бIаьрго Iоравоккху хьо! Со цIахь висарх даймахкана хила пайда бац!

– Тоийта, мераIуьрг! Цхьаннахьа a гIyp вац хьо, цIера а ваьлла. Соьгара пурба дац хьуна!

– Хьан пурба ма ца оьшу суна. Хьо мила ву, суна некъ бехка? ТIом чекхбаьлла, хIинца хьо сан бIаьнча а вац. ТIехула тIе, суна новкъа ду, вешехчул бIо доттагIчух а боьлла, ахь иза къастор.

– Со хьан воккхахволу ваша ву! – оьгIазе тIечевхира Аьрзу. – ТIехула тIе, тIом чекхбалаза хилар а ма дицде. Иза чекхбер бац, вай вешан маршо йухаерзайаллалц! Цул сов, хьо бIаьхо хилар а, со хьайн бIаьнча хилар а ма дицде цхьана а минотана. Баьччанийн кхеташонан омра кхочушдар суна тIехь хилча, сан омра кхочушдар хьуна тIе а дужу!

– Иза Iаламат дика ду-кх! Сайн воккхачу вешина, сайн бIаьнчина, улло а ваьлла, цуьнан омра кхочушдан, маршонан гIуллакхна пайденна хила, Хонкара вогIур ву-кх со!

– Хьуна пашпорт дезар ду!

– Эца-кхи!

– Оьцур дац!

– Доцуш а вогIур ву!

– Iела! Ас дешначу Делан Къуръанора воллу хьо соьга хьайна гIаж йеттийта!

ХIетталц Аьрзус аьл-аьлларг забарехьа а дохуш, цуьнца къуьйсуш Iийначу Iелина, хIинца дIахьажавелча, вешин бIаьргаш чохь оьгIазе цIе гира. Тевжинчуьра кIегар а хиъна, ши куьг лаьттах а гIортийна, тIекхета воллуш санна, схьа а кхевдина Iара иза. Аьрзу цкъа а ца вахана цунна оьгIаз. Иза оцу хьола тIе ваккха боккха бехк бала безара. ТIевахана, ваша мара а къевлина, шен корта цуьнан кара биллира Iелас.

– Аьрзу, сан цхьаъ бен воцу ваша… Хьо-м сан ваша хилла ца Iай… Ден а, ненан а, йижарийн а метта вай хьо-м. Со а витина, ваха воллу хьо?.. Хьох къаьстина цхьана дийнахь а сатохалур дац-кх соьга. Буьйсанна наб ца кхеташ, дийнахь саца меттиг боцуш, синтем байна хьийзар ву-кх со. Эххар а, оцу цабевзачу махка суо хьуна тIаьхьагIоьртур ву-кх со. Хьуна цигахь цхьаъ хилахь, ас са муха тоха деза, Аьрзу? ТIаккха-х со хьеравер ву… Дуьнен чу ваьлчхьана, цкъа а хьан дош ца кагдинера-кх ас, ма теттахьа со оцу тIе, Аьрзу…

– Iела! Вайшиннан марзонах пайдаэца хIунда гIерта хьо? Дика дац! Хьо доьзалца цIахь виса веза. ЦIахь боьрша стаг оьшу!

– Вайша цIа валлац Айза шен да волчохь Iийр йу… Аьрзу, воуьйтур вуй ахь со? Пурба лохьа суна…

Аьрзун дог кIаддира вешин безамо. Иза леррина хьаьжира дехар деш лахара хьала шега хьоьжучу Iелин чу хиш хIиттинчу гIайгIанечу бIаьргашка. Дукха хан йара цаьрга иштта леррина иза хьажаза. ХIаъ, бераллехь дуьйна ца хьаьжнера. ДуьххьалдIа, хьажа хан ца хиллера. ХIетахь дуьйна оццул дукха хан йаьллашехь, царна чохь Аьрзуна гург маж-мекх сирдала доьлла доьзалан да Iела вацара, ткъа жима кIант Iела вара, церан доьзал хIаллакьхиллачул тIаьхьа, мацалла, шело, гIело ловш, дерригенна а садетташ, Iай а, аьхка а виллина хьаннашкахула, лаьмнашкахула шена тIаьхьахIоьттина лелла, тIаккха, герз кара а эцна, шена улло ваьлла, йалхитта шарахь тIом бина Iела.

Оцу бIаьргаш чохь Аьрзуна гора шен дагна хьомениг, цкъа а шена йуха хин доцург дерриг а – гена дIайахана синтемаза бералла а, ден Iуналла а, ненан хьастаме куьг а, йижарийн безам а, вешин тешам а…

Мацах цкъа беран хенахь, горга буо хилла висина шаьшшиъ дуьненан баланийн йозалло таIийча, ша иза ма-хьасттара, Iела тIе а озийна, цуьнан корта шен даг тIе а таIийна, жимачу берана санна, цуьнан коьртах куьг хьекха хIоьттира Аьрзу…

XV корта, МУХӀАЖАРШ

Вайна сийлахь ду вешан да-нана, сийлахь ду бераш, йиша-ваша, гергарниш; амма оцу массаьрга а болу безам деккъачу цхьана дашна тIегулло вайн – «Даймохк». Шен Iожаллица цунна ша пайда лур буйла хиъча, валаран ойла йина соцур варий ткъа муьлхха а оьзда стаг?

Цицерон

1

Хьалха а, тIехьа а цIена доьрчий а дехкина, пхонан стаммийчу серех хIазарш деш йалкханаш а къуьйлуш, тIе тиша-киша истангаш тоьхна тхов биллина, сал-палах йоьттина ворда лаьттара МIаьчиган кертахь.

Хьалхарчу буса Коьрас бажо бигна бузийна ши сту, доккхуш нох доцуш, бетах чопаш охкийна, кортош aгIop а хьийзош, гIийла хьоьжура, баккхийниш ундечга тIе а хевшина, къонаниш тIе а хIиттина, учахь лаьттачу зударшка.

Божарша ворда йуттуш, цIа чуьра декъий арадохуш санна, бIаьргашна тIеузуш, чIенга кIел теIош коьрта техкинчу корталийн тIемгаш бIаьргех а хьоькхуш, тийнера уьш.

ЦIеххьана охьа чохь, маьждиган майданахь, мел вахчавеллачу къонахчун а дог кIаддийр долуш зударийн белхар а, маьхьарий а девлира. Иштта къаьхьа белхар ца хезнера Коьрина, тIамехь байъинчу нехан цIа деана декъий оцу майдана охьадехкича а.

ТIаьххьара дисина текх-цаца а, горга дечган шун а, кIуьрзаша буьзна цIестан йай а мотт-гIайбина тIехула тIейехкинчул тIаьхьа, шайн долу-доцу барзакъ тIе а оьзна, шайга тIеховша аларе хьуьйсуш, ворданна уллохь лаьттачу жимачу кхаа берана тIевирзира МIаьчиг:

– Же, дIатIеховшал хIинца!

Шен хьаьрса цIоцкъамаш а дусийна, хьажа йуккъе шад гулбина уллохь лаьттачу Васала, цхьацца оьцуш, вордана ховшийра бераш. Гушбоцчу бохамах дог кхиъначу жимахволчу кIентан велхар иккхира.

Учахь лаьтта зударий меллаша кетIа бевлира.

Дассаделлачу цIенойн дерзинчу пенашка тIаьххьара бIаьрг а тоьхна, билхина ши бIаьрг а цIийбина, кийрара арагIерта къаьхьа мохь шен ницкъ ма-кхоччу сацо гIерташ, кIаййелла, докъан баса а йахана, арайелира Зазу.

– Йаьллий хьо, зуда? – кхайкхира цуьнга МIаьчиг.

Йист ца хуьлуш корта а таIийна, шаьш новкъа даха баьхкинчу зударех уггар къеначу Кебиратна маракхийтира Зазу.

– Кебира-а-т, хIун хир ду-те тхох? Даго диканиг ца хьоьху-кх суна, дистина эккха доллу-кх иза…

– ХIумма хир дац, Зазу, ма йелха. Дала гIo дийр ду шуна, эвлайааш орцахбевр бу шуна…

ХIетталц тийна, кийрахь боьлхуш лаьттинчу зударша шайн дегнашна маршо йелира. Цара тайп-тайпанчу аьзнашца хьоькхучу маьхьарша къардира хIаваъ. Хуьлуш долчух ца кхета бераш, Iадийча санна, тийна Iара. Вуьшта а кийрара дог эккха доллучу МIаьчигна болчу тIе а хорам бира цара.

– Ворда арайаккха, кIант! – омра дира цо Коьрега.

Зуькаран аз тIаьхь-тIаьхьа гергагIертара:

АллаxIy ма сели Iала,

Мухьаммади ва Iала,

Али Мухьаммади

Васели, амин…

Зударий кех бовллалц кетIахь а сецна, тIаьххьара бIаьрг туьйхира МIаьчига. ТIера хьахарш охьа а эгна, йуккъера зIараш гучу а дийлла, тIе латта тесна тхов болу цуьнан жима цIа гIийла хьоьжура цуьнга. Дуьхьалара хIуманаш дIайаьхна Iаьржа кораш. И цIа йакъайеллачу коьртан туьтанах, ткъа и кораш оцу туьтанан бIаьргийн кедех тарделира МIаьчигна.

Цуьнан хьажар бешахула кхерстира. Йукъ-йукъа гIаддийн агIошца наггахь маргIалш а тесна, мацах цкъа салташа къинхетамза гаьннаш, баххьаш тедда, дагарш диттина, дакъийна стоьмийн дитташ лаьттара ирахь, йакъайелла адамийн чархаш санна.

Кхузахь баьхнера цуьнан дай. Оцу лаьттан коржам тIехь ваьллера иза ша а дуьнена. Кхузахь баьккхинера цо дуьххьара ког, аьллера духхьарлера ши дош – «нана», «дада». Уггар хьалха кхузара дIаболалора цуьнан даймохк. Эвла йистехь, гу тIехь, ду цуьнан ден, ненан, вежарийн, кхечийн а кешнаш. Тахана са ма-тессинехь вахана, тIаьххьара Iодика йеш, царна тIехIоьттина иза.

Кхузахь дог дуьтуш воьду иза гена цабевзачу, хийрачу махка…

Баттара йаьккхина шаьлта Iоьттина, кетIарчу утарми уллора цхьа буй латта а даьккхина, иза шен чоин бустамаш чу а доьхкина, шен тиша месала куй бIаьргашна тIе а теттина, новкъавелира иза.

– ДIадели xIapa, Васал, – шега хьоьжуш новкъахь лаьттачу Васална тIевахара МIаьчиг. – Хьо Iе цIахь, тхо гIop.

– Деллахьа, МIаьчиг, маршо лехна ас, цкъа битина вина мохк, сайн йиша-ваша а, халкъ а. Цигара схьа суна тIаьххье кху лам чу а йеа xIapa харцой, Iазаппий. Дуьнен чохь цхьаннахьа а йан а йуй-техьа маршой, нийсой?

– Хаац, Васал, карорга догдоху-кх. ЦIийнан неI-кор a, xIapa ков а къовлур ахь, Васал. Сох хIун хуьлу хаъалц, хIокху цхьана шарахь дола делахь кху ков-кертан. ТIаккха хьайна луъург дан пурба ду хьуна. ХIан, схьало хьайн куьг.

– ХIан-хIа, дукъа валлалц дIавогIу со…

Зударшна тIе а вахана, цхьана маьIIера дуьйна мара а лелхаш, церан Iодика йан вуьйлира МIаьчиг.

– Делха ма делхалаш. Жимма делалой, декхалой дIахьовсадел аш тхо. Маьрша Iойла! Шу ца дезаш, xIapa мохк ца безаш ма ца доьлху тхо. Цигахь цхьа рицкъанаш йазделла хир ду-кх. Маьрша гойла вайна!

– Дала некъ тобойла шун!

– Вайн везачу Дала Шен эвлайаийн орца лойла шуна!

– Тхо диц ма делаш!

– Зазу, марша гIойла хьо!

– Маьрша Iойла шу а!

Урамо голатухучхула схьа гучуйелира дошлойн колл. БIаьштиг тIе таIош тиллина Iаьржачу холхазан лекха куй а, стоммачу дегIана тIеоьзна дуьйхина дато бустамашца Iаьржачу исхарин чоа а долуш, сирачу динахь массарна а хьалха вогIура молла Шахьби. Шен шуьйра, йеха кIайн маж некха тIехь шалха а кагйина, ши бIаьрг говран шина лерга йуккъе а боьгIна, зуькаран мукъамца меллаша корта техкабора цо.

Цунна тIаьхьа кхо гIулч йукъ йуьтуш богIура Аьрзуй, Маккхаллий, Чорий, Iелий. Царна тIаьхьа беха могIа бара кхелхарш новкъа баха богIучу нехан.

Дошлойн кол тIехйаьлча, гучуйелира кхелхачийн къепал. Массарна хьалха йогIура йаккхий маIаш йолуш боккха тайша ши сту а боьжна, тIехула гIажарийн куз тухуш тхов бина Шахьбин ворда. Ворданна хьалха хиъна йара тийла дилхано дегI кепах дохийна, кхалкъе чIениг некха тIе а йеана Шахьбин зуда – стомма Бежу. Говрахь улло ваьлла, стерчий лоьхкуш вогIура церан цхьаъ бен воцу кIант Хьабиб.

Миска кечйинчу ворданна улло ваьлла, пхонан сара а карахь, шен чолакх гIoгI текхош, дохк санна, кхоьлина вогIура Гати. Боьлхуш тIаьхьагIоьртинчу шен кегийчу йижарийн а, вежарийн а марара халла схьайаьлла Эсет, билхина бистина ши бIаьрг цIийбелла, белшаш тIехула месаш йаьржина, сауьйзуш, хIинцца тIаьхьакхиира майрачунна.

Ткъа мелачу махо охьа чуьра схьа хаддаза тIаьхьакхоьхьура зударийн тийжар.

Ковран тIаьхье йерзош, лергаш къардеш дечиган сема а цIийзош, меллаша тIаьхьатиэкхара МIаьчиган ворда. Стерчийн дуьхьлоцу а лаьцна, корта а оллийна, кхоьлина хьалха вогIура Коьра. Ворданна тIехь, кхераделлачу берашна йуккъехь, ши бIаьрг цIийбина хиъна Iара Зазу. Куьйгаш букъа тIехьа а дехкина, меллаша гIулчаш йохуш, тIаьхьавогIура МIаьчиг а, Васал а.

– Вуон воьду хьо, МIаьчиг, – бохура Васала. – Соьга ла ца дуьйгIи ахь.

– Даг тIе туьха ма тийсахьа, Васал, – жоп делира МIаьчига, лаьттан бIаьра а вогIавелла. – Кийра богу сан, алу хилла. Йух-йуха а ма дийцахьа…

– Хонкарахь шуна ирс карор ду бохучух кIезиг теша со. Дала аьтто болда шун!

– Баркалла хьуна, Васал! Дика доттагI ву хьо. ДогцIена.

– Нагахь хьайна моьттург ца хилахь, сихха цIа верзалахь.

– Дика ду, Васал.

– Даймохк боцу стаг а, велларг а цхьаъ ву, МIаьчиг. Хала делахь а, атта делахь а, шен цIа тоьлу. Нехан йалсаманел шен жоьжахати тоьлу, олуш ду оьрсийн. Нийса дешнаш ду уьш.

– Бакълоь хьо, Васал. Хийрачу махкахь паччахь хилла вехачул, шен махкахь caгIaдехар гIоли йу, олу вайнаха а. Дерриг хаьа суна, Васал. Амма муха ваха веза кхузахь? Ас дийца ца оьшуш, хьуна хьайна а гина оьрсаша кхузахь динарг, деш дерг а го хьуна. Ас буьйцурш Андри, Корни, Яьшка саннарш бац. Уьш инзаре дика адамаш ду. Уьш санна кхиберш а белахьара, гIyp вацара со Хонкара.

– Иштта ма алал ахь, МIаьчиг. Берриг бац дика, амма берриг бохург санна бу дика. Хьуна муьлш гина? Салтий, эпсарш гина. Хьаькамаш гина. Ткъа баккъал болу оьрсий гина бац. Уьш хьайл аттачу хьолехь бу моьтту хьуна? Йа Яшкас дийцинарг дицделла хьуна? Сайн кхолламах лаьцна ас дийцинарг дицделла хьуна? Хьолахой массанхьа а цхьатера бу. Оьрсийниш, нохчийниш, гуьржийниш. Массерниш а. Сутара, къиза. Царна бен вац шайниг а, неханиг а. Турцехь а хир ду изза. Нийсо, бакъо карор йац хьуна, xIapa дуьне мел ду ахь лехарх.

– Сан дог дохадо ахь, доттагI.

– Суна къинтIера валалахь, МIаьчиг.

Цхьа масех минотехь вист ца хуьлуш вахара и шиъ.

– Шаьш дIакхаьчча, кехат йазделахь, МIаьчиг.

– Схьа хьан дохьур ду иза?

– Йуха цIа вогIуш стаг нисвала а мега.

– Дика ду, Васал. Йаздийр ду ас.

– Хьан керт-ковн доладийр ду хьуна ас. Цигахь хьо дукха Iийр вац бохуш, хьоьху суна даго.

– Делан карахь ду дерриг а.

Хьалха йоьлху ворданаш регIан дукъа тIе йевлира. Цигара йухаберза безара хIорш новкъабохурш. ХIор а минотехь гергагIертара къаста деза хан. Лакхо ваьлча, некъана йуьстахъхIоьттина лаьтташ ши говр йужу гIудалкх гира Васална. Цунна уллохь кхоъ стаг лаьттара: шиъ – ламанхойн духарца, важа – муьжгийн духарца.

Андрей а, Корней а вара цигахь лаьттарг. Селхана Оьрза-ГIала веанчу ДанчIехула хиънера царна Гати-Юьртара шайн доттагIий Турце дIакхелхаш хилар. Сийсара тIаьххьа цIера арабевлла уьш, мел сихбаларх а, хIорш йуьртах бовлале ца кхиира кхуза.

Уггар хьалха Iелина бевзира уьш.

– ДIахьажахьа, Аьрзу! – воккхаверан мохь белира цуьнан. – Андри веана!

– Корни а ву!

– ДIогахь Яку а лаьтта!

Цхьамма омра дича санна, говраш хьалхахьа хийцира наха. Дукха хан йалале доттагIийн мара бахара уьш.

– ОххIай, ма дика ду шу даьхкина!

– ДагIа-м догIура, амма гур ца моьттура!

– Ткъа шу? Къайлаха дIадаха дохкурий-ц!

– ЦIахь хIун ду? Доьзалш могаш буй?

– Наташ, Маруса муха йу?

– Далла бу хастам. Со тешац-кх хIинца а. Баккъал а, дIадоьлху шу, Маккхал?

– ХIаъ, Андри, дIадоьлху.

– Iела, мичахь йу Айза? – хаьттира Корнейс.

– ЦIахь йисина.

– И хIун ду?

– Божарий бу кхелхарш. Зударий цIахь буьсу.

– Берриг шайн доьзалшца бу, ткъа хьайниг?

– Сов мохь хир бу некъахь.

– И хIун ду ахь дуьйцург?

– Йитина ас иза. ДIакхаьчча, турко йалор йу ас.

Хьерваьллачу стаге санна, Iелега хьаьжира Корней.

– Соьца забарш ма йелахь. Цул, дуьхьал схьаалал, сан йиша цIахь йитина хIунда воьду хьо?

Iела кIажвахана велавелира.

– Цо ша витина со! – доттагI карзахвохура цо.

– Дика хьаха витина, – дIа а вирзина, туй кхоьссира Корнейс. – Шен ирс, дера, ду цуьнан, хьо тентаках къаьстина. Хьекъале зуда йу. Iовдал хиллехь, цIийнах йаьлла, шуьца дIайогIуш хир йара. Ма даахьа сан са, хIунда йисина иза?

– Гуьйранна цIа вогIур ву со.

– И ша ду, – паргIатваьлла, садаьIира Корнейс.

Цхьацца-шишша вогIуш, тIегулбелира гатийуьртахой. Царна массарна а дика вевзара Андрей а, Яшка а. ДIадаханчу шарахь шозза веанера и шиъ болх бан Гати-Юьрта. Нийсса ах болх маьхза бира. Къоьлла къикъбоьллачу наха а хIун лур йара? Кхелхачеран ворданаш, марс-мангал, бел-шада, диг, кхийерш а цаьршиннан куьйгаша йина йа тойина йара.

– Дарасти, Андри!

– Досудани, Яьшка!

– Хорош человек, Андри! Большой испасиба.

– Досудани, Андри!

ТIевеанчу Васала а, МIаьчига а маршаллаш хаьттира.

– Ма дика ду шу даьхкина, – элира Васала.

– МIаьчиг, хьо стенна кхоьлина? Боьрша вац хьо? – забар йира Андрейс.

– ВаллахI, ва биллахI… боьрша-м… Боьрша хилча, даймохк битина гIyp варий со, мича воьду а ца хууш! – куьг ластийна, дIатийра МIаьчиг.

– Ткъа ахь хIун до, Василий? Хьо-м вац воьдуш?

– ХIан-хIа, Андрей Никитич. Кхузара бухвер вац со, кешнашка дIавиггалц. Цхьа даймохк байна сан, шолгIачух къаста лаац суна. ХIорш новкъа баха веана-кх… Гора, Никитич, йаI, ма боккха бохам бу-кх xIapa…, – Васалан бIаьргех хиш хьаьлхира.

– Яков, гIудалкх йухайерзайе. ТIаьхьадоьлху вай.

– ОxI! Мовла а ву! – мохь белира Корнейн. – Хьо а стенга доьду, Чолакх ШайтIа?

Даьсса пхьош доьхкарх а доьллина, царна тIевогIура Мовла. ДоттагI гича, йуьхь йекхайелира цуьнан.

– Хонкара воьду, обарг, Хонкара! – шен гIоргIачу озаца жоп делира цо, цхьаъ бен доцчу куьйга Корней мара а къовлуш.

– ЦIахь ца Iело хьо?

– Нах боьлху, со а воьду. Дуьненна дерг ловзар ду олуш, кица ду тхан.

– Адамна ма хуьлда xIapa ловзар! Кхин мила ву шун эвлара?

– Со цхьаъ бен вац.

– Суна-м хаьара, шун эвлахь хьо цхьаъ бен Iовдал воцийла!

Шен андий цергаш гучу а йаьхна, гIовгIа йоцуш воьлура Мовла.

– Iовдал ша волчу дIавоьхур вац туркойн паччахьо!

– Цо дIавехна хьо? – забарх ца кхийтира Корней. – ХIаъ, султанна мел хили а сов бевр бац хьо тайпа разбойникаш!

– Соьга сайгга кехат даийтина цо. ДIавола, Мовла, боху, ша сагIадоьхургийн паччахь вийр ву хьох.

– Делхьа, ма воккха забарча ву-кх хьо, Чолакх ШайтIа! Баккъал а, со тешийна ваьллера-кх хьо!

– ХIаъ, Корни, Оьрза-ГIалахь – хьо цхьа Iовдал, Мескитахь со цхьа Iовдал ву. Халахета, хьо накъост а воцуш со воьдуш хилар.

– Баккъал а воьду хьо?

– Воьду-кхи ткъа.

Корнейс резавоцуш корта хьовзийра.

– Делхьа, ма халахета суна хьо дIавоьдуш. Дан дагалаьцна дуккха а гIуллакхаш дара сан. Мел дукха хьолахой бу станицашкахь. Церан хьал дара диэкъа дезаш.

– ДIадели и, обарг, – забарш йитина, баккъал вистхилира Мовла. – Валлалц талораш деш вахалур вац. Цкъа цхьамма дIакъовкъор ву. Йа Сибрех лоллур ву. Къоланна тIехь валарал, лаьцна Сибрех вахийтарал доккха иэхь дац. TIe, сингаттаме а ду кхузахь. Сила йоккхачу Оьрза-ГIалахь пхи-йалх бен къонах вац. Бисинарш дехкий ду, цицигах а кхоьруш. Сан дендас бийцира суна хьалхалера гIалгIазкхий. Уьш хилла хьуна къонахий! Даим а нохчашца цхьаьна. Диканехь, вуонехь а. Вовшашна гIo деш. Цхьаьний тIаме а боьлхуш. Хьеший а, вежарий а хилла уьш. ХIинцалерчаьрга хьажал? Церан да паччахь ву. Шайн лулахошна, вежаршна тIе тIамца богIу. Паччахьах кхоьруш. ХIан-хIа, ишттачу лулахошна генавалар гIоли йу. Йуьххьехь дуьйна шун гIалгIазкхий тхоьца бертахь хиллехьара, паччахьан эскаршка Терка тIе ког буьллуьйтур бацара вай. Лаьхкина Петарбухе дIабуьгур бара. Тахана тхо махках доху. Кхана шуьгахь хир йу paгI. Гора, Корней, йаI, ма тIаьхьа ваьлла вайша дуьнен чу! Цхьа бIе шо хьалха вина хиллехьара. Хьох – атаман, сох имам хилла хир вара. Инарлашна йетташ. ХIинца бац хьалхалера нохчий а, гIалгIазкхий а. КъотIалгIа йина хIуманаш йисина. Цундела воьду со Хонкара. Цигахь карор ду ас сайна гIуллакх.

Корнейс леррина ладоьгIура. ДоттагIчун дешнаша дог Iовжийра цуьнан. Цкъа а ца динера цо иштта къамел. Бакълоь иза. ХIинца бац станицашкахь хьалхалерниш санна гIалгIазкхий. Паччахьо шен йолахой бина уьш.

– Цхьа куьг бен доцчу ахь хIун дийр ду цигахь, ва хьерабаьлла корта?

– БойсагIар вуьйцу хезний хьуна?

– ХIаъ, хезна…

– Цхьа куьг, цхьа ког, цхьа бIаьрг бен бацара цуьнан. Амма паччахьан уггар тоьлла инарлаш гIибабохура цо.

– БойсагIар Шемалан наиб вара, шен шортта эскар а долуш.

– Эскаран метта оьгIазло йу соьгахь, кийра буьззина. Султана латта ца лахь, обарг вер ву со. Туркой тало.

– Хьайн берех къа мукъа а хетахьара хьуна.

– Дала йаздинчух бевр бац уьш а.

XIapa шиъ хьалха боьлхучарна тIекхиъча, Андрейна а, Маккхална а йуккъехь а бара изза къовсам.

– Нах-м Iехабеллера. Хьой, Аьрзуй, Iелий а вацарий сонтачех. Шy хIунда доьлху?

– Туркойн паччахьо цхьа эладитане кехаташ даржийна нохчашна йуккъе. Царах Iехабелла нах. Бакъдерг аьлча, со тешац и кехаташ туркойн паччахьера ду бохучух. Кхузахь тешнабехк бу. Нах кхето, совцо гIерташ, оха ца деш хIун дитина? ЛадогIац. Оцу кехатах теша. Баккъал а туркойн паччахьо шаьш сий деш, лоьруш тIеоьцур ду, шайна Дала долуьйтур ду, моьтту. Цхьаболчарна хаьа, хийрачу махкахь шайн дахар къаьхьа хир дуйла. ХIетте а боьлху. ХIокху паччахьан къизаллех, харцонах бевдда. Тхан дайша шайн цIийца хьандина xIapa латта. Дийна бисинарш, кхолламна къера а хилла, севцца. Тхан мохк, дин, гIиллакхаш лардан дош деллера паччахьо а, сардало а. Цара а Iехий. Хьуна гo-кх тхоьгара хьал. Къоьлла-м, лайча, ловр йара, амма харцо, сийсазалла лан ду хала. Оьрсашца мукъане а тхан бакъонаш нисйахьара. Тхуна тхаьшна шатайпа Iедал хIоттийна. Цундела кхелха нах Хонкара. Мацаллех, къизаллех бевдда. Амма оьрсийн а, туркойн а паччахьашна йуккъехь башхо йац. Цхьа вов-шов ду. Массанхьа а вайн вежарий охьатеIабо.

– Иштта-м дара иза, Маккхал. Амма шаьш дечуьнан ойла йейша. Даймохк битина ма доьлху шу. Кхечахьа карор ма бац шуна иза. КIелхIитта тхов-м карор бу, амма даймохк карор бац. Стеган цхьаъ бен ма ца хуьлу даймохк.

– Тхо цхьадерш йухадогIур ду, Андри. Цигахь хIокху нехан гIуллакхаш муха нисло а хьаьвсина.

– Иза а ду-кх маслаIат, – велакъежира Андрей.

Къаста деза сахьт тIекхечира. Кхузара дIа некъаш Мичка тIе а, Шела а доьлхура. Андрей йуьстахваьккхира Iелас.

– Вешица воьду со, Андрей, – цуьнан пхьарс лаьцна, сихха къамел долийра Iелас. – Цунна цхьаъ хиларна кхоьруш. Маккхал а, Чора а ву тхоьца. Амма тхо виъ цIа вогIур ву. Гуьйранна йа цхьа шо даьлча – маца хир ду хаац. Айза а, бераш а цIахь дуьсу. Айзин да-нана къена ду. Кхин гергара нах бац цуьнан. Наха тесна-м йуьтур йацара иза. ХIетте а, хьайн хан хилахь, наггахь хьажа-хIотта вогIур хьо. Керт-ковхь цунна хIун оьшу хьажа.

– ДIавалахьа, ваша, хIун ду ахь дуьйцург? – дегабаам бира Андрейс. – Ахь ца аьлча а, со ца хууш ву сайн декхар?

– Васалан терго а йелахь. Къоланаш а дитийта цуьнга. Кхин весет дац сан.

Кисанара схьабаьккхина йовлакхан шад Iелега кховдийра Андрейс.

– ХIан, некъана xIapa кхо туьма ду хьуна. КIезиг-м дара xIapa. Ас а, Яшкас а вовшахтоьхна иза. Дешин массанхьа а мах бу. ДIаэца.

– ХIан-хIа, Андрей, – куьг дIатеттира Iелас, – шу шаьш ду халла кадетташ. Мегар дац!

– ДIаэца ахь, тхо цIахь ма дуьсу. Оха цхьа таро йийр йу. МIаьчигна цхьа пхи сом ло. ДIаэца, суна хала а ца хоьтуьйтуш.

Корта а хьовзийна, схьаэцна, шад гIовталан кисана тесира Iелас.

Корней а воллура цхьа хIума-м Мовле дIакхийдош.

– Бакъдерг аьлча, схьадохьуш-м Iелина бохуш деара ас xIapa, – бохура цо. – Хьо воьдий а ца хаьара. ХIан, xIapa пхийтта сом ду хьуна.

Мовла йуха ца гIиртира Iела санна.

– Хьо-м, Корни, адамна хIумма а ца хууш, хьолахо ма хилла! – воьлура иза. – XIapa суна делча, Марусас а, бераша a xIyн дийр ду?

– ХIумма а дийр дац. Даа бепиг ду шортта. ХIокху ахчанна са ма гатде ахь. Ши-кхо де далале ас меттахIоттор ду. Дакъаза ма вала хьо, Чолакх ШайтIа, хьо дIавахча, сан гIуллакх ма галдолу! Сайн товар ас мича дахьа деза?

– Бена хьала дига ахь. Далха волчу. ХIан, обарг, схьавоьл сан мара. Марша Iойла хьо. Суна са ма гатделахь. Ас сайн дакъа нахе доуьйтур дац хьуна, мичча махка вахча а!

– Марша гIойла, Мовла…

ГIайгIане миноташ тIехIиттира.

– ХIай веза Дела…, – элира Яковс. ЦIеххьана аз хаьдда, балдаш дегийра цуьнан. – Ма боккха бохам бу-кх xIapa…

Цуьнан букъах куьг туьйхира Маккхала.

– Сатохалахь, Яьшка. Велхар товш дац боьршачу стагехь.

– Муха ца воьлху, Маккхал? Даймахках довлуш ма ду шу…

– Хьо а, Васал а ца ваьлла Даймахках? ХIетте а дийна ву. Дала гIo дийр ду тхан а.

Яшкас корта ластийра.

– Тхайниг ша ма ду, дядя Маккхал. Кхузахь массанхьа а оьрсий бу, мухха делахь а, оьрсийн Iедал а ма ду. Ткъа шу хийрачу махка доьлху. Цигахь нохчий ма бац. Хийра мохк, хийра адамаш… Марша гIойла! Дядя Аьрзу, дядя МIаьчиг, марша гIойла… Тхо диканна дагалацалаш…

ДIа а вирзина, къайлаха бIаьрхиш дIахьаькхира Яковс.

Аьрзу говрана тIехиъча, берриг а говрашна тIехевшира.

– ХIан-хIани, кIентий! – шайна тIаьхьабевллачу нахана тIевирзира Аьрзу. – Сарале Шела а кхаьчна, цигахь гулбеллачу нахаца буьйса а йаьккхина, кхана Iуьйранна, хьалххе гIевттина, БуритIа дIагIур ду тхо. Цига гуллуш бу кхелхарш берриш а. Вайна мел цалаарх, къастаза ца довлу вай. XIapa Ахьмад, Янаркъа, Абкар, Солта, Суьлти, Акхта а воцург, вуьш кхузара йухадерза. ХIорш йалх тхоьца БуритIа кхаччалц дIавогIу. ХIокхара тхох лаьцна хабар дохьур ду шуна. Тхуна са ма гатде. ХьаьжцIа оьхучу наха xIop а шарахь вовшашна тIе хабар кхачор ду вайн. Цу тIе, Хонкара башха гена меттиг а йац. Вай а Iийр дац вовшашна тIе ца кхочуш. Амма, тхох хIун хуьлу хаъалц, цхьа а доьзал кхузара меттах ма балийта. Дохий ма хьийза. Вайгахь товш дац иза. XIapa Iаьржа латта бухдийларх, и сийна стигланаш тIейелхарх, духур дац вай. Вешан турпалчу дайн бакъ кIентий хилла, лийр ду вай цIахь а, арахь а. Цхьанне а корта ца таIош, цхьанненна а хьалха гора ца оьгуш. Амма маршонах догдиллина Iийр дац. Маккхал, ахь хIумма а олий буьсучаьрга?

Шен динна чоьже кIажаш таIийна, гуонна йуккъе ваьлла, пIелгаш доцу аьрру куьг лере лецира Маккхала. Хьаннашкахь кхолхадуьйлуш, генна дIадахара цуьнан кIеда, дуькъа аз:

Iа-а-а-а!

Бераллин къаьхьа кад

Мийлина тхоьца,

Цу тIеман сийна цIе

Кегийна тхоьца,

Бохамехь, халонгахь

Хьийзина тхоьца,

Хьомсара йуьртахой,

Шу марша Iойла!

Шен догцIена сийна ши бIаьрг а хьаббина, месалчу цIоцкъамаш йуккъе шад гулбина, иллин мукъаме терра корта а лестош, иллин йийсаре вахара иза. Улло веанчу Суьлтас шен зевне озаца тIаьхьара айъира:

Ia-a-a-a!

ЦIа доцуш тхо дисча,

Дохдина латта!

Мацалло бIарздича,

Дузийна латта! Тхан цIийца хьандина,

Лардина латта!

Хьо марша дуьсийла,

Дай баьхна латта!

– ХIейт, маржа, дуьне, йаI!

Iа-а-а-а!

Буьрсачу къийсамехь

Тхан дегнаш дахчош,

Тхо майра кхиийна

Хьомсара лаьмнаш,

Доьхначу кху дийнахь

Бертаза къастарх,

Тхуна шу дицлур дац

Хийрачу махкахь…

– ХIейт, гора, кIентий, йаI! Доха ма дохалаш! Вайга хьуьйсуш бу шуна оцу хIолламаш кIел Iохку вайн дай, вежарий!

Баккхийчарна тIехьа а хIоьттина, тийна ладоьгIуш лаьттачу Коьрас гIийла бIаьрг беттара шена тIаьххьара гучу даймехкан Iаламе. Кху шарахь къаьсттина хаза кечделла и Iалам тахана кхоьлина хетара цунна. ХIетта гIa даьккхинчу къеначу хьаннаша хьулйинера дуккха а иэрчонаш гина раьгIнаш, гунаш, Iаннаш. Йукъ-йукъахь акха кхиъначу стоьмийн кIайн а, можа а, цIен а, сийна а зазаша къарзйина и беркате къена хьаннаш бIаьрго ма-лоццу даржийначу, хаза хьийзинчу, бес-бесар бос бетталучу инзаре доккхачу холхазах тера йара. Амма хеталора, и хьаннаш, кху нехан гIайгIанечу мукъаме терра, хезаш аз доцуш, кийрахь йоьлхуш, техкаш санна. Шех къаьстачу берех дог Iаьвжина, бIаьрхиш къайладаха санна, ира кортош кIайчу мархашна йукъа а доьхкина, дIатийнера нохчийн къоьжа лаьмнаш а. Генна охьа чуьра схьахезара бIаьстенна дистинчу чехкачу Яьссино ден къора къурдаш. Коьрин доьхна дог хьаста гIерташ санна, кортош лестош, когаш кIел эсала техкара бес-бесара зезагаш.

ТIаьххьара вовшашна мара а лилхина, дIасакъаьстира кхелхина боьлхурш, бухабуьсурш. Шина а агIорчийн дегнаш доьлхура, амма церан буьрсачу йаххьаш тIехь и ца хаалора.

Некъ хьуьн чохь къайлаболлучохь дой йуха а хьовзийна, йуьртахошка тIаьххьара бIаьрг тоха цхьана минотана севцира дIабоьлху береш. Кочара схьа а йаьхна, хIаваэ хьала а лаьцна, цхьабосса кхузза шатлакхана тоьпаш кхоьссира цара.

Царна кхузза жоп делира, хIолламаш дохкучохь хIорш бIаьргана гучуьра бовллалц, тIаьхьахьуьйсуш, хIиттина лаьттачу йуьртахоша…

2

ДIа баькх-баьккхинчу когаца гена тIаьхьайуьсучу дай баьхначу раьгIнашка йуха а хьоьжуш воьдучу Коьрина шаьш Мичка тIекхаьчна дохкучу хенахь дукъара охьа шайна тIаьхьабогIуш ченан кIур гира.

Коьрина санна, и гина нах цецбевлла хьуьйсура урх тIейиллина дой хецна шайна тIаьхьабогIучу берешка. «ХIун дохьуш богIу-те уьш?» – ойла йора хIораммо а. Уьш гергагIоьртича, нахана уггар хьалха шайн эвлара дой, тIаккха царна тIера береш а бевзира. Амма Коьрий, Чорий воцчунна цхьанне а ца бевзира берешна кхан доххала хьалхабогIу сира дин а, цунна тIехь Iийриг а.

Иза Коьрин доттагI Симсарарчу Олдаман Iаьлбаг вара.

Йухавирзича, некъ эгIар бу бохург дицделла, шен карара сараг охьа а тесна, доттагIчунна дуьхьалхьаьдира Коьра. Мох санна, чехка богIучу динара, иза лагI ца беш, каде охьа а иккхина, цунна тIехьаьдира бере.

– Коьра! – доттагI маракъевлира беречо. – Сайна а ца гуш хьо дIавахана вели моьттуш, ма дог доьхнера сан!

– ХIунда? Сайн даг чохь ас хьо дIахьуш вуйла ца хаьа хьуна?

– Амма, хьуна тIаьхьа ца кхиъча, со йуха-м воьрзур вацара, Хонкара кхаччалц дIавеъна а!

Бераш шайн доттагIчун некъ дика бан даьхканийла хиъча, уьш шайн дар-дацар ала а дитина, дIабуьйлабелира нах.

Шаьш бисинчу кегийрхойн къамел доладелира.

– Эххар новкъавели-кх хьо, Коьра? – бохура Iаьлбага, доттагIчун куьг дIа а ца хоьцуш.

– ХIун дийр ду, Iаьлбаг? – доккха садаьккхира Коьрас. – Дас аьлларг ца дича ма ца волу.

– Баккхийчаьрца шуна тIаьхьадовла гIиртира тхо, – бохура Коьрин эвларчу доттагIчо Къайсара. – Цара ца дахкийтира. Шу эвлах девлча, веана Iаьлбаг кхечира. ХIокхуьнца гIаш дукъа довлуш дохкуш, йухабирзинчарна тIеIоттаделира тхо. ХIара Iаьлбаг бахьана долуш, цара говраш йелла, тIаьхьакхии-кха.

– Баркалла шуна, кIентий, – баркаллица цаьрга хьоьжура Коьра. – Хала ду нийсаройх къастар. Амма даймахках къастарал доккха вуон дац стаге дан. Ши бIаьрг бекъа белахь а, дагах цIий Iийдало сан. Шу гича, сан даг тIера ах бала айъабели. Дела реза хуьлда шуна! Iаьлбаг, йаханчу аьхка лам чохь цхьана буса вай биъна дуй ас цкъа а бицбийр бац. Тхаьш цигахь дIатарделча, цIа вогIyp ву со. Шу маршонна гIевттинчу дийнахь шуна улло дIахIотта!

Нах, Мичкал дехьа а бевлла, цунна йистерчу эвла буьйлира. ДоттагIчун сибат гуттаренна а шен даг чу дижо санна, леррина Коьрега хьоьжура Iаьлбаг. Тахана дуьххьара тидам хилира цуьнан Коьрин беркъачу барзакъан. Зарзделла, летийна тиша чоа, цхарбоьлла кхакханан куй. Гоьлаш тIе йомеш йиттина, чордачу жIаймашин хеча. Йакъайелла, салазан мIаьчигаш санна, буьхьигаш ирхъхьаьвзина неIармачаш. Йукъахйихкина соврах мерцхагаш дийлина тиша шаьлта. Стохка лома а веанера иза нехан говрахь…

– Шек дIа ма вала хьо, Коьра! – шен йуьхь тIе йоьссина гIайгIа дIа а иэккхийна, векхавелла, Коьрин белша тIе куьг туьйхира Iаьлбага. – Лелар – кIентан ирс, цIахь Iap – йоьIан ирс, олуш ду вайн. Цкъа дуьнен чухула гуо тасий, цIа вола хьо. Амма нохчочун къонахаллех, оьздангаллех ма вохалахь, хьо шаьлтанца воруш, кескаш йеш охьавиллича а. Кхин а ду цхьаъ, Коьра. Туркоша шайн эскаре дика дIаоьцу, боху, вайн мехкан нах. Церан эскаре хIотта. Со тешна ву царна йуккъехь хьо сихха лакхавериг хиларх. Вайн баккхийчара догдиллина маршонах. Герз охьа а диллина, доIина куьйгаш леца боьлла уьш. Амма доIанаш дарх маршо хир йац. Иза туьрца йаккха йеза. И аьлча-м, цара аьттехьа а ца дуьту. ТIекхуьучу чкъурах ца беша. Йайна тIаьхье йу, олу. Царна моьттург бакъдоцийла хоуьйтур ду вай, ваьш даккхий хилча. Цхьа масех шо даьлча. И дерриг дийцина вай. Нагахь хьайн аьтто хилахь, цигахь эпсарийн дешар дешалахь. Шемалан наиб хилла Алдара Сапарчин Юсуп-Хьаьжа вуьйцу хезний хьуна? Вай санна, жима волуш Хонкара а вахана, цигахь дешна а ваьлла, цIа веана нохчо вара иза. Иза вара Шемална йерриг гIаьпнаш йоьгIнарг, цуьнан Iедал, эскарш цхьана низаме далийнарг. Иттех шарахь Шемалан аьтту куьг хилла лийлира, оьрсийн махкахь эпсарийн дешар дешна, церан эскарехь лаьттина веана Шаммурзин Бота. Жима бер долуш Ярмол-инарлас ша Дади-Юрт йохош цигара йийсаре вигна хиллера иза. Ша итт шарахь вайнахана диначу гIуллакхал бIозза сов зиэн дира цо, ведда йуханехьа оьрсашкахьа а ваьлла, вукху итт шарахь. Вайна оьшурш Юсуп-Хьаьжа а, Берса а санна эпсарш бу. Вайн халкъан, вайн мехкан дуьхьа шайн синош, бIаьрнегIар ца тухуш, дIалур дерш. ХIинца хьо кхин сецор вац оха. Вайна мел ца лаахь а, къаста деза.

Iаьлбага, шок тоьхна, тIейийхира некъана йуьстаха йежаш йолу шен говр. Ден шок хезна иза, ши лерг дуьйлина, хьала а таьIна, йайн тарса а терсина, йедда тIейеара.

– Коьра, хьуна иэшахьара, тахана сайн са а лур дара ас хьуна, – элира цо. – Ткъа тахана цкъа иза иэшац. Амма хьуна иэша а оьшуш, сайн са санна, суна дукхабеза xIapa дин ло ас хьуна сайн безамна.

Цецваьлла Коьра къаьрззина доттагIчуьнга хьаьжжинчохь висира. Цецбевллера гуонаха лаьттарш а. Iаьлбага хьовха, цара массара а хьоме лелайора и тамашийна говр. Уьш стохка лам чу бахча, цкъа Iаьлбага, чехка догIучу ламанан хи чу а иккхина, бердах йоллучу куллах а тасавелла, бекъа тIейийхира. Йедда берда йистте а йеана, чухьаьжча, чохь кхозавелла мохь хьоькхуш Iаьлбаг гина, Iадийча санна, и чIажаш декош, терсаш уьдура иза. Мел чехка йедда йоьдуш хиларх, Iаьлбаган омранца цIеххьана соцура. ТIехьарчу когаш тIе хIуттура, мел генахь хиларх, Iаьлбага шок тоьхча, тарса а терсий, йодий тIейогIура.

– Iаьлбаг…

– ДIалаца! – Коьрин буйна урх теIайора Iаьлбага.

– ХIан-хIа, Iаьлбаг, дуьне дохарх оьцур йац, – ши куьг хьалха а тоьхна, йухагIоьртира Коьра. – Кхидерг хьайна луъург луо, амма говр ма кхийдайе. XIapa суна йелча, ахь хIун до?..

– Тхан кхин а йиъ йу.

– XIapa саннарг йац. Ахь хала кхиийна иза.

– Бакъду, xIapa саннарг йац. Амма дика йиъ говр йу. Хьан цхьа а йац.

– ХIан-хIа, Iаьлбаг, ма дийца. Массарна а хаьа, шуьшинна вовшийн мел дукхадеза.

– Цундела лаьий суна-м xIapa хьуна йала! Тамаша а бацара, сайна йезаш ца хилча, ас хьуна xIapa йалар-м. Иштта, ши куьг ластийна вахча, туркошна йуккъехь сий хир дац хьан.

– ХIан-хIа, Iаьлбаг, дукха безачу механ совгIат ду xIapa, – тIе ца дуьтура Коьрас.

Iаьлбаг дегабааме велира.

– Коьра, хьо кхоьллинчу Делан дуьхьа, вай дуй биъначу гIуллакхан дуьхьа, дIаэца xIapa! Суна чам бойуш воллу-кх хьо…

– ОстопираллахI! Ма алахьа иштта!

ХIетталц цаьршинга ладоьгIуш Iийначу берийн гIовгIанаш йевлира:

– ДIаэца, Коьра, цунна халахетар ду!

– Ахь шена ден дерг ду хьуна цо дийриг!

– Делхьа, ма дош дац-кх ахь лелориг, Iаьлбаг, – чам байна корта а хьийзош, урх схьалецира Коьрас. – Хьо ца гуш, дIаваха велира со…

Шен йукъах схьадаьстина детица кхелина шаьлтий, доьхкий делира Къайсара.

– Сан безамна xIapa шаьлта лелайехьа, Коьра.

– Ас хIан-хIа бахарх, вуьтур вац-кх аш со. Дела реза хуьлда шуна!..

– ХIан, хьан накъостий генабевлла, Коьра, – сихвира иза Iаьлбага. – Хьо говра тIе валале, цкъа маралелхий вай!

Массарна роггIана мара а иккхина, кхоссавелла говра велира Коьра. Шена тIехь хийра стаг хаавелла говр, мераIуьргаш йекийна, тIаьхьарчу когаш тIе а хIоьттина, тIаккха, хьалха дIакхоссайелла, IаддаргIа санна, ворта а саттийна, цIингаш кхуьйсуш, дIаиккхира. Амма, тIелатийча санна, нуьйрахь Iачу Коьрас, кIадйаллалц хецна а йитина, тIаккха урх йуха а оьзна, хьовззийна йухайалийра иза. Дарйелла говр, мераIуьргаш йекош, бехкбоккхуш санна Iаьлбаге хьоьжура.

– ХIумма а дац, Сира, хIинцца йоьр йу хьо цунах. Амма сатоха деза. Вайн цIахьлерниг хир дац шуьшинне а.

Iаьлбаг шен говра а хаийна, цунна тIехьа хиира Къайсар.

– Хьо Мичках дехьаваллалц дIадогIу тхо, – элира Iаьлбага.

– Баккъал дерг аьлча, Коьра, хьох къаьсташ, велха дог догIу сан. Амма вайн ойланаш а, чIеIамаш а цхьаьнадогIур дац. Къайсар, дIаалал вайн дайн илли!

Къайсара, йайн йовхарш тоьхна йиш тойина, илли долийра.

ХIетта чIагIдала доьллачу гIоргIачу аьзнашца тIаьхьара гIигI бира бераша:

Тхо цкъа а цхьанненна

Къарделла совцур дац,

Йа маршо, йа Iожалла –

Шиннах цхьаъ йоккхур йу…

… БIаьстенга тхаьш довлахь,

Цу кхахьпа элашка

ХьотIца цIий тийсийта

Делах дуй биъна ду!

Къайсарна тIаьхьара ойъуш волчу Iаьлбаган болатан басахь горга йуьхь воккхачун санна буьрса йара, оцу къоначу аьрзунан Iаьржа бIаьргаш ткъесах лепара:

Мокхазан ламанаш

Даш хилла лаларах,

МостагIийн арданго

Тхо гора иэгор дац!

Бос Iаьржа ва латта

Молханах лелхарах,

Тхешан сий доьхкина,

Тхо лаьтте доьрзур дац!..

– ХIейт, гора вай, кIентий, йаI!

Мацалло хьовзадахь,

Орамаш дуур ду,

Хьогалло тхаьш бIарздахь,

Бецан тхи мийра ду!

Цу лаьмнийн хьехнашкахь

Шах цIераш летор йу,

Тхайн таррийн йуьхьгашца

Уьш марсайохур йу!..

– Аз айде, кIентий!

ХIоьънаша зарзйина

Тхайн чорда башлакхаш

Къоначу воIарийн

Белшаш тIе туьйсур йу!

… МостагIех лиэтачохь

Iожалло тхаьш лецахь,

Тхайн метта дIахIиттар

Царна тIедуьллур ду!..

– Маршо йа Iожалла!

Буьйсанна борз йехкаш

Дуьнен чу девлла тхо,

Iуьйранна лом угIуш

Тхан цIераш техкина.

Аьрзунийн баннашкахь

Наноша дакхийна,

Тархаш тIехь дой хьийзо

Дайша тхо Iамийна…

Илли ца сецира уьш Мичка тIе кхаьчча а. Кхузахь ца соцуш, шен дин цуьнан муттанечу хи чу а тесна, дехьаваьлла Коьра, аьтто aгIop бисинчу доттагIашка тIаьххьара бIаьрг тоха йуха а хьаьвзина, цхьана минотана соцунгIа хилира.

Халкъана, махкана

Наноша тхо дина,

Цаьршинна иэшначохь

Майрра дIахIиттина.

Маршонехь кхиийна

Ламанан лечарчий

Халонех, бохамех

Курра чекхдийлина.

Мехкарша тхан чевнаш

Эшаршца йерзайо,

Iаьржачу бIаьргаша

Хьуьнаршна гIиттадо.

Буьйсанна борз йехкаш

Дуьнен чу девлла тхо,

Iуьйранна лом угIуш

Тхан цIераш техкина…

Илли ца сацош, доттагIчун Iодика йеш, хIаваэ лаьцна, тапчанаш туьйхира цара.

Шен доьхкарх схьайаьккхина тапча, зIок кIегархIоттийна хьала а лаьцна, доттагIашка мохь туьйхира Коьрас:

– Маршо йа Iожалла!

Йассайелла кIур туьйсучу тапчин биргIи чу xIyп аьлла, иза йуханехьа доьхкарх а йоьллина, урх оьзна, говр тIехьарчу когаш тIехь хьовза а йина, тIаьхьа ченан кIур хIоттош, ма-йоьдду малхбузехьа дIахийцира цо.

Ткъа берийн хIинца а чIагIдалазчу аьзнашца нохчийн бIаьхаллин иллин аз декара Мичкан лохачу бердашца кхалхадуьйлуш.

Оцу иллица гIиттинера церан дай, дендай, церан а дай. Масех тIаьхье. БIе шовзткъа шарахь. И илли шен рогIехь хIинца кху берашка кхаьчнера.

Массарел а хьалха лаьттачу Iаьлбаган аз Коьра гучуьра волуш, цIеххьана, доьхна, дегийра. Дегийра бIаьрнегIарш а, беран ховха балдаш а. БIаьрнегIаршна йуккъехула схьаIовдабелла боккха ши тIадам, цIенчу беснеш тIехула керчина охьа а беана, настарш тIе буьйжира.

Цхьанне а ца хаьара и болатан басахь жима кIант, таханчул тIаьхьа нийсса шийтта шо даьлча, Нохчийчохь хин болчу уггар боккхачу гIаттаман баьчча хир вуйла а, Нохчмахка дIа а лаьцна, иза, шена тIаьхьа доккха эскар долуш, кхузахула Мичках ваьлла, малхбузехьа нохчийн аренаш тIе вер вуйла а, бархI баттахь паччахьан колонизаторшна луьра дуьхьало йиначул тIаьхьа и гIаттам дакъалацархойн цIийлахь лийр буйла а, тоьллачу мостагIчун къизаллех йарташ кIелхьарйахархьама, и жима кIант шен лаамехь гуш лаьттачу Iожаллина, инарла Смекаловна, тIе гIур вуйла а, оцу инарло иза а, цуьнца кхин шийтта а Соьлжа-ГIалахь тангIалкхех уллур вуйла а…

И ца хаьара Iаьлбагна шена а.

Ткъа муттане Мичка, церан иллигий, цара йечу кхийсаршкий ла а доьгIуш, шекдоцуш охьаоьхура.

Цунна дукха хезнера и иллеш. Цунна тIехь дукха къийкъинера буьрса герзаш.

Цунна чу дукха Iеннера адамийн цIий. Татолашца.

Иза цецдаккха иэрчо ца йисинера дуьненахь…

Дуккха а, буьрса хиш хедош, со лелла,

Iаьрбийн мохк бевзина, туркошлахь хилла.

Массанхьа мисканиг къен-миска воллу,

Нуьцкъалчо мисканиг, сийсазвеш, лоьллу…

Кязим Мечиев

КХОАЛГӀА ДАКЪА, ӀАЬРЖА ДЕНОШ

I корта, ПХОЬАЛГӀА КАВКАЗСКИ СУЬЙРЕ

(Дешхьалхенан метта)

Iедалхойн зуламаллина цара Iедал тIехь латтораш бехке бан мегар дац: правительствош цкъацкъа бандиташ хуьлу, амма халкъаш цкъа а ца хуьлу бандиташ.

В. Гюго

1

Оцу бIаьстенан цхьана буса махках баьккхина нохчийн пхи эзар доьзал цабевзачу хийрачу махка баха новкъа баьлча, империн кхечу маьIIехь, хьоло а, къоьлло а йукъйинчу Петербургехь, Кавказан тIеман турпалхочун инарла-майоран Викентий Михайлович Козловскийн цIеношкахь гулбелла бара оцу инарлин бIаьхаллин накъостий.

Парадни неIарехь магIарш дина лаьттачу пайтонашна, кареташна гуонаха, месалчу кетарийн пхьуьйшаш чу куьйгаш а доьхкина, шодмаш пхьаьрсаш кIел а йоьхкина, шел ца бала гIерташ, шаьш лаьттачохь ирхлелхаш, когаш бетташ, вовшашка къамелаш деш бара долахьчу экипажийн кучерш.

Массо кор серладаьллера инарлин цIенойн. Хьеший тIеоьцуш, неIаршкахь хIиттина лаьттара ливрейшца кечбелла йалхой. Хьеший гулбеллачу зала чохь тховх а, пенех а дашо варкъ даьккхинчу канделябраш чохь догура бIеннаш чIурамаш.

Стоьлаш тIехь баьрзнаш дина бес-бесара даарш, царна йуккъехь, бIаьвнаш санна, лаьттара тайп-тайпана маларш чохь лекхий, горгий, чIапий шишанаш, графинаш.

Йехачу стоьлашна гонаха хевшина Iара тIеман мундираш йуьйхина шайн йерриг регалишца инарлаш а, Iаьржа сюртюкаш, кIайн кучамаш йуьйхина, логехь «полларчий» дохку штатски хьаькамаш а. Хьешашна тIехьахула лаьттара, пхьаьрсех кIайн гатанаш а тийсина, муьлхха а омра кхочушдан кийча йалхой.

Тховса кхуза шен рогIехь хуьлуш йолчу пхоьазлагIчу кавказски суьйренга гулбеллера: кавказски тIеман турпалхой – Кавказан наместникаш хилла Михаил Семенович Воронцов, Николай Николаевич Муравьев, Александр Иванович Барятинский, Григорий Дмитриевич Орбелиани, Теркан областан начальникаш хилла – Николай Иванович Евдокимов, Дмитрий Иванович Святополк-Мирский, тIеман министр Дмитрий Алексеевич Милютин; инарлаш – Бебутов, Лазарев, Тер-Гукасов, Гейман, Засс, Дондуков-Корсаков а.

Кхузахь бара кавказски тIеман историкаш-публицисташ: къайлаха советник, академик Адольф Петрович Берже, Николай Федорович Дубровин, Арнольд Львович Зиссерман, Ростислав Андреевич Фадеев, художник эла Гагарин, полковник Вейденбаум, Шемална а, ламанан халкъашна а дуьхьал идеологически диверси вовшахтоьхна Iилманча-нумизматик, инарла-лейтенант Бартоломей.

Йукъ-йукъа хийшина Iара шуьйрий, йехий кучамаш йуьйхина, безачу механ жовхIарш, цхьацца кIал-кIовсарш кочахь, пхьаьрсех, пIелгех а йохку куралла дIасахьовса а ца беша хантоьхна зударий а, мехкарий а.

Хьурмате миноташ тIехIиттира.

Суьйренаш дуьххьара вовшахтохаран инициатор а, церан виллина председатель а волчу гIараваьллачу йаздархочо графо Владимир Александрович Соллогуба, ша Iачуьра везза хьала а гIеттина, цIий санна, цIен чагIар чохь лепа хрусталан бокал хьала а лаьцна, йайн йовхарш туьйхира.

– Хьоме государаш, хьомсара государынаш! Нийсса ши шо хьалха вайн гуламан сий хилира паччахьаллин наместник кху цIа чуьра хастамечу хьуьнаршка дIахьажо. Оцу суьйранна вай массо а тешна вара баьччина хастам а, Кавказна машар а хирг хиларх. Вай лоьруш волчу Дмитрий Алексеевич Милютина оцу суьйранна паччахьаллин наместнике аьлла некъан дешнаш хIинца а дека вайн лерехь: «Хьалха оьрсийн цIий Iенначу оцу лаьмнийн чIажашкахь, – элира Дмитрий Алексеевича, – хIинца нийса урхалла хIоттийна, цигара акхарой, шайн герзаш охьа а туьйсуш, латта лело, мах лело, шайн меттанашкахь дуьххьара йаздан а, деша а доьлла. Амма Кавказан лаьмнийн малхбузе йистехь хIинца а Iена оьрсийн цIий, хIинца а къарйала тигац цигарчу къаьмнийн йуьхьанцарчу дахаран акхаралла. Цигахь Iена цIий сацор, эзар шеран тIом чекхбаккхар, гражданственностан хIу тасар тIедилла Дала хьо къастийна, Хьан Императорски Локхалла!» Баьччас кхочушбина вайн тешам! Вай тешна дерг хилла! Декхар кхочушхилла! Кавказан тIом чекхбаьлла! Хьалхалера вайн сатийсамаш дагалецамашка бирзина! Амма мел безачу мехаца! Кавказан тогIешкий, чIажашкий йоьдда оьрсийн даьIахкаш. Маьхза ца тесна вай и ирча xIy. ХIинца тIекхаьчна йалта гулдо хан, вай дукха хенахь дуьйна сатийсина хан. ХIинца цига воьдург маьршачу махка воьду. Тхо хьегарца хьуьйсу и вайн оьрсийн Итали йуха а гун йолчаьрга. Вайн Кавказ хьоле йу хастамечу гIуллакхашца. Цигахь цхьа а меттиг йац, цхьа а маьIиг йац оьрсийн тIемалочо шен цIийца майраллин, муьтIахьаллин урок йазйанза. Цициановн, Котляровскийн, Ермоловн, Паскевичан, Воронцовн, Барятинскийн сийлахьчу цIераша вайна дуьйцу тIеман а, граждански а дицлур доцу хьуьнарш. Оцу дерриг а хьуьнарийн деккъа цхьа хьоста дара – Кавказе безам.

Чохь болчу наха, хьала а гIевттина, цIераш йаьхначу полководцех дийна бисинчех шайца кху чохь волчу шина эланна – Воронцовний, Барятинскиний – тIе а бирзина, дехха тIараш туьйхира.

– Кавказ а, машар а! – тIаьхь-тIаьхьа хьасарта оьхура Соллогуб. – ХIуъу дича а, оцу шина дашах дола тигац-кх вайн дегнаш! Цхьа тамашийна, ца кхеташ ду-кх и ши дош. Муха хир йу ткъа Кавказ – тIом боцуш, тIом – Кавказ йоцуш? ХIун ду а хаац, даккхийдерца дагахьбаллам бу-кх вайна. Вешан толам базбо вай, ткъа оцу йуккъехула, цхьа везачух, дагна хьомечух, къоналлех къаьсташ санна, дагахьбаллам бу. Хьекъал доккхаде. Дог доьлху. Дагна хаьа кху машаречу хено шегара майраллин, хьуьнарийн хан дIайоккхийла. Цхьа эзар цхьа бIе чаккхарма йехачу меттехь xIop а колл – кIело йолу, хIор а тарх – гIап йолу и мохк къарбелла кIелсецна бохучух тешалац-кх. Цигахь вайна дуьхьал лаьтташ мел инзаре боккха ницкъ хиллехь а, и тамашийна дерг хилла-кх! Кавказан лаьмнаш дIалецна! Кавказехь машар бу! Хьан дIалаьцна Кавказ? Баркалла хьанна ала деза? Хьанна кхайкхо беза хастам? Уггар хьалха, хьомсара государаш, хьомсара государынаш, хастам бала беза сийлахь-доккхачу оьрсийн муьтIахьаллина. Иза ду шуна Кавказ схьалаьцнарг!

Йекъанчу, гIуркх санна йехачу баронессас Николаис цIогIане мохь туьйхира:

– Кавказан тIемалошна – хастам!

– Браво!

– Виват!

Тоьхначу тIараша йекийра хрусталан пхьегIаш.

– Къилбехьарчу лулахоша йерзина йаьккхина, бIарзйина Гуьржийчоь шен порфираца дIахьулйеш, императоро Александра I-чо Россина тIера цунна дош делира са ца кхоош цунна гIo дан, – шен къамел кхидIа а долийра ораторо, хьаьсарта бахана зударий дIатийча. – Оцу дийнахь дуьйна схьа кхузткъа шарахь оьрсийн тIемалоша бакъдира паччахьан дош. Оцу дийнахь дуьйна схьа Кавказан тогIешкахь, чIажашкахь саццаза Iенара оьрсийн цIий. Цигахула чекхйевлла оьрсийн турпалхойн дийнна тIаьхьенаш, цигахь хилла туьйранара тIемаш. Цигахь кхоллайелла турпалчу хьуьнарийн летопись, шен илланчашка хьоьжуш лаьтта оьрсийн барта «Илиада». Вайна ца хууш, мел дукха хьуьнарш дIадоьхкина цигахь, ламанан тийналлехь, мел дукха адамаш дайна, шайн хьуьнарш а, цIераш а цхьана Далла бен ца хууш! Амма церан массеран а – вай хастам бечийн а, банза бисинчийн а – цхьатерра бакъо йу вайгарчу баркаллина. Церан массеран а цхьа цIе йу – муьтIахьалла. Уьш массо а, тIаьххьарчу салтичунна тIера хьала Ерригроссийски Престолан наследникан биста кхаччалц, кхераман ойла ца йеш, хьалха оьхура. Хьалха байракх йара, тIаьхьа тIехьоьжуш Росси йара. Оцу хьолехь лаьттан xIop a коржам тIамца йаьккхира вай. Оцу хьелашкахь вайн иэшам а, толам а бара оьгIазечу мостагIчунна тIехь, инзаре чIогIачу Iаламна тIехь. Оцу мостагIаллин, амма исбаьхьчу Iаламна хьалха кхочушдан дезачу декхаран дозалло а, сийлалло а кхераме дора вайн дахар, хIетте а кхечу aгIop дуьне ца оьшура. Цундела буьсу вайна кавказски тIом чекхбаларна дагахьбаллам. Шун дегнашкахь кавказски лекха ойланаш йисина. Уьш йу къарйинчу Кавказна тIехь тахана оьрсийн толаман байракх маьрша техкораш!

Шен хастам бIеннаш шерашкахь беха болчу кхузткъа шеран кавказски тIамо вайна, оьрсашна, хьовха, дерриг адамаллина йелла пайдехь, кIорггера хьекъале урок ца гойла дац вайн, хьомсара государаш. Кхузахь гучуделира вай цхьабарт болуш хилар, вешан декхар хууш, генна хьалха хиндолчуьнга хьуьйсуш, цуьнан ойланаш, схьалаьцнарг чекхдаккха собар а, хьуьнар а долуш хилар. Иза ду кавказски тIом вайга толамца чекхбаккхийтинарг. Кавказски тIамо весет дитина вайна а, вайн тIаьхьенашна а. Лаа ца аьлла поэто:

…Ткъа ахь, Ермолов, вицлун воцу,

Россин – хастам, ламанхошна – кхерам,

Хьурмате весет деш, хьайн цIе

Цамзанашца йазйина лаьмнех!

Кавказски тIом дIатийна дукха хан йоццуш, амма и лаьмнаш оьрсийн шайн гIуллакхна муьтIахьаллина гуттаренна а дагалецамийн хIоллам хилла дисина. Цигашха тIехволучу некъахочо эр ду: «Кхузахь баьхна, кхузахь лиэтта, кхузахь шайн кортош охьадехкина шайн декхар сийлаллица кхочушдинчу бIе эзарнаш оьрсаша». Оцу хIолламна геннара суждане а оьхуш, некъахочунна тIаьххье йерриг Россино эр ду: «Даим а хастам хуьлда тхан хьехамчашна! Даим а хастам хуьлда оьрсийн лаьттан къоьнгашна, гIарабевллачарна. Паччахьан дош кхочушдарна, оьрсийн цIарна иэхь цадарна! Даим а бехийла Кавказски тIеман безам!»

ЦIен морса чохь лаьтта бокал схьа а эцна, цхьа къурд бина, шен легаш тIундира Соллогуба.

– Сайн къамел оцу дешнашца чекхдаьккхича а тарлора ас. Амма кху чуьра цхьацца накъосташкара хезначу цхьацца хабарша кхин а дийцарна тIетоьтту со. Цхьаццамма олуш хезира суна, кавказски тIом чекхбаьлла, хIара суьйренаш кхидIа гулйан оьшурий-те бохург. Царна хетарехь, тховса вай тIаьххьара а дIадоха дезара, уггар дукхавеза, тешаме, зиэвелла доттагI лаьттах а воьллина, гIийла дIасакъаьста нах санна. ХIан-хIа, хьомсара государаш, оцу ойланашна дуьхьал аз цаайъар зуламалла хета суна. Кавказски тIом чекхбаьлла. Амма чекх ца даьлла вайн декхар. Вай, кавказски крестоносцаш, дIасадоха ца деза, мелхо а, ваьштатаIа деза, керлачу походе, кавказски лаьмнаш кхетамца карадерзо. Хьанна ца хаьа вайх Азин тIаьхьабисина синкхетам, Азин даьIнаш Россин лоьралле, Россин серлоне хьоьжуш хилар? Керста дино ваьшна йелла серло малхбалехьа йаржо йеза вай. Оцу сийлахьчу декхарна хьалха, тIехиндолчунна хьалха, дIаса а девдда, тхо кхин кавказцаш дац, эр ду-те вай? ХIан-хIа, и хила йиш йац! Вай маьI-маьIIе некъашкахула дIасадаьржина, амма, шарахь цкъа мукъана а вешан «доьзалехь» цхьаьна а кхетта, Кавказехь дан дезачу керлачу гIуллакхашна ваьш тешаме хиларна, кавказски жIаран весеташ ваьш сийлаллица кхочушдеш хиларна тоьшалла дан деза вай.

Цундела, хьомсара государаш, хьомсара государынаш, пурба ло суна, сайн къамел балхамашца ца дерзош, ткъа хастамечу дашца чекхдаккха. Пурба луо суна xIapa кад вайн къарцалург къарвинчу, бодане верг серлаваьккхинчу, вайн хьоме даймохк сийлалле кхачийначу, вайн бартана, вайн майраллина, вайн йаккхийчу ойланашна, декхарна, муьтIахьаллина тIера айъа. Вайна йезачу, даим а дагахь лаьттачу, ваьш миччахьахула лелахь а, цуьнан законашний, тIехиндолчунний гIуллакх дан вай кийча долчу, генарчу, амма дагна гергарчу, цкъа а вайна йицлур йоцчу Кавказо зазадоккхийла, иза могаш йехийла! Декъала хуьлда, бIеннаш шерашкахь хастам а хуьлда Кавказна!

Вовшахтоьхначу хрусталан зов дийкира.

«Дела, паччахь Iалашвелахь!» имперски гимн йолийра оркестро. Цунна тIаьххье деха къамелаш, тIаккха хелхарш а доладелира…

Бакълоьра шен тIамарца дворянски йаздархо волу граф Соллогуб. Баккъал а безачу мехах иэцнера Кавказера машар. Нийса аьлча, империн помещикийн-буржуазин гIеранан хьолан, хьаштийн дуьхьа кхузткъа шеран дохалла Кавказан лаьмнийн тогIешкахь, чIажашкахь, аьрцнашкахь татолашца халкъан цIий Iенийра, цигахь шайн кортош охьадехкира салтийн чоэшца кечбинчу бIе эзарнаш оьрсийн крепостной ахархоша а, магIарчу ламанхоша а. Соллогуба шен хастаме дешнаш кхайкхочу оцу господашна цигахь машаре, маьрша дахар хилийтархьама, биначу лаьмнашкара дIа а баьхна, хийрачу Турце дIахьовсийра ах миллион ламанхой, бухахь бисинарш ши корта болчу аьрзунан мIарашна йукъакъевлира.

Цхьа ламанхой хилла ца Iара махкахбохурш а, бовлурш а.

БIешерийн дохалла шайн адамаллин бакъонашкахьа паччахьан Iедална дуьхьал нуьцкъалчу тулгIенашца гIуьттура оьрсийн ахархой, империна чоьхьара кхидолу халкъаш а. Амма хIоразза а уьш шайн цIела керчадора: тоьпаш йеттара, ирхъухкура, набахтешкахь а, Сибрехан каторгашкахь а къиза хьийзабора халкъийн уггар тоьлла кIентий. Шайн даймахкахь лаьттан коржам, сискалан йуьхк, садаIа маьрша xIуo а ца карадой, иза а, важа а лаха дуьне ма-дду хийрачу мехкашка дIаоьхура бIе эзарнаш оьрсийн, украинцийн, белорусийн, кхечу къаьмнийн а ахархой, белхалой. Царна тIаьхьа дIабаха аьтто боцурш йа даймахках къаста цалуурш, букъа тIехьа пIаьлдигаш тийсина, кара гIожмаш лаьцна, меца, ахдерзина бераш улло а даьхна, йоккхачу империн малхбалехьара а, къилбехьара а мехкаш гIаш дустуш лелара. Шайна тIаьхьа некъийн дохалла керлачу кешнийн кегий, даккхий баьрзнаш а, церан гIовланашкахь дечиган жIараш а йуьтуш.

Йоккха йу Росси, паргIате йу кхузахь олалла дечу классашна, амма гатте а, садукъаме а ду кхузахь хIокху империн ницкъ а, чIагIалла а шайн вортанаш тIехь латточу къинхьегаман халкъашна.

II корта, БӀЕ ЦХЬОЛЛАГӀА БУЬЙСА

Ма Iаьржа, ма къайле,

Мел хала бу хьо, некъ!

Настарийн садаьлла,

Со-м хьалха дIатекха.

Ас мичахь садаIа,

Со мича верза-те,

Беха некъ соцучохь

Соьга хIун хьоьжу-те?

О. Туманян. МухIажаран илли

1

1865-чу шеран август беттан цхьана буса хан йаьллачу хенахь Мурат-хин тогIица дIаболчу лекхачу лома хьалаваьлла исс стаг, некъаца бай баьлла меттиг а лехна, сецира.

Шаьш биначу лами тIехь айъина вохьу итталгIаниг меллаша лаьтта охьа а виллина, вовшашка бист ца хуьлуш, даккхий синош дохуш, охьа а хуьйшуш, дIахерцара уьш.

Кхоъ охьа а ца лахвелира.

Царах цхьаъ, лекхачу дегIара, шуьйра белшаш, йукъ-йукъа кIайн чоьш дийлина Iаьржа маж-мекх, йеха йекъана йуьхь, шуьйра лекха хьаж, боккха ала мегар долуш мара болу шовзткъа шаре гIоьрттина стаг, шен накъостий дIа а хирцина дIатийча, охьа а ца хууш, вист ца хуьлуш Мурат-хин тогIе а хьоьжуш, хIоьттина сецира, шолгIаниг йуьстаха варша велира.

– Охьа а ховший, садаIийша, Аьрзу. ХIинца цкъа катоьхча, дIакхочур ду вай, – вистхилира накъостех цхьаъ.

Амма Аьрзус жоп ца делира йа охьа а ца хиира. Охьа ца хоура Чора а.

Цкъа а воккхавер, ирс хIун ду ца хиъна, амма, куьзганна чохь санна, къегина къонахалла а, болатан чIагIо а шайна чохь гуш цаьршиннан кхоьлина бIаьргаш хин тогIи чу хьуьйсура.

Уьш ца хьуьйсура генайоццуш серлонаш къегаш йаьржина лаьттачу Муш-шахьаре а, йа цунна сехьа ламанан басех летта йохкучу туркойн, эрмалойн йарташка а, маьI-маьIIехь лаьмнашкахь даьржинчу курдойн четаршна хьалха йогучу цIерашка а. Ца хьуьйсура, схьа а оьцуш буйнахь дIасакхийсича санна, сийначу стигалахь даьржина лепачу седарчашка а, йа дехьарчу лома тIехула хIетта гучубаьлла, кIайчу мархаш йуккъехула паргIат некъ беш боьдучу батте а. Царна ца хезара генайоццуш варшахь мецачу чагIалкхийн цIийзаш летар а, дехьо гу тIехь шина берзан роггIана дуьхь-дуьхьал дера yгIap а.

Царна кхин, генара аз хезара. Хезара охьа тогIи чохь бIаьрго ма-лоццу дIа йолчу акъари тIехь цIераш йолчуьра гIийла аз. Цу чуьра лаккха хIаваэ хьалаоьхура оцу мехкан боцчу маттахь иллин аз. Цуьнан маттах ца кхетачунна а хуур дара иза хIумма а гIуллакх тоделла, дуьненах самукъадаьлла тесна иллин кIеж йоцийла. Мурат-хин къорачу гIовгIанах ийна, хIаваэхь дека и аз, дог Iовжош, лайн чимаш санна, шийла аьрцнаш тIе охьадоьлхура:

Ва Делан суьйре хьо, ма гIайгIане йеа хьо,

Ва Делан суьйре хьо, ма гIайгIане йеа хьо,

Масане да-нана доьзалах къастош йеа хьо,

Ма гIайгIане йеа хьо, Делан суьйре, хьо…

Денна хIаваэ хьийзачу оцу иллин мукъамо мерцина, дагийча санна хетара къилбан аьхкенан йовхоно чахчийна, дерзинадаьхна и лаьмнаш. Оцу дешнаша, гIийлачу мукъамо кхорзура цаьршиннан бохамаший, халонаший, шаьш дина мокхазан лаьмнаш санна, чIагIдина дегнаш. ТогIи чохь йерзинчу стигала кIел, аьхкенан бовхачу малхо боттуш, догIанаша Iуьйдуш, хан токхура паччахьаша Iехийна даймахках баьккхинчу нохчийн пхи эзар доьзало. Кхо бутт кхочуш боллура, шаьш биначу лаьмнех къаьстина, оцу хийрачу махкахь массеран а къинхетамах хаьдда, массара а дIатийсина уьш болу.

Ткъе бархI тоба а йина, гуонаха салтий, эпсарш хIиттийна, Нохчийчуьра гIаш кхуза схьабалийра уьш. Оцу ткъе бархI тобанах май беттан ткъе кхоалгIачу дийнахь Буру-гIалара дIа уггар хьалха Турце хьажийначу тобанца нисбеллера АьрзугIар. Оцу дийнахь Кавказан лекхачу арца тIера дIа даймахке тIаьххьара бIаьрг а тоьхна, тIаьххьара маршалла а делла, арцан къилбехьарчу aгIoнаx чубирзира уьш.

Доьхна, ирча де дара иза. Махках бовлучу божаршлахь цхьа а стаг вацара Нана-Даймехкан хьоме латта шен цIийца хьандаза. Вацара иттанаш шерашкахь халкъан маршонехьа латтийначу турпалчу къийсамехь шена тешаме хиларан билгалонан мухIар даймахко дегIа тIе тохаза стаг. Амма оцу дийнахь уьш, даймахкана, дайн кешнашна букъ тоьхна, къилбехьа Кавказан сиртал тIехьа бевлира.

Хьомечу лаьттах къаьстинехь а, дегнаш ца духуш хилира уьш. Керста динехь белахь а, шаьш санначу ламанхошна йуккъехула баьхкира уьш туркойн дозане кхаччалц. Амма июнь беттан вуьрхIитталгIачу дийнахь Хазапински заставехь шаьш туркойн салташка дIа а делла, оьрсий йухабирзича, гIеххьачул дуьне кхоьлира царна.

Хонкара… Цабевза хийра мохк, дуьххьара го къам, цадевза церан гIиллакхаш, мотт…

Кхузахь хийра дара дерриг а.

Иттанаш шерашкахь лаьттинчу тIамо талийна, бохийна, чIанабаьхначу кхалхийначара, шайн миска къелгаш ворданашна тIе а йоьттина, царна тIехула тIе берашший, къенанашший ховшийна, гIаш бира и гена шина беттан некъ. Сийна бошмаш, хьийкъина йалташ, сирла хиш долчу кхаьчча, хIинца мукъана а дIа ца кхаьчна-те олий, совца гIоьртура уьш. Амма туркойн Iедало мехкан кIорге дIалоьхкура, ткъа мича, хIунда кхарна ца хаьара. Эххар, кхин дIагIерта ницкъ ца тоьъна, Муш-шахьарна генадоццуш, Мурат-хин тогIехь, туп тоьхна севцира уьш.

ХIетахь дуьйна цигахь бара АьрзугIар. Ткъа тIаьхьайогIу тобанаш, кхарна тIекхаьчча, кхин дIабаха дуьхьало а йой, кхузахь совцура. Махках ваьккхинчу ткъе кхоъ эзар нохчочух берхIитта эзар оцу тогIехь вара, вукху пхеа эзармо а оццу хьолехь хан токхура Эрзерумна уллохь.

Кхузара меттах а довлий, малхбузехьа Диарбекиран виллаете дIагIо бохуш, денна туьпа хьийзара каймаканаш. Махках бевлла, гIелбелла, къийбелла, дарбелла нах нуьцкъала цигара дIабаха кхоьрура а хаацара, йа цIий Iано ца лаьара а хаацара, амма, мухха делахь а, дерриг а машаре дуьйцура цара. Бохура, Диарбекирна къилба-малхбузехьа нохчашна къастийна дика латта а, кийча хIусамаш а йу, цига дIагIо. Изза дара даймахкахь цаьрга дукха дийцинарг а. Ткъа меттигерчу эрмалоша дийцарехь, цигара латта хи доцуш, йерзина, йаьсса меттиг йара. БIешерийн дохаллехь цхьаьнггера а дикий, къинхетаммий ца хилла, массарех тешам байна нах, и мохк цкъа хьалха шайн бIаьрга ца гича, цига ца боьлхура. Оцу махке хьажа вахана вогIура и итт стаг. Цара дохьу долчу хабарх бозура махках баьккхинчу пхи эзар доьзалан кхоллам.

Амма некъахоша царна шийла кхаъ бохьура.

Эрмалоша ма-йийццара, йаьсса, йекъа аре карийра царна цигахь. Оцу аренан малхбале йистехь йаьржина Iуьллура Диарбекир. Генара хьаьжча а, гора цу гIалара тIехь хаддаза сема ха лаьтташ тIулган лекхачу, стаммийчу пенаший, горгачу бIаьвнаший гуобина, арахьахула эчиган чIорех дина зIараш диттина гаттий, кегий кораш долу Диарбекиран набахте.

Дуьйцура, туркойн Iедалан къизаллина дуьхьало йеш мел гIеттинарг, болатан буржалш тухий, цу чу кхуссу, тIаккха цо йерриг шен оьмар дуьненан серло ца гуш йоккху бохуш. Хьанна хаьара, оцу набахтина гергахьа лоьхкурий а цара нохчийн кIентий.

Кхузахь а ца каро йоллу-те цара иттанаш шерашкахь къийсамца лехна маршо а, синтеме а? Оцу хеттаршна тIехь ойла йора шина доттагIчо, ткъа жоп дала ца хаьара. Амма и шиъ тешна вара, Диарбекиран йаьссачу ара дахча, цигахь а, бIаьргашна хьалха Iуьллучу Мурат-хин тогIи чохь севцича, кхузахь а, – шиннахьа а, и махках ваьккхина ткъе кхоъ эзар стаг дIахуда сутара бага а гIаттийна, тIекхевдина лаьтташ къиза Iожалла хиларх.

Чекхболуш лаьттара аьхкенан тIаьххьара бутт. Ша тIехьаьжча мел долу хIума доттучу къилбен бовхачу малха кIел йовхоной, цамгарший хьоькхура адамаш. ТIамой, паччахьан эскарший талийна, берзинабаьккхинчу шайн даймахкара цара деана кIезиг рицкъа чекхдаьллера. Меттигерчу бахархошна уьш дIайелла бевлла цкъа кхаллал рицкъа дуьхьал лур долу шайн мискачу бахамера массо хIума.

ТIейогIуш йара йочане гуьйре, цунна тIаьххье – борз санна, буьрса шийла Iа. Ткъа оцу Iаламан ницкъаца къийса гIopа доцу ткъе кхоъ эзар са йерзинчу стигала кIел лаьттара.

Чорас доккха садаьккхира. Цунна хаьара, Аьрзус шега ца дийцахь а, шен дагахь цо цхьа сацам бинийла.

– ХIун де вай, Аьрзу? – хаьттира цо.

– ХIун дийр ду? Кхузахь Iаьнна кIел дахча а – лийр ду, Диарбекире, оцу йийнарг ца кхуьучу мецачу пана махка, дIадахча а – лийр ду вай.

– Миччахь делла а, далаза ма ца довлу вай. Ткъа хIун башхо йу Диарбекирехь делча а, кхузахь делча а?

– Башхалла-м йоккха йу, Чора. Нехан хийрачу махкахь мацалла вала йа сагIадоьхург хилла лела, йа лай хилла ваха ца Iенийна ас кху ткъа шарахь сайн дегIан цIий, – аьлла, цхьана минотана саца а сецна, тIаккха тIетуьйхира цо: – Со лийр ву, амма вала ма-веззара. Вайн халкъе хIара къемат-де хIоттийначех бекхам а оьцуш, къийсамехь лийр ву.

– Иза-м эрна хабар дара, Аьрзу. Суна хIинцца бен ца хиъна керста паччахьан мел ницкъ бу. Дикачу динахь дийнахь сарале цхьана маьIIера вукху маьIIе кхочура нохчийн махкана. Доза дац паччахьан мехкан, са йац цуьнан эскарийн. Ткъа вайн хIун йу? TIe куй тоьхна, схьалеццал доцчу вайга хIинццалц царна дуьхьал тIом латтабаларх цецвуьйлу со.

Аьрзу гIайгIане велавелира:

– Бакъду. Амма хIумма а йорах-м ца йели цунна вай вешан маршо. КIезиг ду вай, вешан ницкъаца мостагI иэшалур вац. ТIехула тIе, цкъа а вовшашлахь барт бац. Даим вовшашца ца тарлуш – хьаьгIнаш, мостагIаллаш!.. Амма кху тIаьххьарчу шина-кхаа батто дуккха а хIуманаш довзийти суна. ХIара кхидолу къаьмнаш йуххера девзичхьана, со йехха кхеттачу набарх ваьлча санна, хIинцалц сайна къайле хилла лаьттина дуьне довза доьлча санна, хетаделла суна. Хьажал хьо, Чора, дика хьоьгуш бу ткъа вайна гина гуьржий, кхузара туркой, эрмалой, курдой? Уьш баккхийбе ткъа шайн дахарх? Цхьа гуш боцчу Делан ницкъо таIийна кхобу уьш. Эзарнах итт хьалдолуш ву, бисинарш царна беца. Маккхала ма-аллара, берриг оьрсий а ма бац вайгарчу Iазапна бехке. Доцца аьлча, Iаьржа къайле йу xIapa дуьне.

– Делан къайле йу ала, Аьрзу. Азаллехь вай кхуллуш Дала ваьшна хьаькхначу сиза тIехула бен дIагIойла дац вайн.

– Иштта ала-м, дера, олу. ДIа ойла йича, дерриг шеконе долу-кх. Ткъа хIунда ца йелла Цо Ша синош кхуллуш адамашна нийсо? ХIунда йац вайна кху ворхI стигланаш кIел охьаховша меттиг? Даймахкахь а вай хьийзий, махках девлла кхузахь а, мозий санна, леш кхачалуш лаьтта. Цхьанне а новкъа ца гIерташ, вешан лаьмнашкахь машаре Iаш ма дара вай дуьне кхоьлличхьана, ткъа и маьрша дахар дохий-кха генарчу оьрсийн паччахьо. Мича бехкенна хьийзадо? ХIан-хIа, Чора, ахь дуьйцург дац xIapa.

Аьрзун къамел цхьанна хазарна кхоьруш, дIасахьожуш Iачу Чорас, аз лахдеш, мохь туьйхира:

– Иштта ма ала, Аьрзу. Со а Iесавоккху ахь. ОстогIпираллахI, субхьоналлахI, Дела, Хьо Цхьаъ ву, элча, хьо бакъ ву. Аш динчунна реза ду-кх тхо. Шайн эвлайааш тхуна орцах бахийша…

Чорас, къилбехьа а вирзина, ши куьг хьалха а лаьцна, дехха доIа дира, цкъа хьалха хозуьйтуш, йуха – шабаршца. Наггахь доккха са а доккхуш, цо аз стамдича хезара Нана-Нохчийчу, дай баьхначу махка йухадерзор Деле доьхуш, цо ден доIанаш. Амма Аьрзу цуьнан доIанах дIа ца кхийтира, амин аларан метта, цуьнга ла а доьгIуш, хин тогIин дехьа регIаца бIаьрг беттара.

Хьалха цуьнан ойла а, хьежар а оцу тогIи чохь йогучу цIераш тIехь хиллехь, хIинца иза регIан когашкахь Iуьллучу туркойн йуьрта тIехь сецира цIеххьана. Цхьана кIеззигчу йукъана цунна вицвелира тогIи чуьра берхIитта эзар нохчо, дицделира ша хьегна вуон а, хьалха лаьтта Iазап а, иэрчонаш а. Мухха делахь а, хIуманан бала боцуш, набаро йатийна Iуьллучу туркойн маьршачу йуьрто цунна карлайаьккхира шен къона хан, дуьххьарлера безам. Цигахь йу Эсет. Дийна вуй-техьа Гати? Амма йах ца йелира и хан дагалоьцуш цо йен мерза ойла. ДуьхьалхIитта дуьйлира цул хьалха а, тIаьхьа а, зIенан чIагарш санна, вовшех дозаделла бохамийн денош. Ирча гIан гуш набарха ваьллачу стагах тера цIеххьана хьалаиккхира иза. ХIетта шен доIанан тIаьхье йерзо гIерташ воллучу Чорин белша тIе куьг туьйхира цо:

– Вало, доттагI, болх Далла тIе а биллий. Iан йиш йац. Вай диканиг дохьуш кхачаре сатуьйсуш Iаш хир бу и пекъарш.

Шина доттагIчо, чехкка волавелла шайн накъосташна тIе а вахана, цомгашниг тIехь Iуьллу лами лаьттара хьалаайъира. Буьрсачу дахаро даим а кийча, сема хила Iамийна важа накъостий а, хIетта озийначу набарх а бевлла, шайга ца кхойкхуьйтуш, гIевттира.

Цомгашниг халла хезаш вистхилира.

– Хьуна хIун лаьа, ДанчIа? – хаьттира Аьрзус, цунна тIе а таьIна.

– Хи лойша, хи…

ТIевеанчу некъахойх цхьамма шен хаьн тIехь доьхкарх кхозучура схьадаьстинчу хи чуьрачу китан бертиг, цомгашчун корта ларбеш хьала а айъина, кийрара схьа йовхонан тов йетталучу цуьнан бете йаьхьира. Жимачу беро ненан некхан йуьхьиг санна, балдашца бертиг а лехна, са ца доIуш къурдаш деш, китан чож чудожийра цо. ТIаккха, корта дIахьовзорца, иза шен бетера дIа а даьккхина, гIийла узам а бина, дIатийра. Кхин вовшашка бист ца хуьлуш, тогIи чу охьабуьйлабелира некъахой.

Беттан серлоно къегадора церан эттIачу чоэш тIехула йукъах кхозу детица кхелина герзаш. Тата доцуш тIулган некъ хьоьшура ахберзинчу когаша. Хезара цомгашчо наггахь бен гIийла узам.

Уьш генабевлча, йуьззина хIоьттина тийналла йохийра, дукха хан йалале коьллашлара схьа а иккхина, дехьо сецначу шина чагIалкхо. Адамаш Iийначохь цхьа а воцийла хиъча, муцIар Iуьттуш лаьттах хьожа а йаьхна, стешха дIасахьоьжуш и меттиг а теллина, йуха, муцIарш ирхйерзийна, цкъа-шозза хьожа а баьккхина, некъахошна тIаьххье гIашлойн новкъа охьайолайелира и шиъ.

2

ЦIераш йогура хин тогIица йолчу нийсачу экъанна тIехь а, ирх раьгIнаш аьхначу боьранашкахь а.

Шаьш диначу, дехачу хIусамашкахь, йарташкахь цхьана дийнахь баьхча, шолгIачу дийнахь Iойла доцуш леллера и нах дуьззинчу ткъа шарахь. Ткъа масане хилира инзаре ирчаниг. Марта, йа Мичка, йа Яьсси хийн йистошкахь йуькъачу хьуьна йуккъехь, сийначу бошмаша тIе тхов а лаьцна тахана жима йурт лаьттинчохь кхана кхин сурт хIуттура. ТIеман цIаро дагийначу цIенойн пенаш, кхарзаделла, цIийделла, кIуьро Iарждина, товханан кхерчах тарлой дIахIуьттура. Са дIадала ца лууш дахарехьа къуьйсуш санна, масех дийнахь ирахь догуш лаьттара стоьмийн дитташ.

Оцу халачу шераша дагахь йоцу говзалла Iамийначу зударший, бераший цхьана ханна шайн кхерч хIоттабора декъазчу шайна къинхетаман тIам хиллачу йуькъачу хьаннашкахь. Амма дегнаш дIагIертара шаьш дина хIусамаш хиллачу, безарш лаьттах боьхкинчу оцу лаьттан кийсак тIе. Йукъах герз, карахь дагарш долуш божарий, гихь бераш, карахь поппаран карчолгаш йолуш зударий а сихлора къинхетамза дохийна шайн баннаш йухаметтахIитто.

Иштта дIаихира и буьрса шераш. Цара Iамийначу наха кхузахь а, туркойн хийрачу стигала кIел, сихалха хIиттийра и чолхе йоцу хIусамаш.

Буьйса тIаьхьайахана хан йелахь а, адам дижаза дара. ГIийла йогучу цIерашна гуонаха хIоз бина хевшина адамаш гора. Йеха кIайн мажош йолу баккхий нах, замано дукха белхорна хьела эгначу гIайгIанечу бIаьргашца, баланаша деттинчу дегнаша хебийначу беснешца зударий, дегIан даьIахкаш тIе а йевлла, севсинчу сийначу гайшца, дуьне девзичхьана ирсан де ганза декъаза бераш а.

Туьпа тIекхоччушехь лаьтта ворданах йина хIусам. Цунна хьалха йаржийначу истанган бIегIаг тIехь дIатаьIна Iа къоьжа Жонса. Карахь хьийзош ду цо ша дина шога суьлхьанаш. ТIетаIийна тиллинчу месалчу куйна кIелхула хьуьйсу бIаьргаш цхьана хIуманна тIебогIабелла севцца. Ворданан Iаьрчаш хьалаойъуш кIелхIоттийначу гажарх оьхкина йу Iаьржа совра долчу батта чохь пийлан кIомсаран кIайн мукъ болу йоккха шаьлта, йеха гIирмин мажар, хаза кечйина тапча. ТIехула тIе тиша истанг, чорда палс, ткъа уьш кхачазчу хьардаш а туьйсуш, гуо къевлинчу оцу ворданна кIел гIара йайна Iа цуьнан шина кIентан йалх бер а, несарий а. Жонсин йоккха стаг кхелхина цхьа кIира хьалха. Ткъа ши кIант тIамехь воьжна-м дуккха а хан йу. Церан кешнаш Мичка хи йистехь цхьана гу тIехь лекха ши хIоллам коьртехь дисина. Цигахь дIабоьхкина дай, дендай. Кхин гур йац цунна Iаларой-Эвла, гур дац жима Мичка, сийна, йуькъа хьаннаш… ХIинца иза гена ву даймахкана. Цуьнан берриг бахам хIара ворда йу. Дуккха а дуьне девзинчу оцу вордано а догдиллина шена боьжна лелийначу шина тайшех. Къоьнгий мацалла ца балийта, царна бао цхьаъ жижигна бийна Жонсас, мазала хьаьжкIех важа туркошна боьхкина. ХIинца, кхин чкъург ца карча сецна, хIусаме йирзина кхуьнан ворда. Амма къена Жонса чIеIац. Къен ву, къена а ву, хIетте а цхьаъ вац. И хьалакхозу герзаш цуьнан тешаме доттагIий бу. Жонса ша къена велахь а, и герзаш муьтIахь ду цуьнан куьйгашна. Цахуьлучу далахь, уьш йукъах а дихкина, аравер ву иза…

Ткъа ламанан басенца лаьттах йаьккхинчу цхьана тоьли чохь тховса дезде ду. Пхеа беро цхьатерра сихдина дохучу нахарийн гIовгIа хеза цу чуьра бодашкара схьа. Берийн дас Мовлас оцу буса цхьанхьара лачкъийна мукх беана. ЦIестан йай чохь цхьа кад мукх а кхаьрзина, нанас хIоранна а цхьацца буй бекъна царна. Амма цхьа йалхалгIаниг дац меттахъхьовш а. Иза, цамгаро кIелхьарчийна, мотт сецна Iуьллу.

Изза хьал ду царна тIехьа, лакхахьо, кхечу тоьли чохь а. Оцу чохь хан токхуш бу ДанчIин доьзал. Лулахошна кIез-кIезиг мукх боькъуш, царна алсам белла Мовлас. Церан тоьли хьалха а йогу йай кIел цIе. Йай чу боккха дечиган Iайг а хьийзош, голаш тIе лахйелла Iа шовзткъа шо хенара зуда. ТIехьаьжна шен хенал йоккха хета иза. ЦIеран серло ловзу цуьнан мокхачу йуьхьа тIехь. Муьлхачу кIадех йина хаа хала ду тIелетийнчу бес-бесарчу йоманаша къарзйина цуьнан коч.

Лелхаш, йай чуьра аракхийсало мекхан буьртигаш схьа а лехьош, гуонаха хиъна Iа кIант а, йоI а. Болата шен карабеана буьртиг, ша ца кхоллуш, жимачу йише ло. Кхаьрзина цIийбелла мукх Iайгаца кеда а хьаькхна, кегош шелбинчул тIаьхьа берашна дIа а бекъна, биснарш шен буйна а эцна, берашка а хьоьжуш, сих ца луш мукх Iийша йолало зуда. Бераш дийшича а ца йуьжуш, алу кегош, йехха хуий Iа иза. Туьпахь дIасалелачу божаршна йуккъехь ДанчIа гучу ца волу-те, цуьнан аз ца хеза-те бохуш, бIаьрг бетташ, сема ладоьгIу цо. Мисканна, цунна хаац, иза, Iожалло кадетташ, накъосташа айъина валавойла. ЛадоьгIуш кIадйелла зуда, тоьли чу а йолий, берашна улло охьайуьжу…

Туьпан малхбале агIонца хи йистехь разйаьлла лаьтта серех йуьйцина, тIехула поппаран дуткъачу чкъураца хьаьхна бун. Цуьнан бертехь, ши гола мере а оьзна, сема наб йеш Iуьллу шийтта шо хенара кIант Соип. ТIегIертачу чуьркех ларйан, тIехула бецан хьардаш тийсина, дIакъевлина цо шен йерзина настарш. Халла го дех бисинчу бIегIаган боккхачу куйна кIел къайлайаьллачу йуьхьа тIера цуьнан буткъачу меран ира буьхьиг. Амма чуьркашна цуьнан озачу дегIа тIе доьлхуш кевнаш карадо эттIачу бедарех чекх. КIанта сих-сиха катуху цIий мала дегIа тIе хиъначу чуьркана. Цигара бедар цо ваьштаоьзча, кхечахьара дIаса а йоьдий, кхин а масех ков долу.

Чуьркаша бен са ца гатдахьара, хIун дара. Уьш-м, цIеран кIур бина, къахко а хала дацара. Амма къахко ницкъ боцуш кхин бала бу цуьнан жима кийра буьзна. Кхуза кхаьчначул тIаьхьа да а, шел жима ши йиша а делла цуьнан. Ткъа хIинца, Соипан гIоьнца бен кIегар ца хаалуш, буьнахь нана Iуьллу. Иза-м чу а вахана охьавуьжур вара хазахета а. Нанас наггахь дечу узарший, кхетамах йаьлла дечу башхачу къамелой, ткъа къаьсттина, садоIу а ца хезаш, цуьнан дIатерой наб кхета ца вуьту-кх. Соипехь шегахь а дацара дика хьал. Мацалла букъах летта чож, мел доккха садаккхарх, хьала ца севса. Ткъа оцу суьйранна цаваьллачу денна цо йиъначу татеша, хиэдо санна, хьийзадо йоьхьаш.

Луларчу туркойн йуьртарчу бошмашкара хилла, Iаьржачу буьртигашца лаьтта кхийдина кхозу кемсийн хорханаш, цIен Iежаш, можа хьорматаш дагайаьхкича, хIинца а цергех хи долу цунна. Ткъа мел дагна там беш а, догдохош а йара цхьаннан кертахь тандара чохь доттучу керлачу бепиган чоме хьожа! Уьш дерриг тахана гина, амма гучул цагар дуккха гIоли йу. Керта а вахана, йеха иэхь хетара Соипна. Нохчочунна иэхь ма ду сагIадехар. Ткъа хIан, xIapa бепиг, xIapa кемсаш хьайн нанна хьо аьлла, цхьа а гучу ца велира. Иштта такха деза-те тIедогIу денош а? Жима велахь а, Соипа ша-м сатухур дара, ткъа йала йижинчу мецачу нанна хIун дер хаац-кх…

Къаьхьачу ойланаша лаьцначу цунна хаа а ца ло, цициго санна, байн ког буьллуш, веана шена тIехIоьттина Болат. Цо муьшка йича, цIеххьана саметтавогIу Соип. Вист ца хуьлуш, цуьнан кара шен буй таIабо Болата. Шен карахь довха буьртигаш хаало Соипна.

– XIapa хIун йу? – хотту цо доттагIчуьнга.

– Мукх.

– Хьуна мичара баьлла?

– Мовлас беллера тхуна цхьа кад.

Бето куьг тIеийзадо Соипан. Гергахь ижу хаайелла чуьйраш, хьерайевлча санна, къиэкъа. Цергех теза хиш долало. Амма Соипа цхьа буьртиг а ца кхоллу.

– Баахьа, Соип.

Соип вист ца хуьлу. БIаьргех гIийла хиш леда. ЦIоцкъамаш дашадой, церан йуьхьигашна тIехь гуллой, тIадамашка а доьрзий, чуэгначу беснеш тIехула охьахьолху уьш. ХIаъ, дика доттагI ву цуьнан. Изий бен вац байлахь висинчу Соипах къахеташ, дог лозуш.

– Ахь хIунда ца боу? – хоьтту Болата. – Йа кIезиг хета хьуна? Сайна кхаьчначух ах беана ас…

Соипа шен озачу пхьаьрсашца маракъовлу доттагI.

– ХIан-хIа, Болат, – цуьнан йакъайелла белш шен ирачу некха тIе теIайо цо. – Хьайна битинехьара ахь… Нана йу чIогIа… Меца… Мацалло кIелйитина…

Иза-м, дера, Болатна а ма хаьа. Амма гIо дан ницкъ бац-кх. Вист ца хуьлуш вехха хиъна а Iийна, дIавахара Болат. Буьнан маьIIехула доттагIчун букъ къайла ма-беллинехь, хьала а гIеттина, мукх бадарна кхоьруш санна, буй къуьйлуш, буьн чу вахара Соип.

Буьнахь Iаьржа йара, бIаьрга Iоьттина пIелг гур боцуш. Ткъа Соипна бевза кху чуьра массо кIаг, бог а, тховх охкайелла чамхалгаш, гIаш а. Гуш санна хета ненан азйелла мокха йуьхь, буткъа мара, хьех чуэгна бIаьргаш, сирделла гиччош, дакъаделла балдаш. Цо садоIу а ца хезий, дог шелло кIентан.

– Нана…, – кхойкху иза меллаша.

– Ахь хIун бах, Соип? – халла хезаш йистхуьлу ЖовхIар.

Хазахетар тIехдаьлла, Соипан дог хьере тохало.

– Ас мукх беана хьуна, баахьа… Кхерзина бу.

Хьацаро тIунбина мукх шен буйнара ненан керайуккъе боьхкира цо.

– Ткъа ахь?

– Ас биъна, нана… цул а дукха…

Нанас буьртигаш Iуьйшу хезча, цергех хи доладелла Соип аравелира. Жимма Iийна чувеача, йуха а чохь тийналла карийра цунна.

– Йуьзин хьо, нана? – хаьттира цо.

– ХIаъ. Иштта йаа хIума йелахьара, толур йара со. Дависарг, кемсаш йелара, цхьа кан… Уьш дагайаьхкина суна…

…Туьпа йуккъехьо йогучу цIарна гуонаха къаьсттина дукха адам ду. Цунна гуонаха хиъна Iа ткъех сов стаг. ЦIеран серло тIекхетехь волчу иттех стеган бен йаххьаш къастац. Бисинарш бодаша къайлабаьхна.

Буьйса йовха йоллушехь, цIарна гуонаха гIерта нах. Цкъа-делахь, къечу стеган самукъе цIарца ду. Цо йохйо йерриг мискалла, йоькъу гIайгIане ойланаш. ЦIар тIе ши куьг лаьцна, хиъна Iа хьаьрса Къосам. Цуьнан мацах цкъа безамехь хилла йуьхь эрчайаьккхина ира герз тухуш бесни тIехь йинчу чевно. Беснин чкъор тIехебба, цхьаъ бен боцу аьрру бIаьрг, забарна санна, даим а къаьрзина лаьтта. Иза вистхила воьлча, бехха бегабо aгIo. Ткъа Мовлин чоин пхьош даьсса кхозу. Массеран тидам шена тIебахийтина цхьаъ дуьйцуш воллу горга йуьхь-марше, велавелла бен стагана дуьхьал ца хьожу Iаьржачу аматехь молла Маккхал. Шен накъостел ирс долуш ваьлла иза оцу буьрсачу тIамах. Цуьнан пIелгаш дIатедда аьтту куьг, цIеххьана хьаьжча, конжех тарло. Амма дагах йоккха чов йу Маккхалан а – тIамо да а, вежарий а баьхьна цуьнан.

ТIейуьйхина бедарш цхьатера йу массеран а. ЭттIа, тиша гIовталш, чоэш, чордачу машин хечеш, коьртахь кхакханан йа бIегIаган куйнаш, когахь йакъайелла лилхина неIармачаш. ХIораннан а голаш йуккъе лаьцна йа улло охьайиллина топ, йукъах шаьлтанаш, доьхкарех йоьхкина тапчанаш.

Йиталац иттанаш шерашкахь церан шайн бертаза чIагIйелла амал. Герз церан тешаме накъост ву. Изий бен, цхьа а валац декъазчу церан гIo дан, уьш харцонах ларбан. Шайн даймахкахь а ца хилла церан, герзах йукъ йаьстина, тIера сов бедар дIа а йаьккхина, охьабийша аьтто, ткъа xIapa нехан хийра мохк бу. Кхузахь тешам бац цхьана а куллах.

Хьанна хаьа, хIун хир?..

III корта, ЦӀЕРАН ГОНАХ

Церан амалшца, гIиллакхашца ца догIу, цара цхьаммо а тIе ца лоцу законаш коча ма Iиттийша кхузахь дехачу халкъашна.

А. С. Грибоедов

1

Сингаттаме а, дог доруш а йу туьпара тийналла.

ХIетте а шайн забарш йитац наха. Цхьамма дийцинчух бийлабелла нах йуха а берзале, кхечо доладо.

– Цкъа Iаьлара кIел тIом хуьлуш, тхан эвларчу цхьанна хилларг хаьий шуна? – бодашкара схьа вистхилира цхьаъ. – БутIа цIе йолуш, дегIана зоьртала, ги доьллича, хьаьжкIех дуьзна суьйлийн къорза гали Iаьнда а хьур долуш, дерстина буожа дара иза. БIо богIу аьлча, зударшций, берашций орца а волий, цигахь цаьрца лечкъий а Iай, цIа вогIура иза даим а. Кхехкачу тIаме а, божаршна го хало йалхош, царах къахеташ синош дохучу зударшка а ладоьгIуш Iай, олу, бохура, цо: «ХIаъ, иштта декъаза хIуманаш йай тхо божарий-м». Цхьана дийнахь тIом хуьлуш, даим санна, орцахь левчкъина а Iийна, суьйранна, маьI-маьIIехь йукъ-кара герзаш дуьйлу а хезаш, шайна йуккъе хIоьттина xIapa БутIа а волуш, йуьрта богIуш хилла зударий. МаьркIажал тIаьхьа. Цхьанхьа дукха генадоццуш мажар йаьлла, ткъа кху божин некха тIе цхьа хIума кхетта. «Йа АллахI!» – аьлла, маьхьарца шен даг тIе ка а тоьхна, ша волчче дIахаьрцина xIapa. «Ой, хьуна хIун хили, БутIу?» – гуонаха хьаьвзина зударий. «Топ кхийти, со вели!» – бохуш, мохь хьоькху хIокхо. «Ой, дакъаза ма вала хьо, оццул ахь идорах, кIелхьара ца дели-кх и хьан са!» – аьлла, шайн кучамех, этIош, асанаш а йаьхна, чов йехка дагахь гIовталан ветанаш дIадаха боьллачу зударшна хIун гина, хаьий шуна? Цхьа нана-йоккха бумбари!

– Цкъа ГIойл дехьара цхьа стаг веана хиллера Гилна хьошалгIа, – дийца вуьйлира зандакъо. – Цхьа буьйса а, ши буьйса а йаьккхина, ша дIаваха веза хан гергагIоьртича, хIусамдега аьлла хIокхо: «Делхьа, хьенех, кху Гилнахь тхан тайпанан нах бу олуш, хезна суна. ХIинца кхузахь кхо де-буьйса а даьккхина цIа вахча, цIерачара, вайн тайпанан нах байрий аьлча, царна дала жоп хир дац-кх сан. Уьш бовзийтахьа суна». «Мегар ду», – вукхо аьлла, шолгIачу Iуьйранна эвла йуккъе ваьлла xIapa шиъ. ДуьхьалвогIуш хилла гуттар таьIаш цхьа астагI тIаьнчакх. «ХIара вогIург ву хьуна шун тайпанах стаг», – аьлла хIусамдас. Цуьнга бIаьрг тоьхна, резавоцуш тIехваьлла хьаша. Дехьо ваьлча, дуьхьалкхетта, эмкалан санна, букъ хьаьвзина кхин. «ХIара а ву хьуна шун тайпанах». ТIехваьлла xIapa шиъ. Гена валлале кхин цхьаъ дуьхьалкхетта кхушинна – бIаьрг къаьрзина саккхар. «Иза а ву хьуна шун тайпанах стаг», – аьлла хIусамдас. «Ванах, тхан тайпанах мел верг сакхте ма ву хIорш, – цецваьлла хьаша. ТIаккха соцунгIа а хилла, ша тIевоьссина гилнахо сацийна xIoкхо: – ХIан, хьо цIа гIо. ХIинца суна сайна а бевзар бу тхайниш».

Дуккха а забарш йиначул тIаьхьа халкъан турпалхой, шайн накъостий, тIеман хьуьнарш, къонахаллаш а йийца буьйлира нах. Долийра Адин Сурхона тIера. Дийцира шайх Мансур имам валар, ламанан халкъаш дуьххьара цхьаьна а тоьхна, цо паччахьна дуьхьало йар, паччахьна дуьхьал нохчий гIиттар. Дийцира Таймин Бийболатан хьуьнарех, майраллех, къонахаллех, цуьнан декъазчу Iожаллех лаьцна а. Йийцаре йира нохчийн xIop а наибан тIеман говзалла, церан гIалаташ, толамаш, иэшамаш. ХIораммо а йуьйцура оцу бIешеран тIамо шайн йарташ тIехь йина иэрчонаш, оьрсийн инарлийн къизаллаш. Эххар а къамел тахана цаьрга хIоьттинчу хьола тIе деара.

Цаьрга ладоьгIуш, тийна Iийначу Къосама доккха садаьккхира.

– Дерриг эрна хили. Масане кхелхи, масане доьза вай, масане бен боцуш виси. Шен дуьхьа оццул цIий Iенийна Нана-Нохчийчоь а вай хьега йиси. Кхуза схьаван сайн сацам хилла де дагадеача, айса – сайна тоьхна валлал бIарзло со. Кху декъазчу адамийн къих хьалха ма бовлийла xIapa мохк вайна марзбинарш! Схьакхаьчначул тIаьхьа зуда а, кхоъ бер а делла сан. Дисина шиъ Iуьллу, кIезий санна, мацалла угIуш. ХIун дан деза царна? Мацалла а, гIело а вешан махкахь гина вайна, ца гуш хIума а ца дисина, амма цигахь кIелхьарвала некъ карабора. Ткъа кхузахь? Мича ваха веза а, хIун дан деза а хаац. CaгIa деха даго витац. Доьзал мацалла ца балийта, мел ца лаахь а, лачкъой, нуьцкъала йаккхий дийзи…

– ХIумма дац, Къосам, хьайн хирг де ахь! – тIетайра, оцу буса туркойн бекан хьаьттара лачкъийна ах гали мукх а беана, паргIатваьлла Мовла. – Цхьана-шина баттахь кху гондIарчу туркоший, эрмалоший дика гIo дира вайна. Шаьш йоцуш бисина а хаац, йа вай кхаба кIордийна а хаац, уьш а йухабевлла. Шайн ницкъ кхачахь, цара вайгара а йаккха, вешан кайаьлларг вай а схьайадор йу. Йиначун йац гIала, йаьккхинчун йу!

Мовлас аьллачунна резавоцуш корта а хьовзийна, вистхилира хIетталц тийна Iийна Iела.

– Дера, ду, Мовла, ахь къобалдийриг а вайн вуон цIе йоккхуьйту йолу гIуллакх. Вай-м къуй даций, тIемалой ду. Вайн къомана тIе иэхь доуьйту талораш дечу наха.

– Иэхь? Иэхь, йахь, йуьхь йолуш адамаш вай хьанна хета?

– Хьуна-м, дера, моьтту, Iела, и талораш наха хазахета до. Мацалла дала-м ца деза вай? Дукха садитти, тоьур ду хIинца. ЦIахь оьрсийн Iедало хьийзий, кхузахь туркойн Iедало хьийзадо. Дависарг-йаI, сайна кхузашха схьаван хаздина нах шаьлтанца боруш охьабахкарх Iебар вацара со!

– Делхьа, дийцира цара-м, кхузахь вайна кийчча лаьтташ йалсамани йу бохуш!

– Соьга ладогIийша цкъа. И ас буьйцу Нуркиший, Шахьболаттий, тхан лерехь и зурма лоькхуш, тхуна схьадахка а хаздина, шаьш цIахь ма севци!

– Тхан йуьртара Iуспанан Сайдуллий, шелахойн Хьаьдаззий, майртуьпара ЖанарIелий а вара тхан агIор оцу гIуллакхна йукъ йихкина лелаш, – элира гиххочо. – Амма уьш, тхоьца схьа а баьхкина, шайн вархIе дена цагинарг хилла, кхузахь, элий санна, баха хевшина.

– Ворданан дена товчу aгIop илли ала хаьа царна. Молланийн, наибийн гIуллакх Шемал волуш а дацара вуон, ткъа паччахь веача, кхин а тоделира. Делора, карий царна шайн ирс кхуза баьхкича а. Молла Шахьби го суна наггахь туркойн йуьртахь. Iаж санна, йогу беснеш, тIехула бугIанийн ворда хьовзайалла стомма ворта, иссалгIа бутт бохьуш йогIучу пхора зудчун санна, гай. Оцу дайл а боккхачу коьртах исс дол йеха чалба а хьарчийна, пхи бIе суьлхьа кара а лаьцна, бекана улло волий лелаш хуьлу иза. Вай-м хьехор дацара, тIе, шен сакхат ваша а дIа ма тесна цо.

– Велла, ца боху, и миска?

– Шахьбис мацалла вийна-кх!

– Шайн дена бархI са болу неIалт хуьлийла церан! Къуръан тIера ши элп а Iамийна, шаьш молланаш ду, оха бохург Дала аьлла ду бохуш, цара Iехош, дехи вай-м кху хьола тIе.

– Иштта ма алал ахь, Мовла. Берриг молланаш бац ахь ма-буьйццу, – эккхийтира Макхална уллохь Iачу МIаьчига.

– Бац, дера-кх. Цхьаберш – цIагара, вуьш – дирша бу уьш! – жимма Iийча, тIетуьйхира цо. – Цаьрца хьо вагарвац ас, Маккхал. Ахь дегабаам ма белахь.

– Сайгахь шунчул тIехдаьлла хьекъал ду бохург дац сан, – аьлла, къамел долийра Маккхала. – Iелас аьллачунна тIера схьадоладелла xIapa къамел. Нийса ала ца хаахь а, цхьаъ ала гIерта иза. ГIийлачу стагана зуламдар ца магадо йа шарIо а, йа вайн гIиллакхо а. Талораша вайна херадоккху кхузара адам. Шу Мушана тIелатталц, кхузахь бехачу наха, къаьсттина эрмалоша, дика гIо лоцура вайнехан. ХIинца уьш а гIакхбевлла. Шайн карайеанарг тоххара кхаьллина девлла шу, оцу дийннахьехь. Цо лечуьра ваьккхина стаг вац, амма цул тIаьхьа кхузарчу къаьмнашкара гIо а хаьдда, мацалла белларш дукха бу.

– Делла дала цара вайна де гIo!

– Сила долу xIapa меца адам цара даош-малош, дустош кхобур ду-м, ца моьттура хьуна?

– ВаллахI, ва биллахI, цара дика са ма детта, – шен къамел дора Маккхала. – ХIара тогIи дIалаьцна охьахевшина вай. Шаьш тIенисбелла хIума схьаоьцу вайнаха, иза шен ворхIе а дех йисича санна. Кхин хIумма а ца хилча, кхуза вайн гулдалар тоьур дара уьш собарх баха. Собар ца хили шуьгахь. Сатоха дезара, собар хила дезара. АьрзугIар цIа берзийта, тIаккха хуур вайна дан дезарг. Вешан къомах чекх са ма гайта вай, оьздангаллех ма доха вай, бехира. Ла ца дуьйгIи-кх.

– Э, Маккхал, гай мацйелча, оьздангалла йицлуш хиллера. Мацалло дохадо дерриг. Мацалла лечул-м, летта валар гIоли йай.

Маккхале ладоьгIуш Iийначу Къосаман аьрру бесни йего йуьйлира, чу цIий доьссина, цIийбелира бIаьрг. Цунна мохайаран йа халахетаран билгало йара иза.

– Ахь хIун дай, Маккхал, суна и туьйра ма дийцалахь, – элира цо эххар а. – Оцу наха дийцинчу туьйранаша Iехийна, винчу махках а, дуьненан ирсах а хадийна, кхуза кхоьссина со. ГIаж санна, хьайн дегIаца цхьалха волчу хьуний, Iелиний атта ду оьзда лела. Сан санна, мацалла багош гIаттийна, кийрара Iаь ца йолуш, Iохкуш йалх чIевне йац шун. Делахь, дерриш мацалла ле вай? Ваьш Iехийначарна хастам кхайкхабей вай? Вай-м кхоччуш Iехийний! Вай хIаллакдан а, махкахдаха а, мацалла дайъа а мега, ткъа ас, диъ делча, дисина сайн ши бер мацалла ца далийта, сискалан йуьхк йаккха ца мега? Со виэн гIертарш оьзда бу, ткъа ца вала гIерташ дуьхьало йен со оьздангаллех воьхна! – чордачу машин эттIачу чоин кач дIаса а оьзна, баьллачу берзинчу некха тIе буй туьйхира цо: – Экханчух тарделлий сан дог-м. XIapa маьлхан дуьне сайга оццул къиза доуьйтурш тало а, байъа а къа ца хета суна!

Пхьаьрсан гола лаьттах гIортийна тевжина Iен Маккхал, нис а велла, леррина Къосаман бIаьргаш чу хьаьжира.

– Къосам, хьо Дала дукхавахаварг, кху хьола тIе хьо ваьккхинарш и ахь хьийзо миска туркой а, эрмалой а ма бац. И пекъарш-м хьол дукха гIуллакх тоделла а баций, халла хене бовла гIерташ бохку. Схьавалийна, кхуза охьакхоссалц, хьо дуьненахь вуй а ца хиъна царна. Церан хIун бехк бу? Вайн Делан вазаллора, кхузарчу адамаша дика гIиллакх ма лелий вайца. Хьалхарчу цхьана баттахь шайн ницкъ кхочу гIo а ма дира. ХIинца вайн харцхьадовлар а лов.

– Мила ву ткъа бехкениг? Со хазахета веана кхуза? Хьан баьккхина сан бIаьрг, Мовлин пхьарс, кхечуьнан ност? Хьан даьхна вай дайх, вежарех, йижарех, къоьнгех? ХIунда веана со кху нехан хийрачу махка? – хеттарш тIеIанийра Къосама. – Хьуна хIун моьтту, Маккхал? Со, Iелам цахиларх, сонта вац хьуна. Суна хаьара ткъа, герз буйнахь сайн неIар тIе хIитталц, оьрсий дуьнен чохь буйла? Сом, сайн дай санна, цхьанне а новкъа а воцуш, адаман хIуманаш ца лечкъош, сайн ирзон коржам тIера сискал йоккхуш, машаре вехаш варий, цара витинехь. Амма, уьш бевзичхьана, цIийн Iовраш Iена нохчийн лаьмнашкахь. Вай хIун дина царна, хIунда ца дитира цара вай вешан лаьмнашкахь даха? Со-м хазахета ца веаний кхуза, ткъа цигахь цара сайна тIехь хIоттийначу къиззалех ведда, кхузахь мукъане а сайна синтем карорга догдохуш веана! Веана, бIаьргех хи ца долуш дог доьлхуш, Нана-Даймохк битина.

– Хих веддарг хьера кIел иккхина бохург хили-кх. Кхузахь мацалла лечул-м, хьаха, паччахьан эскарех леташ, вешан мохк ларбеш, делла дIадевллехь ма тоьллера. ХIинца вайга хIоьттинчуьнга хьаьжча, йалсамани хилла и сийна Сибаре-м.

ОьгIазаллех вуьзна Къосам, шен къамелан тIаьххьара дош аьлла, цхьа бIаьрг тIе а къарзийна вист ца хуьлуш сецча, хIетталц бIаьргаш а хьаббина, меллаша дегI техкош Iийна Маккхал вистхилира:

– Делхьа, суна сайна а ма хаац дан дезарг. ХIун де-те, муьлхачу новкъа дахча кIелхьардевр дара-те бохуш, ойланаш йеш, буьйсанаш тоькху ас-м. Ахь бакъ боху, хазахеташ цхьа а ца веана кхуза. Таллархочух шен са дадийна лела экха санна, шен са дадийна веана xIop а. Амма аш тидам биний кхечу адамийн дахаран? И беха кхаа беттан некъ беш, вайна гиначу къаьмнийн дахар дара ткъа атта? Ткъа хIорш? Хьо дIа тIе мел кхаьчначу йуьртахь дуккха а лаппагIашна йуккъехь кхо-диъ цIа карадо хьолаца къаьсташ. Хьенан ду и кхо-диъ цIа? Моллин, къеданан, йуьртден, совдегаран. Ткъа лакхахь мел дукха бу уьш, дехьа мел вели, баккхий, сутара а болуш. Уьш дIакъастийча, дисина адам вайга гIоьрттуш гIело хьоьгуш ду. Вайгарчу а, цаьргарчу а Iазапна бехке паччахьаш, элий, эпсарш, уьш къих цIанбеш лела и цхьа тайпа динадай а бай. Уьш талабехьа, хьо Дала дукхавахаварг, уьш байъахьа.

Голаш тIе охьатаIийна корта шина куьйга къевллина схьа а лаьцна, лаьттан бIаьра вогIавелира Къосам. Карзахвийлар лахделча, цуьнан багара гIийла масех дош делира:

– Дера, хаац суна-м, Маккхал. Паччахьаш, элий, динадай лоьхуш, царах бекхам иэца гIерташ лела хан а ма йац. Мозий санна, хIаллакьхуьлуш ду вай. Суна ца лаьа сагIадоьхург хилла лела, лай хилла ваха йа мацалла вала а…

Къосама дуьйцург массеран а дагахь дерг дуйла хуучу Маккхална лаьара, хIуъу аьлла а, церан догъэца, амма царна синтемна дешнаш ца карадора.

– Массеран а дагахь дерг ду-кх ахь дуьйцург, Къосам. Кху хьолехь ши бутт хан йалахь, дерриг делла дIадевр ду вай, гIуллакх дено-дено оьшуш лаьтта. АьрзугIар а кхочур цIа, хуур ду вайна дан дезарг а, карор бу кIелхьардовла некъ а.

– КIелхьардовла некъ-м суна хаьара, – дехьа йуккъера схьа вистхилира цхьаъ. – Коша боьдург бу-кх!

– ЭхIей, дависа кху дуьненан! Лийр йуйла хиънехь, шен нанаша туьханах йухкур йара, баьхна аьккхичо. Цунний дайна, СайдуллагIap йийцина Хонкаран йалсамани иштта чаьмза хир йуйла хиънехь, ма хала дара со Мичкал сехьаваккха!

– Цунна ца воьлхучун ворхI дена хила неIалт! Кхуза догIучул-м, вайна Сибрех дахар дуккха а гIоли хиллера. Цигара-м цкъа даймахка дерзаре сатуьйсийла а йара, кхузахь иза а йац.

– ДIадовлийша, кIентий, тховса ма карзахйаьккхи аш и Iожалла. Шу стенна чIеIа? Дуьненан массо паччахьашка шарбалш йашайойтуш волу оьрсийн паччахь шовзткъе итт шарахь лестийна нохчийн кIентий дац вай? Iожаллех кхоьруш вай маца хилла? – хьала а иккхина, нахана тIевирзира даим а самукъане Мовла. – Ас биъна ненан накха хьарам хуьлда-кх, ца хуьлучу далахь-м, ас кху туркойн данчIарийн кортош догIмех къесто долор дацахь!

– Iожаллех кхоьруш дац оха дуьйцурш. Оьздангаллех вухучул, сий дайна лелачул, нехан лай хилла вехачул, дийнахь-бусий эзарза валар гIоли йу, Мовла. Цунах кхоьрий тхо-м.

– Цундела ца оьшу-кх сагатдан! Оцу хьола тIе ваьш довла долахь, летта лер вай. Iожалла-м гена йац. ДIогахь, бодашкара схьа а къерзаш, Iа. Тховса вайх муьлха дIавига-те ша бохуш, хоьржуш. Цул, дийцахьа, Маккхал, xIapa Дела воцу туркойн элий байъича, эхартахь муьлхачу даржехь хир ву со?

Маккхалан горга йуьхь а, сийна ши бIаьрг а бекхабелира. Шен шуьйра белшаш хьала а тоьхна, хьаьрсачу мекхех куьг а хьаькхна, вела а къежна, охьахиира иза.

– Жайнин хабаре ладегIар, хIай Делан лай Мовла, мукъачу, токх нехан гIуллакх ду. Токхо йацахь а, мукъа хан вайчул шорта йолуш адамаш дуьненахь а хир дац, цундела жоп ло ас хьуна. Жайно-м, хьо ваха, боху, паччахьаш, элий, пурстопаш, кхидолу кегий цIубдарш Делан лаамца лелаш ду, Iедал Делера ду, цара хьайна тIехь дечиг даккхахь а, чIикъ ца боккхуш, церга балда а лаций, сатоха. КхидIа а боху цо, хIай Делан лай Мовла, бусалба динехь воцу стаг массо а хьан мостагI ву, ахь иза вехь а, цо хьо вехь а, хьо гIазот ву, везачу Делан лаамца йалсаманин неIарш хьуна йиллина хир йу, хIуьрлаIан мехкарий хьоьга хьоьжуш Iа.

– ЦIе йожа хьо белхан! Иза-м нийсо а ма йац, – цецвелира Мовла. – Ас керста вийча а, со йалсамане воьду, цо со вийча а, со йалсамане воьду. Ткъа иза маца воьду цига?

– Делхьа, ма вуон са йу цунна хирг!

– Собардехьа, Зарма, цкъа сан хаттарна жоп далийтахьа цуьнга. Ткъа оцу керстанел дуккха а сийдоцуш къиза нах бу бусалбанашна йуккъехь. Уьш байъича хуьлий гIазот?

– Хила хьакъ-м дара, амма жайни тIехь иштта йаздина-м дац.

Мовлас, чам байна, корта хьовзийра.

– Ой, сийдоцу бусалба вийча а хуьлу гӀазот аьлла, цхьа-ши могӀа тӀе йазбан ца мега? – хаьттира цхьамма.

Тийналла йатӀош белабелира нах. Оцу дешнех самукъаделира кхоьлинчу Къосаман а. Цуьнан буьрсачу йуьхьа тӀерачу сирачу мекхашна бухара дакъаделла, кховр тесна балдаш халла хаалуш делакъежира.

– Кхин ду цхьаъ, Мовла, – вистхилира Маккхал, белабалар лахделча. – Хийла керста ву бусалбанал догцӀена а, къинхетаме а. Кханалерчу эхартахь Дала церан меттигаш хуьйцур йу аьлла ду жайнахь.

– Оцу Дала мукъалахь, молла Шахьби кестта лийр а ву, и дIавоьллина цхьа кIира даьлча, цуьнан каш даьстина, цу чу хьажаза а Iийр вац-кх со. Сайн доттагI Ягор карор вац-те суна цуьнан меттахь, – забар йира Мовлас йуха а. – Ас Къуръанах дуй буур бара-кх шуна, вайна бIаьрга бан ца безачу оцу керстанашлахь Iаламат дукха догцIений, къинхетамей, тешамей нах бу аьлла. Маккхал бакълоь шуна. И вайх летта салтий шайн лаамехь летара, моьтту шуна? Ма бакъ дацара-кх иза! Суна санна, церан хьал хаахьара шуна. Со йийсаре муха вигира-м, ас дийцина шуна. Йийсарехь волуш Рангал-инарлин долахь болчу муьжгашца шина шарахь гергга болх бира ас. Кху хьолехь хIокху тогIи чохь цхьана-шина баттахь дисахь, Далла дуьхьал гIyp ду вай, кIентий. Далла дуьхьал йуьхьIаьржа гIойла со, шуна цхьа хьаьрк харц дуьйцу делахь. ХIинца вайгарчуьнга гIоьрттуш Iазапехь бара цигара муьжгий. БIаьрго ма-лоццу йолу и шера аренаш, йуькъа хьаннаш йерриш элийн долахь йара, ткъа муьжгичун долахь хIуп аьлча бIаьрга эккха хIума дацара. Иза хьовха, шайн догIмийн дай бацара уьш. Хьайбанаш санна, бухкуш, оьцуш, бацош лелабора элаша. Дуьхьал масех муьжги лой, толлу цхьа жIаьла оьцура. КIеззиг бехкбаьлча, верзина а воккхий, шед йетташ, бехкечу метте аьрснаш хIиттадора. Элан цIийнах болчу божарша шайна луъург леладора муьжгийн зударшца, мехкаршца. Суна сайна ца гинера, амма муьжгаша дийцира, цхьана эло-м шен иэрийн кIезий муьжгийн зударшка дакхадойтуш хиллера бохуш. Адамаша лело хIума ду ткъа, зударех кIезий дакхадо бохург?

– Ой, цIе йожа хьо белхан, иза ирча иэхь ма ду! И муьжгий куьйгаш лехна-м бацара?

– ВаллахI, ва биллахI, бара ас, сайн зудчух кIезий дакхийча хьовха, и дагадеанчу стеган корта, иза стигалах хьекхалуш хиларх, схьа а баьккхина, оцу кIезашна баор!

– Дуьхьало ца йеш-м, дера, уьш а ма ца Iара. Паччахь а, цуьнан эскарш а хьалдолчаьргахьа ду. Цара кIуьраза бойъу дуьхьало йийраш.

– Дуьне дац-кх цара дуург!

– Цул-м, цхьана дийнахь летта делла дIадовлар гIоли йу.

– Цхьаннахьа а йац нийсо. Изза дац ткъа кхузахь?

– Со-м шуна цхьаъ дийца гIертий, – нехан оьгIазбахар жимма лагIделла йукъ а лехна, шен хабар дIадолийра Мовлас. – Ца безара муьжгашна и шайн паччахь а, элий а! Ягор цIе йолуш цхьа муьжги вара сан доттагI. Воккха стаг вара иза. Къона волуш даггара дукхайезаш йоI хиллера цуьнан. Элан пурба доцуш зуда йало а, йоI маре йахийта а бакъо йацара муьжгийн. Элан пурбане хьоьжуш хIара шиъ Iаш, Ягор салт ваьккхина. Салт ваьлла шо а кхачале, цIера кехат кхаьчна кхуьнга, элан кIанта лела а йина, хьо тIехьийзина йоI, ша-шех цIе а тесна, йаьгна аьлла. Салт лелаш ткъе пхиъ шо а даьккхина, цIа веана иза кхин зуда ца йалош къанвеллера. Цуьнан гIоьнца ведира со йийсарера. Хьуьнхахь тхойша вовшахкъаьсташ: «Хьо Кавказе кхаьчча, тхан баринан корта баккхалахь. Хьайн ницкъ ма-кхоччу дашо пагонаш йерш байъалахь, жIаьлеш ду уьш. Ткъа салтий – хьуна гуш долу тхо пекъарш ду», – элира цо соьга.

– Вайнехан мотт хаьара цунна, Мовла? – хаьттира цхьамма.

– Ца хаьара, дера. ГIеххьачул церан мотт Iеминера-кх суна.

– Делхьа, дийца, Мовла, шаьш ма-дийццара.

– Иза-м хала доцуш хIума ду, – Мовлас, массарна тIехула бIаьрг а тесна, йиш тойеш йовхарш туьйхира: – «Наш барин Рангал изнаеш?» – хаьттира цо. Тхан эла Рангал вевзий хьуна бохург ду иза. – Йиво башка долой, залатой погон эпсар башка долой. Висе залатой пагон эпсар соббак. Салти, муьжги один биднак». Цуьнан корта а, дашо хьесан кIужалш йолчу эпсарийн кортош а даха, уьш жIаьлеш ду, ткъа салтий, тхо санна, цхьа пекъарш бу бохург ду иза.

Шена хуучу оьрсийн маттах дозалла деш, курра нахе а хьаьжна, луьлла йуза хIоьттира Мовла.

– Ткъа ахь жоп муха лора?

– «Яхши, Ягор, яхши. Висе залатой пагон башка долой бийр бу», – элира. Делан гIоьнца, зиэн-зулам доцуш, вайн махка вирзира со. Цул тIаьхьа тIеман арахь вай оьрсашца чуччадахча, даим сайна хезаш санна хетара суна Ягора дина весет, дуьхьалхIуьттура цуьнан догцIена йуьхь, сийна, къинхетаме бIаьргаш. И дагадеача, сиха къастабора ас эпсаран горга корта шен белшах. Цундела воллу-кхи со, Шахьби велча, цуьнан коша хьажа. Хьанна хаьа, Шахьбин кошахь Ягор каравой а. Маккхала дийцарехь, Шахьби жоьжахата а воьдуш, Ягор йалсамана а воьдуш, гӀуллакх нисдала догӀу.

– Хьо галваьлла, Мовла, Шахьбица керста молла хуьйцур ву Дала! – аьлла, шен цхьа бIаьрг къарзийна, гIадвахана велавелира Къосам.

ТIетуьйсучуьра жIолмаш хаьдда цIе, йукъа гIаж хьийзайарх, ца къегаш, йайнера. Бутт чубуьзча гуонаха хIоьттинчу бодано йуха а хьалхахIоттийра цхьана йукъана царна дицделла ирча хьал.

Бода бара церан дегнаш чохь а.

Мовлин къамел чекхдаьлча, цхьана йукъана хIоьттина и сингаттаме тийналла йохийра вистхиллачу цхьамма:

– Тховса а биси-кх АьрзугIар.

Цунна цхьаммо а жоп ца делира.

Жимма Iийча, йуххерчу тоьли чуьра схьа беран дуткъа йишхаьлла аз хезира:

– Нана…

Дуьхьал жоп дацара.

– Ва нана…

– ХIун боху ахь, диканиг?

– Сискал йиэза…

– Ас хIун де хьуна, диканиг?

– Со меца йу, нана…

– Йаа хIума йац вайгахь… Ас Iуьйранна, хьалххе гIеттина, йохьур йу вайна…

– Нанав…

Хьестарх гIуллакх ца хилла, човхийна сацийра нанас мацалла бIарзделла бер. Жимма Iийча, тоьли чуьра схьахезира беро уьйзу са а, ненан къора йелхар а…

Ткъа и майра кIентий дан гIo доцуш тийна Iара.

Йукъал тIехйаьллера буьйса. Цахаалуш тIедуьллучу тхино тIунйинера тIера беркъа бедарш, эттIачу царна йуккъехула схьакъеда малхо йеттина Iаржйина меженаш. Дийнахь сарралц дIасалелаш, хевшина Iаш, ойланаш йеш кIадделлачу церан догIмашна садаIа лаьара. Амма муьлхха хало а атта хетара царна, дагна Iеткъа, дог морцу мецачу берийн, цомгашчийн узарш хезаш, цаьрга ладоьгIуш, баннаш чохь сема буьйса токхучул.

Амма ведда вала некъ бацара.

Вовшийн Iодика а йина, цхьацца aгIop шайн доьзалшна тIе дIасабекъабелира уьш.

Туп дIатийра.

IV корта, НОХЧОЧУН НАНА

Кхерамо, иэшамо

МухIажар дIалоьллу,

Кху къизчу дуьненахь

Цуьнга хIун далур ду?..

О. Туманян. МухIажаран илли

1

Велла стаг айъина боьлху нах кешнашка санна, тийна, шаьш охьабуьллу ког а, ларбеш, ма-хуьллу тата доцуш билла гIерташ, туьпа боьлла некъахой, адам самадаларна кхоьруш, атталла вовшашка бист а ца хуьлуш, ДанчIин тоьла йолчухьа хьалабоьлхура.

Туьпахь тийна делахь а, дийшаза адамаш дара дуккха а. Кху тIаьххьарчу деношкахь наб йайна Тарам вара, меллаша шен тоьлехьа схьагIертачу адамашка а хьоьжуш, хIоьттина лаьтташ. Масазза а, шен тоьли чу а вахана, дIатевжира иза тховса. Амма наб ца кхетара. Бодашкахь хаддаза хьалха лаьттара кху цхьана баттахь хьаьвзина тIекIел деллачу шен зудчун а, деа беран а гIаларташ. Церан можий, озий йаххьаш, дуткъделла марош, IаддаргIанаш санна, ситтина пIендарш, хиэда дохку легаш, букъа тIе хевшина пханарш, пхьаьрсийн, настарийн чIораш. Бодашкара схьа цуьнга хьуьйсура чуьра синош дIадевлла, хIиттина, севцца, кхоьлина бIаьргаш. Хезаш санна хеталора цара сихдина йа халла хаалуш тийна доьIу синош. Диллина дIа лерехь декара экамчу йоьIан йишхаьлла аз.

– Дада… сискал… сискал…

Тараман догдаьллера шен тоьланах хьовха, кху дуьненах а. Мацалло дарйинчу барзах тарвеллера иза. ТIеман тIаьххьарчу пхийтта шарахь дуккха а адамийн синош даьхнера цо. ТIеман арахь. Ша вуьйриг, ша виэн, шен доьзал хIаллакбан веана мостагI велахь а, дог къуьйлуш, цергаш таIайой, воьра цо. Шен карах салти масазза лиэн, Деле дехар дора: «Веза Дела, гечделахь суна. Сан бертаза хуьлуш ду-кх xIapa дерриг». Ткъа хIинца цо цIий лоьхура. Хьацаро тIунбинера цо буйнахь къуьйлучу шаьлтанан маьIан мукъ.

ТIебогIучу нахе хьоьжуш Iачу цунна уьш герга ма-гIоьрттинехь вевзира хьалхавогIу Аьрзу а, цунна тIаьхьара Чора а.

«Мила ву-те кхарах велларг?» – дагаиккхира цунна, тIехь стаг волуш айъина бохьу лами гича.

– Ассалам Iалайкум, диканна хуьлда хьан само! – лохха маршалла хаьттира Аьрзус цунна тIекхаьчча, болар а лагIдина.

– Ва Iалайкум салам, диканца догIийла шу а, Аьрзу. Мила ву къизачу Iожалло шух къастийнарг? – чоин пхьош а лаьцна, Чора сацо гIоьртира Тарам.

– ХIинца цкъа-м массо а дийна ву тхо. ДанчIа чIогIа цомгаш хилла-кх.

Чора ца сецча, кхин хеттарш ца деш, царна тIаьхьахIоьттира Тарам.

ДанчIин буьна хьалха, йоьгIча санна, хIоьттина лаьттара йуткъа, лекха зуда. Коьрта тиллинчу корталин тIаьмгаш шина а буйнахь чIенга кIел гулдина, хIиттича санна, тухуш бIаьрнегIар доцуш, хьех чуэгна баккхий Iаьржа бIаьргаш шена тIебогIучу нахе хьовсийнера цо. Хийрачу махкахь гена новкъа ваханчу майрачунна сагатлучу Хедина кIезиг наб кхетара буса. Тховса къаьсттина синтем байна, ладоьгIуш Iуьллуш, арара когийн тата а, ДанчIин цIе йоху а хезна, араиккхича, шайн хIусаме айъина вохьуш стаг гина, коьрте хьаьлхинчу тайп-тайпанчу ойланаша Iадийна лаьттачу цуьнан са метта ца деара ДанчIа ша вистхуьлу хаззалц.

ДанчIина хаьара, оцу хьолехь ша гича, доьзалан мел дог духур ду. Церан сингаттам кхин тIе а алсамбаккха ца луу иза, шена гIо дан гIоьртинчу накъостийн куьйгаш дIа а теттина, берриг ницкъ гулбеш, хьала а гIеттина, тоьли чу а ваьлла, охьахиира. Бодаша ца гойтура цуьнан йаьлла мокха йуьхь, тIе кIомарш тийсина дакъаделла балдаш, чуьрчу чоьшна тIехь детта цIий сецна буткъбелла мара а, кхоьлина бIаьргаш а.

Накъостий, жимачу тоьли чу а бевлла, охьаховшур бу бохург хьехадойла а йацара. Цу чу нуьцкъаша тарбелла боллура ДанчIин доьзал. Хедин дог хьаош, доцца къамел а дина, и шиъ шаьш дитархьама, дIасабахара вуьш. Нах гено бевлча, тийналла хIоьттира буьнахь. ТIехула тесначу зарзделлачу истангех чекх хьалахьаьжча, гора седарчаша серлайаьккхина стигал. Къора терсара Мурат-чай а. Оцу буса биъначу мекхо мацаллина жимма гIоли йина бераш, халла хезаш са а доьIуш, дийшина Iохкура. Лелха санна лозура ДанчIин дегIан меженаш. Богучу кийрара йуьйлучу йовхоно кхерзинера бага. Цо хала садоьIура. Амма чIикъ ца боккхура.

– Хьуна хIун хилла, стаг, хьан чIогIа ницкъ иэшна ма хета суна? – хаьттира кхидIа детта са кхачийначу Хедас, майрачунна улло а таьIна.

– Могаш вац. Кхеттарг вуон цамгар йу. Охьавижа меттиг тойехьа суна.

Наб кхетта Iуьллу йоI, меллаша схьаэцна, Болатна улло а йиллина, йоI Iиллинчу хьардаш тIе истанг а тесна, ДанчIина мотт тобира Хедас. Метта ма-веллинехь дIатийра цомгаш дегI бехачу некъо гуттар дожийна ДанчIа. Иза вистхиларе ладоьгIуш, йехха Iийра Хеда. Цунна ца хаьара, ша хIун дан деза. Дуьненахь цуьнан уггар гергара стаг балехь ву, амма дан гIo дац. «Йуург кхоллур йарий-те хIокхо?» – хаьттира цо ша-шега, амма цуьнга хатта кхоьрура. Цо, ца йеза аьлла, жоп лахь, иза гуттар кIелвисаран хаам бара, ткъа Хедина ца лаьара цунах теша. Нагахь хIума кхоллур йара алахь, дIайала хIумма а йацара, берашна кханенна битина цхьа кана мукх боцург.

Хедина дагабеара цхьа кIира хьалха лула йуьртарчу туркойн зудчо шена беана кIолдан ши мижарг. ДанчIа цIа варе хьежош, берашна а ца луш, латтош бара цуьнан и шиъ.

– КIалд ма йара вайгахь хаза чам болуш, хьайга иза кхаллалойла хьажахьа, – элира цо эххар а.

– Ца оьшу. Некъо дегI гIелдина сан.

ДанчIа дIатийра. Иза шен дегIера бала мел лечкъо гIертарх, Хедех къайла ца белира. Ша дуьнен чохь йоккхучу хенахь, къаьсттина оцу тIаьххьарчу баттахь, цомгашнаш, баларш дукха гиначу Хедин цкъа хьалха легашка шад хIоьттира, делха доьлла дог сецош, дехха къурдаш дира цо, эххар а йилхира.

– Зуда, хьо йоьлхуш йац?

ХIетталц, цунна хазарна кхоьруш, къайлаха йелха гIиртинчу Хедас шен сина маршо йелира. Дагна Iаьткъина бала цо йелхарца байбаре догдохуш, Хеда парггIат йелха а йитина, иза шега йеачахьана ша ца йаьккхина цуьнан цIе а йоккхуш, вистхилира ДанчIа:

– Хеда, хьо-м гуттар ледара хила йоллу. Цамгаро а, биначу некъо а гIелвина, со дIатерах, иштта кIелвисина моьтту хьуна? Iоьттина дегIах чекх цамза баьккхина со валийча а, биъ пIенда аьтта, кхетамчохь воцуш валийча а ца йилхина хьо тахана хIунда йоьлху? Ма йелхахьа, самадовлахь, берийн а догдухур ду…

– Йилхира, ДанчIа, со-м хIетахь а йоьлхура, амма хьуна ца гуччу а йуьйлуш… Вайн махкахь хилла бохам атта лало… Цигахь сатоха а, и дIалиста а атта дара… ткъа кхузахь ненан некхера даьхна бераш санна ма ду вай…

– Хеда! – кхайкхира ДанчIа, иза сауьйзучуьра саццалц а Iийна.

– ХIавай.

– Хьан дог хьаьин?

– ХIаъ.

– Делахь, дика ладогIалахь хIета. Уггар хьалха дехар ду хьоьга суна хезаш а, ца хезаш а кхин цайелхар. Вай делхаро хIумма а нисдийр дац. Кху ткъех шарахь шайн дайшна, вежаршна йуххе а хIиттина, герз карахь, бIаьрнегIар ца тухуш, мостагIех леттачу шун, кху махка кхаьчча, бIаьргех оьхучуьра хиш ца совцу. Хьалха-м зударех тера а дацара шу, амма хIинца чIогIа береш боьхна-кх шун. Баланаш, халонаш Iийша кхоьллина вайн декъаза къам. Нохчочун нана, нохчочун зуда шегахь доккха собар а, доьналла а, къонахчалла а долуш хила йеза. Царах цхьаъ йу хьо, Хеда. Тховса жимма ледарйаьллехь а. Оццул дукха Iожалла тIехIиттарх, хIинцца бен сайх догдиллина хилла вац со. Дала гIоли ца йахь, суна кхетта цамгар чIогIа йу. Ткъа Iожалла даим а тIаьхьа а йаьлла лела. КIажаш хьоьшуш. Хьанна хаьа, хIун хир. Цундела, хьоьга весет дан лаьа суна…

Иэккха доллу дог а къуьйлуш, леррина ладуьйгIира Хедас. Цунна хаьара ДанчIас эриг цаваьллачу денна дуйла.

– Со дуьнена ваьлчахьана, цхьа гIалат далийтина ас – шу а далош кхузашха схьавар. БерсагIара дукха бехира соьга, ма гIo, цIахь Iе. Со-суо а шек вара хиндолчух. Даго хьоьхура. Дог кхиънера. ХIетте а, баккхийчара аьлларг а дина, йиша-вешех къаьстина, цIахь Iан ца терира, схьавеара. Дог доьлхуш. Амма хилларг хилла даьлла. Дагахьбаллам буьсу, валар хилахь, шен дуьхьа оццул ас дукха цIий Iенийначу даймахкана генахь валар а, лаьттах вахар а. Иза а дицдо шу кхузахь дисаро. Со дIаваьлча, шун Iуналла дан гергарчех стаг ца вуьсу вайн. Со а валош кхуза баьхкина вайн гергарниш белла кхачалуш лаьтта. Дийна бисинарш а шайн синошкахьа бевлла. Нагахь шаьш дийна дисахь, варийлаш, варийлаш, Хеда, кхузахь ма совцалаш. Нах йуханехьа гIоьртур бу хьуна, шина бераца царна тIаьхьахIотталахь. Суна ца лаьа, даймахках а хаьдда, ненан мотт а бицбелла, сайн бераш кхузахь кхуьийла. Кхузахь бисча, царах элий хир белахь а. Хьал а, дуьне а, дахар а стенна оьшу шен даймахках хаьддачу стагана? Дешилахь луьйчуш велахь а, къен ву иза, мел нуьцкъала велахь а, лай ву иза.

ДанчIа йукъ-йукъа соьцура. Гуттар сахаьддачу цунна хала дара къамел дан. Амма цо, доккха са а доккхий, берриг ницкъ тIе а гулбой, йуха а доладора.

– Нагахь гуттар дIа вай диначу махка дерза ницкъ ца кхачахь, гуьржийн махка довла хьовса. Уьш дозанал дехьа ма-девллинехь бу. Керста динехь делахь а, буьйцу мотт кхин белахь а, вайца гIиллакх, амалш йогIуш, вайца цхьана цIийх къам ду иза. Шу цига кхаьчча а, вайн махка кхаьчна хетар дара суна. Кхузахь дуьсучул, сийначу Сибаре дахар гIоли йу вайна… Дика кIант ца хиллера со, Хеда. Хиллехьара, даймохк битина, кхузашха схьавогIуp вацара… Цунах ваьлча, ас хIун дора сайн сих? Нохчийчохь цIейаханчу къонахоша дуьйцучу хабарех Iехабелира нах. Дукхахдерг – шайн берийн ойла йеш. Шайна гина тIеман эрчонаш царна ца гайта лиъна, царна мукъана ирсе дахар карор дацара-те аьлла. Кхузахь Дала делла болх хир боцийла-м хаьара суна, амма xIapa къемат-де хир ду ца моьттинера. Уьш тIаьхьадисна. Болатна цкъа а дицлур дац xIapa Iаьржа денош. Амма цунна хаац ша дуьнена валале ас а, сол хьалха тхан дайша а хьегна бала. Хьайна гинарш, хезнарш дийцалахь цунна, xIop а суьйранна шаьш чудирзича. Дийца, вайша дуьнен чу муха даьлла, муха кхиъна, xIapa адам, цаьрца вай махках хIунда девлла а. Даймахка дерзар ца доьгIна, кхузахь висахь а, цунах дог ма дилла, алалахь цуьнга. Ахь дийцинарг, шена гинарг шен тIаьхьене дIало, ала. Жима делахь а, амма турпалчу къомах шаьш схьадевлла хилар цкъа а цадицдар тIедуьллуш, цаьрга весет де, ала цуьнга. Шайн дай санна, майра, оьзда, тешаме, маьрша кхиа Iамабе, ала… Шайн дайн сий дайъина, эхартахь тхуна дуьхьалхIитта пурба дац царна…

Цхьа хан йаллалц са а даьIна, йуха а вистхилира ДанчIа:

– Хеда, хьо кхийтин сан дагахь долчух?

– Кхийти, ДанчIа.

– Иза диц ма делахь цкъа а. Ткъа хIинца паргIатйала, охьайижа. Болх Делан кара лур вай.

Майрачо аьлларг а дина, дIатийра Хеда. Амма дIатен ца туьгура кийра хьийза бала. ДанчIа цомгаш ца хилийта иттазза йала реза йара иза. Да дIаваьллачул тIаьхьа цхьа а тIетовжийла йоцуш буьсура церан доьзал.

«ХIун де ас?» – хоьттура Хедас шега. Дагавеара цхьаъ бен воцу шен шича Берса: «Докку, нанас ца йина йиша лайла хьан, мичахула лела-те хьо?… Кху дуьненахь шуьшиъ бен гIopтop йацара-кх сан, шуьшиннах йаьлла, кху пана махкахь, гIийла буо хилла, цхьалха йуьсуш йоллу-кх со, ас хIун де-те?..»

Оцу хаттарна жоп лоьхург и цхьаъ йацара туьпахь.

2

ХIокху тIаьххьарчу баттахьчул къа ша дуьнен чохь йаьккхинчу йерриг хенахь а ца хьегнера Маккхала.

Туьпара жимма а дешна йа цхьа йеса деша хуу массо стаг xIop а денна аравоккхура цо белларш дIабохка, амма йерриг хало цуьнан йаьIни тIе йуьжура. Декъий лийчийна куьйгаш хуьлура, сарралц хи чохь латтийча санна, мажардоьлла. Суьйранна иза цIа вирзича, дегI, гIаж йиттича санна, лозура.

ХIетте а, буьйса йуккъе йаха йоллалц охьа ца вуьжура иза. ЛадоьгIура АьрзугIар цIа берзаре. Бутт кхочуш боллу уьш кхузара дIабевлла, ткъа цунна иза ганза ши бутт бу. Бенахь хиллачу дивано шений, Аьрзуний тIедиллина декхар кхочушдан ши бутт хьалха Уьстамала вахана Маккхал ши кIира хьалха вирзинера Муше.

Уьстамала цхьаьна гIойла ца хилира цаьршиннан. Схьакхаьчначул тIаьхьа цаьршинна цамоьттучу тайпана чолхе хIоьттира кхелхинчийн хьал. Шиннах цхьаннан Мушехь саца дийзира, туьпахь цхьа низам а, нахана Iуналла а латто.

Маккхал кхузахь а сецна, Аьрзу Уьстамала ца вахийта ши бахьана дара. Цкъа-делахь, дIакхаьчча туркойн паччахьца а йа цуьнан визирца а дийцарш дан Аьрзуна мотт ца хаьара. ШолгIа-делахь, мацаллой, баларший бIарзбина акхабевллачу нахана тIехь куьйгалла дан собар, доьналла, лаам а болуш стаг ца вуьсура кхузахь, Аьрзу туьпара ваьлча. Маккхал хабарна говза а, масех мотт хууш Iеламча а, майра стаг велахь а, амма Аьрзугахь цхьа шатайпа гушбоцу ницкъ бара адам тIедерзош. Цул сов, Маккхал хьалха цкъа Уьстамалахь а хиллера.

Дуккха а ойла йиначул тIаьхьа, Маккхала сацамбира Аьрзуй, Iелий туьпахь а витина, Чорица Уьстамала ваха. Амма Аьрзус бохийра и сацам. Ша кхузахь вуьсучу даьлча, цуьнца Iела хила лиира цунна. Шина вешин дуй биъна ваша вара Маккхал. Чора шен доттагI велахь а, Iела шена уллохь а сацийна, Маккхал Чорица вахийта ца лиира цунна. Маккхална дага хIума дарна кхийрира.

Маккхал Уьстамалара цIа кхачале цхьа-ши де хьалха Аьрзу коьртехь итт стаг вахара туркоша нохчашна къастийнчу махке хьажа. Бутт кхоччуш боллура уьш цига бахана. Тховса тIаьххьалц АьрзугIаьрга ла а дегIна, тоьли чохь ул-улло охьавижира Маккхаллий, Iелий. ДIа ма-тевжжинехь, набарш кхийтира кIадделлачу догIмашна. Бус-буса шена гуш долу гIан гора Маккхална тховса а. Генахь бисина даймохк, шаьш махках девлла де. Мухха делахь а, тховса а, йеха зIе хилла, цунна дуьхьалхIуьттуш чекхдевлира цуьнан дахарехь даьхкина уггар хала денош. Да а, вежарий а байъина ирча де. Чов хилла ша йийсаре вигар, гена къилбаседехь, хийрачу махкахь, даймахка сатуьйсуш текхна хан. Шемал йийсаре воьду де, къена БойсагIар, са дIадала гIерта Жабраил. Шела уллохь Iанийна цIий, шен бIаьхаллин накъостий – Солтамурд, Берса, Залма, Олдам, кхин, кхин…

Арахь девллачу когийн татанаший, лиэраший оцу ирчачу гIенера ваьккхира иза. Вагийча санна, ши куьг тIехьа а тухуш, кIегархиъначу цунна уггар хьалха девзира Аьрзун когийн тата а, тIаккха гIopгIa аз а.

– XIapa шиъ дийна мукъана а вуй? Кху чохь-м Iаьп-схьаьп ма дац, – хезира цунна.

Араиккхинчу Маккхала тIекхетта маравоьллира ша дукха хьегна доттагI. ТIаккха Чорина мара а иккхина, йуха а Аьрзуна тIевирзира иза:

– Гора, Аьрзу, йаI, ма вуон гIан гуш вара-кх со. ХIумма а хиллий вайна?

– ДанчIа валий оха чIогIа цомгаш. Кхин хилла хIума-м дац.

ГIовгIанаш йевлча самаваьлла Iела, ара а ваьлла, Чорина мараиккхира. ХIорш кхоъ чоьхьавелира. Тараммий, Iелий тоьлин неIаре охьахиира.

Цара хIун деана ца хууш сакIамделла Тарам гIовталан кисанара схьайаьккхина дукха дуьне девзина бIаран дечиган Iаржйелла луьлла томкех йуза хIоьттира. Мокхазна тIе кIожаман хьаса а биллина, шаьлтанан йуьхьигах йина цIетуху цо тоьхча, бIаьрса дIаоьцуш бодашкахь суйнаш Iенира. Сийна долуш дакъийначу томкин тамехь хьожа йаьржира буьнахь.

– ТIаккха, Аьрзу, дийцахьа шаьш деанарг, – хаьттира кхидIа садетта кIордийначу Тарама, боккха баьккхина кIур чу а тоьхна.

Аьрзус сихха жоп ца делира. Шаьш беана шийла кхаъ цаьрга дIакхайкхо ца лаьара а хаацара, йа кIадделлачу дегIо дIатевинера а хаацара, амма вист ца хуьлуш дикка хан йалийтира цо.

– Диканиг ца деана. Доцца аьлча, вайна къастийначу махкахь хи ца диллича йалта а ца хуьлу…

Аьрзун дешнаша дегнаш дохийра кхааннен а. Мискачу адамийн тIаьххьара догдохуьйла а хаьрцира.

– Ой, вай долчу веанчу Нуьрсет-пашас-м ма бохура, цигахь вайна къастийна латта даьттана чохь кхехкаш ду? – мохь белира Тараман.

– Вай Iехо гIерташ дийцина хабар хилла.

– Дехаш адамаш мукъана а дуй цигахь?

– Адам доцуш меттиг мичахь йу хьуна? Курдой бу цигахь дукхахберш. Уьш башха дуьйш-дерзош бехаш бац. Цхьадолу тайпанаш, маьI-маьIIе четарш детташ, шайн жашца кхелхаш лела. Эшират олу курдойн цхьа тайпа ду цигахь ша тIе кхаьч-кхаьчнарг, къаьсттина эрмалой, талош лелаш. Наггахь бен йурт йац. Схьанехьа, малхбузехьа, лаьтташ, и мохк санна, йерзина Диарбекир цIе йолуш шахьар йу. Тхуна некъ буьйцуш хьалхаваьллачу эрмалочо, иза а гайтина, элира тхоьга: «ХIара туркойн Сибре йу». Дуккха а кегий къаьмнаш ду, бохура цо, туркойн олалли кIел. Вай оьрсийн паччахьна дуьхьал санна, шайна маршо лоьхуш, туркойн паччахьца къийсам латтош болу хIордал дехьара керстанаш, кху махкара эрмалой, туркой схьа а лоьцуш, чутуьйсуш набахте йу, боху, оцу шахьарахь. Итт, ткъа шарахь дуьненан серло ца гуш, цу чохь бахкабо, боху, нах. Цхьаццаверг шен йерриг оьмарна чувуллу. Хан йаьккхина араваьлларг хьалхалерчу кхетамехь ца хуьлу, боху. Суна хетарехь, вай оцу жоьжахатина гергахьа тоьтту.

ЦIа чохь тийналла хIоьттира. ХIор а вара Аьрзус дийцинчун ойла йеш. Даймахкахь тIом болуш оьрсийн йийсаре ваханарг набахте ца кхуссура, Сибрех йа цхьана элан махка тIе балха хьажавора. Когех буржалш делахь а, дуьнене бIаьрг тоха таро-х хиларий цигахь. Вада аьтто ца болуш а ца вуьсура. Шина а aгIop йийсарехь берш хуьйций, мукъа а воккхура. Шемалан зинданах тера набахте йара эрмалочо йийцинарг.

– Ткъа хьан хIун сацам хилла, Аьрзу, цига доьлхий вай? – хаьттира Маккхала.

– Ас биначух сацам хир бац. Нахана хIун лаьа, хьовсур вай.

– Сайн хIун сацам хилла-м дуьйцур дара ас шуна, – йукъавуьйлира Тарам. – Оцу йаьссачу ара а хиъна, ахь йийцинчу набахте кхоссарна кхоьруш, кIажин пха а бегош лечул, кхузахь, хаза хи йистехь, йолчуьра йаьккхина йууш, тIе шийла хи а молуш валар эзарза тоьлуш хета суна-м. Цига шу доьлхуш дуьйна а хаьара суна аш хьоьгург эрна къа дуйла. И латта гича, адам цига цадахарна кхоьруш, Нуьрсет-паша дукха гIиртира цигахьа вайн векалш ца бовлийта. Вайна ло мега латта? Нахана-м, уггар хьалха суна а, кхузахь шаьш дустор ду моьттура. ЭхIей, дела хила шун ворхIе а дена неIалт! Керста паччахье-м Iеха а дайтийша, иза-м къиза а хилийтийша, ткъа хIара турко-х варий бусалба, – тIаьхь-тIаьхьа карзахвуьйлура Тарам.

– Уьш-м берриш а цхьана буса баларш бара. Ткъа Эрзерумехь болчу вайнехан хабар дуй? – хаьттира Маккхала.

– Пхи эзар гергга стаг хилла цигахь. Вайна санна, Диарбекире хьийсош, ницкъ бо царна. Туркойн Iедалца лара а ца бина, цул сов, кхузарниш а берриг цига дIабахна аьлла, Iехийначу царах ши эзар сов стаг меттахваьллера. Диарбекире боьлху уьш Чубукчурехь дуьхьалкхийтира тхуна. Тхоьгара бакъдерг хиъча, йуха а бирзина, Эрзеруме кIегар ца боьлхуш, тхуна тIаьхьа кхуза схьаоьхуш бу. Суна хетарехь, кху иттех дийнахь схьакхочур бу уьш.

– Уьш тIекхетча, ма гIуллакх толур дай вайн.

– Муха дуьйцу шайн гIуллакх?

– Вайгара хьал ду цаьргахь а. Мацалла, цамгарш, баларш. Цигахь хало долчух тера ду. Эрзерумехь ву сардал Нусрет-паша. Цига гулдина ду кху агIорхьара дукхахдолу эскарш а. Ткъа вайнах кIезиг бу. Ницкъ бо царна…

– Хаац, бакъахьа муьлха ду, – доккха садаьккхира Iелас. – ДIасадаьржича, хене довла аьтто хир бара, тIаккха а туркоша ницкъ бийр бу. ХIинца санна, цхьанхьа гулделла Iийча, кхузахь массарна а рицкъа ца карош, хIаллакьхуьлу.

– ДIасадаьржича, хьаха, кхузарчу къаьмнех ийна, довр ма ду. Дерриш цхьана гулахь даха ховшаделча, вешан мотт а, гIиллакхаш а ларлур дара вайга, – дикка ойла а йина, тIетуьйхира Маккхала.

Луьйш лаьтташехь наб озийра Аьрзуний, Чориний. Чуьра томка кхачийна йовш лаьтта луьлла, тIаьххьара кIур баьккхина, чимах цIанйан хIоьттира Тарам.

– Деллахьа, йу вай декъаза гоьргаш, – оьгIазе вистхилира иза. –Дависарг-йаI, xIapa дерриг дуьне чутарлуш доккха черма а кечдина, йуккъелц молханах дуьзна, цунна тIехула чу дуьне доьллина, со йуккъе тIе а хиъна, иза эккхийта ницкъ болуш велара. Иэхь ду-кх, нанас дена вичхьана цхьаъ мукъа а ирсе де ца гина бохург. Вайнахехь даллочу Iазапан ойла йича, уггар къизачу экханчух тарло-кх сан дог. Нах оцу Муш-шахьарна тIелатар ахь къобал ца до, Маккхал. Цаьрга мацалла лиэ, боху ахь? Хьастахa-м уьш сецо гIертара со. Амма хIинца, бахий ахь, сеца-м муххале а бийр бацара ас уьш, мелхо а, суо хьалха а ваьлла, бусалбий, керстий ца къестош, дуьхьал мел нисвелларг талош, кху туркойн махкахула волалур ву-кх. Дуьхьало йийриг шен ворхIе а дена тIаьхьа а вохуьйтуш. Вайх къахеташ ца ваьллий цхьа а!

Тарам тIаьхь-тIаьхьа карзахвуьйлура. Бодашкахь цуьнан бIаьргаш берзачех лепаш хетара Iелина.

– Вуьшта а бIарзбелла хьийзачу нахана йукъа и питанаш ма тийсахьа, Тарам, – элира цо. – Шу масех стаг вара нах оцу шахьарна тIелата кIамбинарг. Iедало, кхуза эскарш оьзна, лаг лоцур ду вайн.

– Туркойн данчIарийх кхоьрург шен отехь Iийчахьана, дIадолура иза-м. Нах кхеро ма гIерта… Оьрсийн салташа когаш тоьхча а уьду туркой хIун йу вайна!

– ХIорш нохчийн лаьмнаш дац хьуна, кIант. Цигахь хьо оьрсел толориг, хьуна ницкъ лург хьан даймохк бара. Кхузахь зударший, бераший куьйгаш дихкина вайн. Туркойн Iедал мел къиза ду хиъна вайна хIинцале. Цо къинхетам бийр бац зударех, берех.

– Мелхо а, дика ду-кх иза. Кхузахь догIаней, малхей хевшина, мацалла кIез-кIезиг лечул, жимма йуьхьа тIехь бос болччуьра, цхьана дийнахь делла дIадовлар тоьлу. Мацалла мажделла, массо пIенда тIе а баьлла шайна дуьхьал даьхкича, вукху дуьненахь вайн дайшна-м вай девзар дац. Царна ца вовзарх-м, сатуху дарий, хIуьрлаIанан мехкарийн дог догIур дац-кх вай йакъазаршка хьовса. Нийса бохий ас, Маккхал?

– Иштта-м дара иза, Тарам. Делахь а, вешан йахь йухкийла ца лаьара-кх суна. Аш Муша тIехь диначо гIеххьачул сий лахдина вайн. Аьрзуга айса хIун аьр хаац.

– Йахь. Оьздангалла, – ша шега санна, вистхилира Тарам. – Иэхь хета меттиг битина ца хилча? – хаьттира цо, Маккхална тIе а вирзина. – Тахана, лакха гу тIе а ваьлла, дуьнене бIаьрг бетташ Iара со. Кхаш тIера йалташ чудерзош бу туркой, эрмалой. МаьI-маьIIехь четарш диттина, жаш дажош – курдой. Ловзуш лела кегий бераш. Цара чудерзо йалташ, дажо жаш оцу къахьоьгучийн ца хила а мега. И нах ахь буьйцучу элашна бецаш хила а мега. ХIетте а, ма хьогаме хьийжира со цаьрга. Цхьа дол бен йацахь а, шайн лаьттан коржам, суьйранна чуберза цIийнан лаппагIнаш, маьрша къахьега таронаш йу церан. Ткъа шо зама йу, цара санна, маьрша марс-мангал, нахаран баьлчаш каралацаре, йукъахара герз даьстина, буса маьршша охьавижаре ас сатуьйсу. Къизачу Iазапан дукъ коча а дуллуш, чекхбели и бахбелла тIом. И дукъ текхош, лай санна вехачул, мичча махка ваьлла а, маьрша вахар гIоли хетта, кхузашха схьавеа. Хьалха хьегнарг гIан хетачу дели хIинца гIуллакх. Кхузара къаьмнаш мел Iазапехь дахкахь а, царах хьоьгу со. Шайн дай баьхначу махкахь бу-кх уьш. Алийша, хIун бехк баьлла вайгара? Уггар ирчаниг хоьржуш, къиза гIуллакхаш дийр ду-кх ас кху махкахь кхана дуьйна. Дала диканца цхьаьнатухийла вай!

– Сатухур вай, Тарам. Ваьш дийриг цхьабарт болуш дан деза. ХIор а шена хетарг лело воьлча, хIаллакьхир ду. ХIан, охьавижа гIyo. XIapa шиъ а кIадвелла, тхуна а набарш йогIу.

Тарама йаьккхинчу гIовгIано самаваьккхина Аьрзу охьахиира.

– ТIаккха, Маккхал, дийцахьа, хIун хилира ахь даьхьначу гIуллакхах? – хаьттира цо, Тарам дIаваханийла хиъча.

Маккхала кIоргга садаьккхира.

– ХIумма а ца хили-кх. ДIакхаьчначул тIаьхьа дийнна кIира делира сан, Iабдул-Межедна хьовха, Iела-Пашина а тIе ца кхачалуш. Эххар Iела-Пашина тIе а кхаьчна, цуьнца къамел хиллачул тIаьхьа, паччахьна тIевахара тхойша. Вай бахьанехь оьрсашца тIом боло реза бац уьш. Кху сохьта шайн йукъаметтиг цкъа а ца хиллачу тайпана машаре йу, боху. Амма мацца а цкъа шайний, оьрсашний йуккъехь тIом болалахь, шу а гIовтта, бах вайга. ХIетталц кечамбе. Берсина хьалххе дуьйна гуш хилларг дара-кх цара дуьйцург. Шайл нуьцкъала пачхьалкх дуьненахь а йац, шаьш бен вайн дола дан стаг а вац моттуьйтуш, хабарш-м дуьйцура цара. Амма пайда буй ткъа, цIога гуш хилча? Россега хьаьжча, дукхе-дукха къен бу xIapa мохк а, кхузара адамаш а. Ткъа Iедал, бахий ахь, кхин хилча цамаггал къиза ду. Цхьаннахьа а низам дац. Пашанаша, мусассираша, каймакамаша шаьш бол-болчохь шайна луъург до. Адам талийна, чIанадаьккхина. Къаьсттина чIoгIa ницкъ бо кхечу къаьмнашна. Чоьхьара хьал инзаре вуон ду. Туркойн олаллина кIел долу къаьмнаш карзахдевлла, Iедална дуьхьало йо малхбузехьарчу керста къаьмнаша. ХIокхарна дуьхьалбевлла БагIдадера схьа Алеппо кхаччалц болу Iаьрбий. И гIаттам Мисара баржарна кхерам бу. Туркошна дуьхьало йеш ду, боху, кхин дуккха а къаьмнаш. Доцца дийцича, вайна гIo дечохь бац-кх хIорш. Мелхо а, шайн чоьхьара гIуллакхаш ваьштадало вайх пайдаэца Iалашо йолуш бу. Вайл хьалха кхуза баьхкина эдагий, хIинца вайгахь долчу хьоле а эгна, кхин кIелхьарбовла некъ ца карийна, салт бевлла. Царах вовшахтоьхна эскарш ду туркошна дуьхьало йен къаьмнаш хьоьшуш. Вуьшта, Делах а иэхь ду, боху, цара оцу малхбузерчу керста къаьмнашна тIехь бен ницкъаш. Изза вайга а дайта ойла йу кхеран.

– Иза хир дац! – доцца хадийра Аьрзус.

Цхьана ханна тоьли чохь тийналла хIоьттира, наб йечу Чорас мерах йетта шок йоцург, кхин гIара-тата йоцуш.

– Вайх хIун дан ойла йу лакхахь? – хаьттира Аьрзус.

– Диарбекира дIахьовсо.

– Цига-м гIойла дац. Цхьа а бIаьстенга вер вац. Мусий, Сайдуллий гирий хьуна?

– Эрзерумехь гира. Мусех паша вина, дошлойн бIаьн коьрте а хIоттош. Сайдуллехь хIинца цкъа цхьа а гIуллакх дац, амма дика дIатарвелла.

Аьрзу, куьйга корта а лоцуш, пхьаьрсан гола лаьттах a гIopтийна, дIатевжира.

– Кхузара хьал муха ду?

– Кхузара хьал, дера, Аьрзу, хIумма а дика ма дац. Кхуза кхаьчначу берхIитта эзар стагах ши эзар дIаваьлла. Дийнахь-бусий, йуккъерчу хьесапехь, бIе ле. Де дийне мел дели, совдуьйлу баларш.

– Цамгарш хьалхалернниш йу?

– ХIаъ. Хьалхалерра мацалла, махкалла, йолу цамгарш, хоршанаш. Амма адам уггар дукха хьоькхург чуьйнан цамгар йу. Кхехка а йеш, йараш йоу наха, цара ши-кхо де далале вожаво.

– Йалтица долчунна муха дохку?

– Селхана оха диначу хьесапца, йерриг туьпахь йалхитта эзар сина дисинарг ткъа гали гергга хьаьжкIаш йу. Царах жарж а боккхуш, кегийчу берашний, цомгашчарний кочо чорпанаш ло, ткъа бисинчаьрга, шайна гIайгIа бе, аьлла ас. Лаьмнашца хьаьрса хьечаш, бIараш, кхин цхьацца эрна кхиъна стоьмаш карабо. Мехкадайн йалхошна тIе ца нислуш висинчунна хIума карайо.

«Цара хIун дийр ду ткъа? – ойла йора Аьрзус. – Йа caгIa деха деза, йа талораш дан деза. И ший а дан ца лаахь, мацалла дала деза».

– Вайн эвлара нах мича хьолехь бу?

– Хьо дIаваханчул тIаьхьа зуда а, ши бер а делла МIаьчиган. Доккхахдолу кIанттий, йоIIий бен ца дисина цуьнан. ИбрахIим а кхелхина. Церан цIийнах ца висина цхьа а.

– Дала гечдойла царна!

– Амин.

Аьрзу дIатийра. Цунна наб озийна моьттуш, охьавижа кечвелира Маккхал а, Iела а. Амма Аьрзун наб йайнера.

– Оцу Тарамий, ахьий Мушана тIелатар хьехош санна ца хийтира суна? Йа гIенах дара а, хаац, иза.

Маккхал кхийрина минот тIехIоьттира.

– ГIенах делара иза, Шен Делан ницкъкхачарца. Вай цIахь доцчу йуккъехь шозза Мушана тIелетта вайнах. Цхьадика, цIийIанар доцуш дирзина шоззе а. Шахьарна гонахарчу лекхачу пено совцийна. ХIорш богIий хиъначу шахьарарчу бахархоша гIаьпнаш тIекъевлина догIанаш тухуш. Амма пенал арахьа бехарш, талийна, чIанабаьхна. Вер-ваккхар доцуш дIадирзина, бухарниш собаре а хилла. Цул сов, дуьхьало йан башха герз а ца хилла церан, оцу пенаш тIехь лаьтта масех шира йоккха топ йоцург.

– ОстопираллахI! ХIинца муха йу кхузарчу бахархошца вайн йукъаметтиг?

– ГIоьртина йу-кх. Хьалха шаьш дечу гIоьнах а йухабевлла.

– Муьлш хилла и питана долийнарш?

– Долийнарш муьлш хилла-м, хаац. Кхузахь дахар бохург хир дац, мозий санна, леш, кхачалуш лаьтта, вешан хирг деш, леташ дала деза вай бохуш, нахе кхайкхамаш бора цхьана наха. Адам карзахдаьлча, Тарам а, Довта а царна хьалхаваьлла.

– Iовдалш! Цара галдаьккхина гIуллакх. Кхузарчу Iедалан а, къаьмнийн а шайх безам баьккхина-кх. ХIинццалц догдохуьйла йара вайн цхьа мегочу лаьтта тIе ваьш охьаховшоре. ДIадели иза а. Къуй шайна йукъа ховшийла луур ма дац нахана. Делахь-дацахь а, хIинца къуй ма ду вай царна гергахь. Тешам байъина.

ОьгIазвахана Аьрзу вехьаш дIатийра.

– Кхин хIун боху наха? – хаьттира цо, цхьа хан йаьлча.

– Дукхахболчара йуханехьа цIа дахар хьехадо. Новкъа бевлларш а бу.

– Хьуна хIун хета?

– КIелхьардовла кхин некъ хеталац.

– ХIаъ, цIа дерза деза, – доккха садаьккхира Аьрзус. – Цхьаъ ца дахь, кхузахь дерриш лийр ду вай. Iаьнах девр дац. Сибрех шо даккхар гIоли йу, кхузахь де-буьйса доккхучул… Кхана суьйранна йартийн тхьамданаш а, бIаьнчаш а гулбайта… Дагадевр вай…

Шабаршца и дешнаш а олуш, наб кхийтира Аьрзуна. Кханенан ойла йан тховса кхин ницкъ бацара цуьнгахь.

Амма халла кхеттачу набарх бехира уьш тоьли чу иккхинчу жимачу кIанта.

– Аьрзу! Маккхал! Дада леш воллу, довдийша…

Аьрзуна мара а кхетта, шен жима баьлла корта цуьнан нуьцкъалчу голашна йуккъе а таIийна, йуха ца верзалуш, шийлачу маьхьарца вилхира Болат…

V корта, ДАНЧӀА

МостагIий цистина

Сан каде ва куьйгаш

Болатан буржалша

Къуьйлуш ду ва шуна.

Хелхарна бохь боьгIна

Сан каде ва когаш

Болатан зIенашца

Бихкина бу шуна…

Нохчийн илли

1

Маржа, буьйса, йаI!

Мел йоца хилча а, ма йахло-кх хьо дерачу чевной, лазарший ов деттачу, дегIан меженашка ладоьгIуш, шен сигахьа ваьлла Iуьллучу дархочунна, Iожалло кадетташ хьийзочунна. Ма йахло-кх хьо, оцу чевнал а, оцу цамгарал а хала, къаьхьа бала дагна Iеткъаш, бертаза коьрте гIертачу йоьхначу ойланаший, мацаллой наб йаьхьна Iуьллучунна. Ткъа мел йахло хьо, гуьйренан Iаьржа цIемза буьйса, цабевзачу нехан хийрачу махкахь йерзинчу стигала кIел мацаллой, кIез-кIезиг цIий худуш, бос баьхьначу берзинчу доьзалшна йуккъе вижина, кханено хIун дохьур ца хууш, царах дог лозуш, сема такха воьлча.

Ма мерза ду хьо винчу неней, винчу махкей сатийсар…

Нана йелла, байлахь дисинчу берана, ша къанвелла, къежвелла, берийн бераш хилла дIахIоьттича а, сих-сиха гIенах дуьхьалхIуьтту ненан хьоме сурт, хеза цуьнан сатеден, дог хьосту аз, хаалуш хета мацах-мацах цкъа цо шен дегIах хьаькхна ховха куьг. Лаьа иштта гIан дахлойла. Самаваьлча, мерза сатуьйсуш, цо дагахь сецадо гIенах гина и хьоме сурт. Ткъа даймохк? Уггар шена дукхайезначу хенахь Iожалло шех къастийна нана а йицло стагана, амма бицлац Нана-Даймохк, кхолламо цунах ша мел гена ваккхарх. Бицлац, дуьненахь мел дукха вахарх.

Маржа, даймохк, йаI! Дайн а, нанойн а нана! Хьох хаьдда, генара хьоьга сатуьйсучунна бен хаац хьан марзо. Амма ма йеха, ма Iаьржа йу-кх хьо, гуьйренан буьйса, йиша-вешех а, халкъах а, махках а ваьллачунна, Iожалло къиза кадетта доьлча…

Арахь сатосуш лаьтта, амма ДанчIина наб ца кхета.

Цунна тховса цхьа тамашийна наб йогIу. Хьалха чевнаш хиллачу хенахь а Iиллира иза, тховсачух тера тамашийна ойланаш коьрте хьийзаш. Цкъацкъа хеталора шена гIан-набарш гуш санна, ша цхьана кIоргачу йесалле хахкавелла воьдуш санна, йа, ша йуккъе лаьцна, хIоз хилла, дерриг дуьне хьийзаш санна. Цунна дуьхьалхIуьтту, нийса гIулч йоккхуш, ира цхьамзанаш хьалха а лецна, лекха куйнаш коьртахь, некха тIехь морзах тийсинчу кIайчу доьхкаршца бIаьрнегIар ца тухуш тIебогIу салтийн бIо. Йурт йогу. ЦIеран меттанаш хьерча ДанчIин дегIах. ТIаьхь-тIаьхьа хала хуьлу садаIа. Салташа болар хуьйцу, уьш хIинца бевдда богIу. ДанчIас, уьш совцо гIерташ, тур лестадо. Иза цхьаъ бен вац тIеман арахь дийна. Делла Iохкучу адамийн догIмех ихначу цIийх хIиттина Iаьмнаш ду. ЦIий тIаьхь-тIаьхьа айъало, цунна тIехула хьийза берийн декъий. ДанчIас гуонаха бIаьрг бетта – вац цхьа а гуш. Стигала хьалахьажавеллачу цунна го, сирчу дина а хиъна, мархашлахь хьийза Аьрзу. ДанчIа цуьнга кхайкха гIоьрта, амма кийрара аз ца долу. ХIоьттина цIий логе кхочуш лаьтта цунна. Амма салтий, шекбоцуш, тIегIерта. ДанчIас лесто тур кхетац цхьанне а. ЦIий бага лелха, са ца даIалуш хар-хир до, амма ДанчIас, берриг ницкъ тIе а гулбой, мохь туху:

– Аьрзу! Аьрзу… леш воллу-кх со…

ЦIеххьана цамгар чIагIйеллачу ДанчIина гуонаха хьийзара Хеда. ДегIах къаста гIертачу сино ницкъбиначу цо дIасатуьйсу меженаш сецо гIерта иза. Логехь туй сецча санна, хар-хир деш, цо доьIучу сино набарх ваьккхина, ша хIун дер ца хууш, ден коьрте хиъна Болат a Iа.

– Же, ма Iелахь, Болат! Маккхале чехка схьавола ала.

Цкъа а цамгар хIун йу ца хууш, могаш кхиъначу ДанчIин зоьрталчу дегIо къуьйсура Iожаллица. Иза кхо бутт хьалхалерниг дацара. ХIетте а, цо тIаьххьара минот тIехIотталц къийсира дахарехьа. Веттавалар лагIделира. МаккхалгIар чукхаьчначу хенахь иза тийна Iуьллура.

ДоьIучу сих ДанчIа мича хьолехь ву хиъначу цушимма сихха къилбехьа верзийра иза. Маккхала, коьрте а хиъна, меллаша йеса долийра.

– Хеда, тхо дIасакъаьсташ, ма тера дацара хIара хила доллучух, – вистхилира Аьрзу, цхьаъ алархьама.

– Со-суо а ма йацара хIара кху хьола тIе ваьр моьттуш-м. Шу дIадаханчул тIаьхьа, кIегар хиъна, соьга весет дина, тIаккха охьавижира хIара. Йа axI деш а ма вацара. ЦIеххьана веттавала вуьйли, соьга сеца а ца луш, тIаккха хар-хир долий, йуха, цкъа-шозза хьоьга а кхайкхина, дIатий-кх…

– Дала мукъалахь, гIоли хир йу. Гена некъо ницкъ бина кхунна. Цхьана дийнахь садаьIча, дегI меттадогIур дай кхуьнан-м, – маслаIате гIертара Аьрзу.

Сатосуш лаьттара. Цхьацца-шишша довш, дIадайра йекхначу стигалара седарчий. Серлайаьллачу арахь гора, мархех чекх корта а баьккхина, ирхбахана Циранкатар ломан бохь. Наггахь серлонаш къегара Муш-шахьарахь а. Амма хIинцале шера къаьстара эрмалойн килсийн – Сэв-Авэтарана, Сурб-Маринэ, Сурб-Киракосан – бIаьвнаш, Iалауддин-беян маьждиган ира момсар а. Хьанна хаьа, кхузахь Iачарна ца хазахь а, оцу момсар тIехь xIop а пIepacканан дийнахь санна, тахана бусалбанашка рузбане кхойкхуш молла хила а тарло. Дукха ца Iаш Далла гIуллакх дан керстанашка кхойкхуш декар ду килсашкара горгалеш. Шина а динадайша, цхьаболчара – килсашкахь, вукхара – маьждигехь, махьарх йуьзначу гайш тIехь куьйгаш морзахдаьхна, адамашна хьехам лур бу, дика-вуон Делера бен догIур дац, Цо деллачунна реза а хилий, совца, кху дуьненахь халонаш хьегначеран эхарт декъала хир ду бохуш.

Амма цхьаннен а дагахь хир вац леш воллу ДанчIа а, бIарзбелла гуонаха хьийза цуьнан доьзал а…

Кхетачу малхаца самайаьллачу шахьарахь, йарташкахь дахар кхехка доьр ду, ткъа туьпара нах, оцу буса беллачийн декъий айъина, уьш хийрачу лаьтте кховдо йуьстаха бевр бу. Иштта догIур ду кханалера де а, цул тIаьхьа догIу денош а.

ДанчIас тIаьххьара а са дIалуш, бераш арадаха гIоьртира Хеда. Амма Аьрзус сацийра иза.

– Болат чохь виталахь, Хеда. ХIара де ца дицден шена цо. Шайн дайн санна, декъаза дуьне доладелла берийн а. Вуолийта ахь иза. Халонаш хIинца а хьалха йу.

Цхьанне тоса а ца луш, атталла салам ца луш, чувеана МIаьчиг, хIара хьал хIуттур дуйла шена хьалххе дуьйна хууш хилча санна, вист ца хуьлуш ДанчIин когашка хиира. ХIетта лаьмнашна тIехьахула хьалакъедда маьлхан зIаьнарш йийшира ДанчIин мажйеллачу йуьхьа тIе. Дазделла негIарш халла хьала а айъина, хIиттина бIаьргаш МIаьчиге а хьажийна, тIера цIен бос байна дакъаделла балдаш меттахъхьадира цомгашчо.

– МIаьчиг, дага… догIий… хьуна… вайша… Оьрза-ГIала базарахь… цхьаьнакхетар… Iалхас… дина дов…

Ша ала гIертарг чекх ца даккхаделира ДанчIега. ТIаьххьарчу дешан ах матта тIехь йуьсуш, са дIаделира цо. Аьрзус бIаьрнегIарш тIехьабдешшехь, Маккхала шен кисанара даьккхинчу йовлакхца чIениг дIайихкира цуьнан. ТIаккха, докъана тIе верта а тесна, арабевлира уьш.

– Бераш тхан буьна дигий йолахьа, Хеда, – элира Аьрзус, майрачун весет кхочушдан гIерташ, бIаьргех хин тIадам ца болуьйтуш, дог къуьйлуш Iачу Хедега.

Хеда бераш эцна йуххера дIайаьлча, хIетта тIевеанчу Iелегахьа а вирзина, хаьттира Аьрзус:

– Сийсара маса велла, хаьий?

– Гучуваьлларг-м шовзткъе берхIитта бен вац.

– Маккхал кхузахь вуьсур ву, ДанчIа лийчош. Чора схьаваийта. Хьой, МIаьчиггий, кешнашка а гIой, цигахь кечам муха бу хьажа. Диъ-пхиъ дакъа цхьана коша мегар дацара-те, Маккхал? Зударий, божарий къастош.

– Мага а мегаш, итт цхьаьна а вуллу оха-м, – жоп делира Маккхала. – Царна хIоранна а шена-шена каш даккха гIopa мичахь ду.

– Дакъа мичахь лийчор ду? Кху буьн чохь-м дIасахьовза а, хи дIадада а меттиг ма бац.

– Вохий ма хилалахь, Аьрзу, – гIайгIане велакъежира Маккхал. – Кху тIаьххьарчу шина кIирано дикка говзаллаш Iамийна суна. Айъина тIехьа варша а даьхьна, цигахь лийчор ду вай. Хедега сихха хи дохдайта. Ишттачу денна хьажадой саба а, марчонна киса а ма хуьлура. Хаттахьа цуьнга. Доьзалехь дуьххьара веллачунна-м саба а, марчо а нисло, амма вукху мисканашна хьарчо ур-атталла морса истанг а ца кхочу чомахь. Ас, варша а валий, вешан гIуллакх дан жимма бегIийла меттиг карайе.

Берриг кечам хилла баьлча, ДанчIа сийсара дийна цIа валийначу лами тIехь айъина варша даьхьира дакъа. Кхузахь иза сийначу гIашца даржийначу ножан гаьннаш тIе а диллина, цунна тIера бедарш дIайаха хIиттира уьш. ЦIахь биначу чордачу машин тишйелла, йоманаш техкина коч-хеча тIера дIадаьккхича, дерзина делира ткъех шеран дохалла хиллачу чевнийн моьнаша эрчадаьккхина кIайн дегI. Озачу дегIана тIехевшинчу пIендарех шера къаьстара бойна биъ. ХIетахь Iоьттина дегIах чекхбаьккхинчу цамзанан чевнийн моьнаш дара гай тIехь а, букъа тIехь а. Амма цунна тIехьийза кхо стаг хIумма а цец ца вуьйлура шайна хьалха Iуьллучу чевнаша деринчу дегIах.

– ХIокхуьнан дегI-м, цхьадика, цIена ду, Аьрзу, – дуьйцура Маккхала ша гIуллакх дешшехь, багахь доьшу айаташ наггахь йукъах а дохуш. – Веза Дела, ма чаьмза хуьлу-кх суна хьалха нисло цхьацца декъий. Дала иза къина ма лорийла сан, цхьаццаверг мезаша вийна олий, хетало. ДегIах кортош а духкий, тIе йуьхьархIуьттий хуьлу уьш. Ткъа можах, коьртах, пхьаьрсаш кIел, кхечахьа хирг дайча, къина доьлхур дара шу. Зингатийн туьйлиг санна, сийсош. Цкъа цхьана стеган дегIа тIе летта уьш урс хьоькхуш охьаэгийра ас. Иштта цхьаъ лийча а вина, цIа вирзича, йуучух а, дуьненах а догдолу.

– Уьш тхоьга ца дийцича мегар дацара-те, Маккхал? Кхин дийцахьа…

– Iовдал вац. Хьуна дуьйцуш а ца товриг ас муха лело деза? Сатоха ахь, Iама хьо. Тахана дуьйна хьо а хир ву суна уллохь. Кхузара нах сан ненан вежарий бу-м, ца моьтту хьуна? ХIан, хIара кийча ву-кх хIинца, – дехьа коьллаш йуккъехь лахйелла Iачу Хедега мохь туьйхира цо. – Хеда, марчо кечделлий вайн? Хьайн дог къовла ахь, Хеда, адамашна ца гуш а, тIе ца догIуш а хIун дуьсу?! Масане кхул ирчаниш дайна адамашна. Ас маслаIат дан ца оьшу хьуна. Хьо дуьнен тIе йаьлчахьана хьуна гинарш тоьур ма ду бIаьрхиш лакъо. ХIун дийр ду ткъа, ДанчIа, валлахI вара хьо дика къонах а, дика стаг а, тешаме доттагI а. Тхуна хьалхха велла хьо-м ирс долуш вара. Тхох хIун хир-те…

Дукха къа ца хьоьгуш кечвина ДанчIа цхьа сахьт хан йалале иттех стаг а, Болат а гуонаха бармахь тIаьххьарчу новкъа велира.

2

Шаьш кешнашкара цIа дирзича, туьпан майданахь лаьтташ масех турко а, эрмало а карийра АьрзугIарна.

Кхелхинарш кхуза кхаьчначу хьалхарчу шина баттахь-м гондIарчу йарташкара адамаш денна бохург санна хьошалгIахь лаьттира туьпахь. Дуккха а доьзалшца гергарло тасаделла, вовшийн чу-каре а йара. Амма кху тIаьххьарчу баттахь йуххехула хеддера и йукъаметтигаш.

Мушехь хиллачу гIуллакхах Аьрзу цIа верзале дуьйна а вогучу Довтина ца безабелира и хьеший. БIаьрг ма-кхийтти дог кхиира уьш стенна баьхкина. Довтина хетарг бакъдира хьешашца лаьттачуьра схьакъаьстина тIевеанчу Мовлас.

– Аьрзу, хьо ган лууш бу-кх и нах.

– Со мичахула вевзина царна?

– Кхузахь коьртаниг хоьтту-кх.

– И ша ду. Уьш хIун дохьуш баьхкина?

– Вайнаха лелочу цхьацца гIуллакхашна арз дохьуш баьхкина-кх, – доглозуш Довтей, Тарамей хьаьжира Мовла.

Довтин йуьхь цIеххьана кхоьлира, ткъа Тарам кIоршаме вистхилира:

– Аьрзнаш дан лиъча, хьаьнга дийр ду хиъча, бахьанаш ма дукха ду вайн. Цхьа пайда боцчу хIуманна баьхкина хир бу.

ТIебахана, салам делла, куьйгаш лоьцуш хьешашка маршалла, хьал-де хаьттира нохчаша.

– ХIорш Iедалан нах бу аьлла-м, хетац суна, – Маккхалехьа вирзира Аьрзу, духарна беркъа, догIмашна гIийлачу хьешашка а хьаьжна.

– Кхузахь нахах коьртаниг везара тхуна, – вистхилира царалахь воккха, жимма битамехь вухавелла, сира маж, лекха хьаж долуш безамехь турко. – Иза муьлха ву шух?

– Коьртаниг аьлча а, наха тхьамда вина хьалхатеттинарг со ву, ткъа хIорш сан гIоьнчий бу, – шеца волу Маккхаллий, Чорий, Довтий, Тараммий дIагайтира Аьрзус. – Стенна хоьттура аш?

– Шух дагадовла дезаш доккхачу маьIнин гIуллакх деана оха.

Аьрзу, гондIа бIаьрг тухуш, дIасахьаьжира.

– Делхьа, хьеший, аш ма таро йохийна-кх тхан, – воьхна хьаьвзира иза. – Тхан къоман гIиллакх ду, кхачанах вузийна, са а даIийтина, паргIатваьккхича бен, хьеше гIуллакх ца хоттуш. Ткъа хIинца, дуург-мерг хьовха, шу кIел даха тхов а бац-кх тхан. Кхуза бай тIе охьа ца хевшича девр дац вай.

Хьешашна сийночуьра бай гайтина, уьш дIатарбелча, дуьхьал охьахевшира хIорш.

– Тхох виъ Мушера а, гондIарчу йалхитта йарташкара а ву, – къамел долийра тохарлерчу туркочо. – Шуьга дийца гIиллакхе доцуш, амма ца дуьйцуш дита йишйоцу гIуллакх айъина даьхкина тхо, маьI-маьIIера цхьаьна а кхетта.

– Вовшашкара даьлларг дашна хьулдина, дегнаш чохь оьгIазло вай ларйича, гIиллакхе хир дац. Дийцал аш, бехк ца лоьцуш. Оха сема ладугIур ду.

Туркочо, даг тIе куьг диллина, баркалле корта таIийра.

– Дала, азаллехь Ша синош кхуллуш, xIop а сина кхоллам йазбина, боху, – долийра цо, Аьрзус деллачу дашо паргIат а ваьккхина. – Дала Ша шун синош кхуллуш цхьадолу рицкъанаш кху махкахь кхоьллина, оцу рицкъанаш тIе схьадаьхкина шу. Ша азаллехь йаздинарг кхочушдан оьрсийн паччахь а хаьржина, цуьнан куьйга махках даьхна, Дала кхуза далийна шу. Йа цхьана таIзарна хир иза, йа цхьана йолана хир иза, и Далла Шена дика хуур ду. Мухха делахь а, цигахь, даймахкахь, аш хьегначу а, кхузахь аш хьоьгучу а бохамашна тхаьш бехке ца хета тхуна.

– Дала лардойла тхо иза дагадогIучух! – корта ластийра Маккхала. – Мелхо а, оха бехк лоьцу шух.

– Аш баланаш лайний а, амма тахана шуьга хIоьттинчо хьалха мел хьегнарг шуна дицдинийла а хаьа тхуна, – дуьйцура туркочо. – Шалхо йоцуш бах оха, тхуна чIогIа къахета шух. Къа ду даймахках хьоьгучун. Цундела шу кхуза кхаьчначу йуьххьехь тхешан ницкъ кхочу гIо дора оха. Ас дуьйцург Iедал дац, ткъа цхьа тхо тайпа миска нах бу. Тхаьш схьа а оьхура, шу дIа а дуьгура. Тхаьш мел къен делахь а, тхешан йолчух йоькъий, шуна йохьуш догIура, дIадаьхкича, кара лой а дерзадора.

– Делхьа, ду иза бакъ, – корта теIабора Маккхала. – Аш гIиллакх ма лелий тхоьца. Тхоьгарчу бохаман дакъалеци аш. Баркалла шуна!

– Амма, тхан бусалба вежарий, тхо а дац-кх хьолана шул дукха дуькъа. ХIара ши куьг гой шуна? – шен мазакъдоьлла эттIа куьйгаш хьалхакховдийра цо. – Хьовсал шу, иштта ду-кх тхан массеран а куьйгаш. Дера, ца дакъаделла хIорш тхешан бахамехь оха къахьегна. Тхан долахь-м буйнахь схьаэца а латта дац. Мехкадайн йалхой ду-кх тхо. Суьйранна берашна дао пхьор хир дацара-те бохуш, дийнахь сарралц йолах деца. Iедало хьийзадо. Дехаш а дац, делла дIадовлуш а дац. Оцу хьолехь тхаьш доллушехь, шуьгара бала байбан а гIиртира.

Турко и шен къамел мича тIе дало гIерта хьалххе дуьйна гучу нохчийн бIаьргийн хьажар, кIез-кIезиг охьадоьрзуш, лаьттан бIаьра догIаделира. Веккъа цхьа Аьрзу вара, дерриг а лан сецна, церан йуьхь-дуьхьал хьоьжуш.

– Цундела шуна хаьа хир ду, кхуза гулвелла шу масех эзар стаг гуттар а кхаба тхан ницкъ боцийла, – цхьанаэшшара къамел дора туркочо. – Амма дерриг иза а дац тхо шух йухатоьхнарг. Iедало тхуна чIогIа дихкина, шуна гIо дар хьовха, ур-атталла шуьца цхьа а тайпа йукъаметтиг лелор а. Кху туьпа а ма гIуо, кхузара вогIург йарташка а ма вита, боху тхоьга. Оха и дахь, шу кхузара меттах а девлла, шайна билгалбинчу махка тIе, малхбузехьа, дIагIур ду, боху. ХIор а йуьртахь биллина лаьтташ мударш бу. Йуьрта веанчу нохчочунна оха хIума лой а, уьш чубуьгий а, тхо кхуза догIий а хьуьйсу. Iедалан омра талхийначунна луьра таIзар до. Йетташ, гIуданаш дохуш, набахте кхуьйсуш меттигаш йина дуккха а. ХIинца хаьий шуна, тхо шайх херадовларан бахьанаш?

– ХIинцца хии-кх, – корта таIийра Аьрзус.

– Ткъа шайн аьтто нисбелча, аш тхан нах байъар хIун бахьана ду хаттахьа цаьрга, Маккхал, – дийхира Тарама.

– Вайн хьарцхьаралла ду-кх, – шеггара жоп делира Чорас оьгIазе.

Амма Маккхала гочдира Тараман хаттар.

– ЦхьакIеззиг вуочу адамашкара дуьйлучу зуламашна тхо дерриш бехке ма дац, – дуьххьара вистхилира туркочунна уллохь хиъна Iан когаш берзина эгIаза эрмало.

– И зуламхой аш къайла ма боху ткъа, – тIевирзира Тарам.

– ХIун дийр ду оха, диканиг? – кхоьлина ши бIаьрг Тарамна тIебуьйгIира эрмалочо. – И къиза гIуллакхаш лелориш а таронаш йолчех бу. Йа шайн карахь Iедал дерш, йа Iедалца гIуллакх догIурш. Шайн зулам гучудаккха гIоьртинарг цара доьза войур ву. Доцца аьлча, гIийла адамаш ду-кх тхо, диканиг.

– ТIехула тIе, кху тIаьххьарчу хенахь аш а хьийзадо тхо, – тIетуьйхира туркочо. – Масех шарахь къахьоьгуш, халла оха таро йина бежана-газа эвла йисте лоллийла-м муххале дацара тхан, буьйсанна а и кертахь ца йитало.

– Тхешан йерг йохка, оьшург иэца шахьара даха а йиш йац, – вистхилира йуккъерчех цхьаъ. – Шун наха, новкъахь дуьхьалбовлий, карахь йерг оззайой дIайоккху.

– Къаьcттина эрмалошна ницкъ бо аш, – долийра даьлла, декъана некхан ваз а, коьртах хьарчийна йовлакх а долчу кхечу эрмалочо. – Тхо шайца цхьана динехь дац бохуш. Дин башх-башха хиларх, дерриг цхьана Дала кхоьллина адамаш ма ду вай. Тхо а ма дац шул тIехдевлла дика хьоьгуш. Тхешан ницкъ кхочу гIо динера оха, хIинца а дийр дара, Iедалх дахьахьара. Тхо мисканаш ма хьийзадейша…

Аьрзус паргIат ладоьгIура хьешийн аьрзнашка. Цаьрга хеттарш ца дора йа церан дешнаш а ца кегдора. Цара дуьйцург дерриг бакъ а, кхеташ а дара. Амма мелла а царна бехкбилла луу Тарам сих-сиха Маккхалан лере теIара, цара дуьйцург шена гочдойтуш.

– Дукха хьолахь оха талораш дийраш шун хьолахой бу, – йуха а йукъавуьйлира Тарам. – Вуьйриг а царах воь. Делахь а, наггахь меттиг нисло шу тайпа гIийлачу стагана бохам беш а. Цо дуьхьало йича. Мацалла ца дала гIерташ лела тхо. Оьрсийн паччахьо а, шун паччахьо а Iехийна схьадалийна, кху пана махка охьатийсина, мацалла леш долчу адамашна, йолчуьнгара йаьккхина а ца йиъча, кхин некъ бац. Йа тхо кху тогIехь, къилбехьа дирзина, охьа а дийшина, дала лаьара шуна? Маккхал, иштта дIаалал ахь цаьрга.

– Ца оьшу оцу мисканийн дегнаш дохо, – човхийра иза Чорас.

– Ткъа со Дала делла лела? – дуьхьалвирзира Тарам.

– Цул а, йукъа а ца гIерташ, хаий Iехьа!

– Ца Iа со!

– Ма къийсал шиммо а, ас дIаолу хьан дешнаш, – сацийра и шиъ Маккхала.

Маккхале ла а доьгIна, туркочо жоп делира:

– Ой, диканиг, тхан бехк ма бац шу схьадалор. Нагахь тхан Iедалх шу латахь, шуна улло дIахIитта реза ду тхо. Къоьлла йацахь, кхин къийса хIума дац вайн. Ткъа иза, къийса а ца оьшуш, шортта йу вайн шинхьарчарна а. Ахь хIуъу дийцахь а, хьолахо талийча а, тхох, мискачарах, кхета, иза вийча а, тхуна зулам долу. Нийсса аьлча, аш талораш тхо ду-кх. Мушана шу тIелетча, зулам хьанна делира? Йистошкахь бехачу къехошна. Шахьара йуккъехь беха хьолахой хьабаза бисира. Ткъа шаьш тIе мел кхаьчначо, дуьхьало ца йеш, шайн карарниг дIацайаларх оьгIазло йан ца оьшу. Ша къиза къахьегна йаьккхина доьзална йохьу баьпкан йуьхк дIайаккха гIоьртича, дуьхьало йийр йу. Вайна массарна а деза-кх шен-шен бераш.

Туркочун къамел чекхдаьлча, тийналла хIоьттира. Схьахетарехь, и векалш шаьш дохьуш баьхкинарг дийцина бевлира.

– Кхин дарий шун ала? – хаьттира Аьрзус.

– Дац. Тхуна шух къа а хета, тхешан ницкъ кхаьчча, шуьгара бохам-балий байбан кийча а дара тхо. Амма тхан лаам, ницкъ цхьаьна багIац-кх. Тхан хьолахой а, Iедалан нах а шайна ма-луъу талабе, байъа. Аш динарг, лачкъадахь бен, оха Iорадоккхур дац. Тхо мисканаш ма хьийзадейша.

Аьрзу хьалагIеттира.

– Дика ду шу схьадаьхкина а, шайн дагна Iаьткъинарг аш далхийна а, – элира цо. – Дера, тхо бахьанехь аш баланаш ма лай. Тхуна иэхь хоьтуьйтуш гIиллакх ма лелий. Тхо дIадаьхкича, кара а ма лора, шаьш йохьуш а ма догIура. ТIех чIогIа гIиллакх лелий, Iедало шайна и дехккалц. Тоьур ду, баттахь, шина баттахь гIо дича, кхузара берхIитта эзар шуна кхаба тIевоьжна ма вац йа ницкъ а бац шун. Баркалла, Дела реза хуьлда шуна! Тхоьгара гIиллакхе доцурш дийлина меттигаш йу. Махках даьхна, мацалло бIарздина, кхузахь лаьттачу адамашна йуккъехь собар кхачийнарш, дегнаш дарделларш бовлаза ца биси. Тхоьца лелийначу гIиллакхна баркалла ала шайн туркошна, эрмалошна, курдошна. Тхоьгара хIинццалц дийлинчу зуламашна къинтIерадовла, ала. И тIаьххьарлера даккхий талораш тхо цхьадерш цIахь доцуш лилхина. Таханчул тIаьхьа уьш а совцур ду. Кху цхьана иттех дийнахь кхузара дIадовла хьовсур ду. Йа малхбузехьа – тхайна билгалбинчу махка, йа къилбаседехьа – тхешан даймахка. Ойла иштта йу, амма Дела хIун кечдина Iаш ву хаац. ХIан, шу чудига хIусамаш а, хьошалла дан ницкъ а бац тхан. Схьало шайн куьйгаш.

Шена тIекхаьчча, Аьрзун куьг буйнахь сацийра когаш берзинчу эрмалочо:

– Малхбузехьа доьлхучул, хIуъу тоьлу шуна. Дан шайна луъург де. Дала аьтто бойла шун!

– Дела реза хуьлда шуна а!..

3

Тахана Iуьйранна Мовлица уьйтIа веанчу цхьана цIонтарочо кехат кховдийра МIаьчиге.

– Гати-Юьртарчу Васала делира соьга хIара, хьуна тIекхачахь, дIалахьара аьлла.

КхидIа динчу хеттарех МIаьчигна хиира и цIонтаро кхелхачех тIаьххьара кхуза кхаьчначу тобанца веанийла. Цаьршиннах дIа ма-къаьсттинехь, Маккхал волчу дIахьаьдира МIаьчиг, амма велла Iуьллучу ДанчIина гуонаха хьийза уьш хIокхуьнан кехат деша кхуьучохь бацара.

Кешнашкара шаьш цIа догIуш Маккхал цхьа масех минотана тIаь-хьасацийра МIаьчига.

– Васалера долчух тера ду xIapa, – четара схьадаьккхина кехат кховдийра цо. – Дешахьа.

Деалха тоьхна кехат даржийна, хозуьйтуш деша вуьйлира Маккхал:

«Делера шапаIат хуьлда хьуна, тхоьгара салам-маршалла ду хьоьга, сан хьомсара ваша МIаьчиг.

Тхоьгара салам-маршалла, доIа-весет ду вежаршка Аьрзуга, Маккхале, Чоре, Iеле, йише Зазуга, вайн берашка…

Ва МIаьчиг, шух къаьстинчу дийнахь дуьйна xIapa йурт a, xIapa дуьне а даьсса хета суна а, тхо бухадисинчу массарна а. Йассайелла шун керташ гича, дегнаш доьлху тхан, шу лелла меттигаш гича, ойланаш йуху тхан, шух къастаро xIapa дуьне къахьдина тхуна, шух хилларг цахааро синтем байъина, шун къина кхоьлина лекха лаьмнаш, тийжаш йоьлху сийна хьаннаш. Ва амма, шуьгара кхочуш кост дац, шу дели а, диси а хаац тхуна.

Шух хIун хили-те, могаш-маьрша дIакхечин шу, дIадахале кхузахь шуьга ма-дуьйццу дика нисделин-те шун гIуллакх? Махках ваьллачун гIуллакх дика хир ду бохучух теша мел хала делахь а, маршой, нийсой шуна цигахь карийнехь, ма хазахетар дара суна. ТIаккха, дукха сагатдой Зазус, Зарус, Коьрас? ИбрахIиман доьзалш мича хьолехь бу? Шуьгара хьал хиъча, боккха синтем хир бара тхуна…»

Кхузахь лаьттах йаханчу хIусамненан а, берийн а цIераш йаьхча, хорам хилла къурдаш биначу МIаьчиган логан бакъабелла шад шозза-кхузза хьала-охьа бахара ваьштта.

«Кхузара хьал шуна хаа лаахь, кху беа баттахь хийцаделла хIума дац. Дено-дено ницкъ бар бен, Iедало йеш паргIато йац тхуна. Лакханехьара масех йурт тIаьхьа а хIоьттина, имам ваьллера Хорачуьра Акхмирзин Тоза. Цхьа масех дийнахь бохий уьш, дикка нах лецна дIабигна. Берриг нах, хьалха санна, цхьа а гIуллакх кара ца догIуш Iаш бу. Цигахь шу дика дIатарделлийла хиъча, тIаьхьа а гIоьртур болуш, шун гIуллакх галдаьллехь, кхузара меттах ца бовла лийр а болуш. Ткъа сох дерг аьлча, сан ойла йац кху йуьртара дIавала. Тоьур ду, цкъа къаьстина со махках а, халкъах a. XIapa сан шолгIа даймохк, шолгIа халкъ сайн баккъал а долчарел суна дика хилла.

XIapa шо йокъане делахь а, хьан кха тIера хьаьжкIаш дика хьалакхуьу. Царна хьалхара асар даьккхина ас. Керт-кевнна са ма гатде, гонахара керташ къевлина ас. Денна воьдуш, кертахула хьаьвза. Хьанна хаьа, дохко а ваьлла хьо цIа верзахь, и дерриг хьуна оьшур ду. Гурале цIа ца вагIахь, хьаьжкIаш доьрчаш чу дIайерзор йу ас.

Чорин а, Iелин а доьзалш могаш бу, цомгаш кIелвиснарг вац. Доьзалшна са ма гатде ала, оха тхешан ницкъкхочу гIo дийр ду царна. Вайн йуьрта а веана, нахе Хонкара кхалха баьхна Мадий, Нуркиший, шу дIа а хьовсийна, цIахь севцца.

Кхин дийца керла хIума дац. Шайгара хьал-де йазде. Тхоьгара а, кху махкера а салам-маршалла луо вайн бевза-безаршка, йуьртахошка.

Шу гаре сатуьйсуш, шуна воьлхуш вуьсу

Гати-Юьртара Лапин Васал»

Дешна чекхдаьккхина кехат йуха деалха а тоьхна, МIаьчиге дIакховдийра Маккхала.

– Миска Васал, массарел а вайн бала кхаьчна лела-кх. Кхузахь дерг хаахьара-м, иза дог иккхина лийр вара.

МIаьчиг вист ца хуьлура. Сихбелла хьала-охьа лела цуьнан логан шад тергалбелира Маккхална.

– Хьо ма гIелйели, борз, цIеххьана? – МIаьчиган белша тIе куьг туьйхира цо. – Дера, вешан ирзош тIехь асарш дохуш, нитташ хьекхош, шийла шовда тIе а муьйлуш, Нохчамахкахь бакъахьа ма дара вай.

– ВаллахI, Васала дукха-м бехира: «ЦIахь Iе, ма гIуо, МIаьчиг, нехан хийрачу махка…»

– Дера, бехира Васала а, и воцчара-м. Аш ла ца дуьйгIира-кх, МIаьчиг. Амма хилла даьлларг нислур дац, вай чIеIарх. И хьайн беха букъ нисбай, дуткъа лаг дахдай, охкаделла мекхаш а хьовзадай, дIаволало хьалха. Йекъаниг кагйеш, тIеданиг саттош, цхьана aгIop ваьшна некъ боккхур вай. Вало!

МIаьчига корта ластийра.

– Хьо дIагIуохьа, Маккхал. Со жимма садаIа соцу.

* * *

Маккхал дIавахча, хин тогIин лекхачу бердан йисте а вахана, охьахиира МIаьчиг. Кхузахь парггIат ойла йан. ДIадахнарш дагалеца. Кханенан ойла йан. Четара схьадаьккхина кехат даржа а дина, вехха хьийжира иза оцу тIерачу чIагаречу йозанашка, хьаьркашка. Оцу тIера цхьа а элп ца хаьара цунна, амма цаьрца цунна гора генахь бисинчу даймехкан хьомсара суьрташ: баьццара раьгIнаш, луьста хьаннаш, шийла шовданаш, peгIapa шен жима ирзо, оцу тIера хIетта асарх цIанйелла хьийкъина хьалакхуьу хьаьжкIаш. Ков къевлина даьсса лаьтта шен ков-керт. Хезара Васалан аз а. Цхьацца аьзнаш нийса ца алалахь а, цо шерачу нохчийн маттахь ден хьехаме, доглазаме, бехкаме къамел.

Цхьа хан йаьлча, МIаьчиган ойланаш, хьаьвззина йаьхкина, ДанчIина тIехь севцира. Цо тIаьххьара аьллачу дешнашна тIехь. Чекхдовллалц ца аладеллачу.

«МIаьчиг, дагадогIий хьуна…»

МIаьчиган кхоьлина бIаьргаш Муш-шахьарна тIехула дIа Сэв-Саран раьгIнийн баххьашна тIебоьгIна дара. Лергаш чохь йека чопаш туьйсуш, буьрса бердех леташ, хьердаьлча санна, охьа чухула хьаьдда доьдучу Мурат-хин къора гIовгIа Яьссин хеталора, ткъа генара шена гун Сэв-Саран лаьмнаш – берахь дуьйна бIаьргашна хьалха лаьттина нохчийн лаьмнаш.

ХIаъ, дагадогIу, дера-кх. Шаьш базарахь цхьаьнакхетар а, ДанчIин пхьарс боцчу накъостан карзахе дешнаш а, цIе санна богу бIаьргаш, цигахь лаьттачу нахаца цо дина дов а. Амма МIаьчигна ца хаьара и шиъ шех дIакъаьстинчул тIаьхьа полковникан хIусамехь церан хилла галморзахаллаш.

ДанчIа-м, шен йиша-вешех къаста а ца лиъна, церан лаамна тIера волийла а ца хилла, веанера кхуза. МIаьчиг-х веанерий, шен лаамехь хьовха, доьзалан а бертаза. Цо нуьцкъала баьккхинера шен доьзал цIийнах а, махках а. Кхуза жоьжахате… Йелла цуьнан йоккха стаг а, диъ бер а. Шаьш кертара довлучу хенахь Зазун къаьхьа йелхар, жимачу йоьIан баьлла шийла мохь хаддаза лерехь бу МIаьчигна.

Амма доллучул а цуьнан дог огу тийна чекхйолуш йоллучу Зарус а, массарех а къехкаш, даим ойлане, догIанна йазйелла марха санна, кхоьлина лелачу Коьрас а. Цаьршимма схьа ца алахь а, МIаьчигна ма хаьа церан дагара. Бакъ ма ду и шиъ: МIаьчиг ву дерригена а бехке. Цуьнан омранца баьхкина уьш кхуза. Iаьнан оцу шийлачу буса, чохь тIуьна гуьйриг сийсачу товхи хьалха гоьл тIе ког баьккхина, цо аьллачу цхьана дашо кху хийрачу мехкан лаьттах доьллина и пхи адам. Дийна дисинчу кхааннах хIун хир а хаац…

* * *

Мискачу МIаьчигна шаьш кхааннах хиндерг ца хаьара, амма кхелхинчу пхи эзар доьзалан кхолламах дерг хIинца а къастоза йара ший а правительство.

«Эрзерумски велига, Императорски комиссаре инарле Нусрет-пашега.

Господин комиссар!

Суна хиъна, эмиграце баьхкинчу нохчех цхьа дакъа Ванехь а, Мушехь а, Джиджехь а совцо шун ойла хилар. Нохчий цига баха ховшор нийсса дуьхьал ду лоьруш йолчу вайн правительствоша биначу бартан статьяна. Константинополехь волчу Россин векало Цуьнан Сийлалло инарло Игнатьевс оцу хьокъехь Кавказски Iедале официально биначу хаамца, эмиграце баьхкина нохчий Эрзинганий, Диарбекирний дехьа колонизировать бина хила богIу. Цул сов, xIapa хаам шуьга биначул тIаьхьа, ас сацамболлуш дуьхьало йийр йу лакхахь цIераш йаьхначу меттагашка нохчий тарбарна а, Трапезунд, Карс, Ван, Баязет санначу тхан дозанашний йа, вуьшта аьлча, Диарбекирний, Эрзинганий Малхбалехьарчу муьлххачу а пашалыкашка нохчийн колонизаци йарна. Эрзеруме кхаьчначу партех цхьа а цигара меттах ца йаьллийла а хоуьйту ас Хьан Сийлалле. Дехар ду Хьайга сан даггара лерам дIаэцар.

Оьрсийн комиссар. Капитан Зеленый.

24 июль 1865 шо. Карс»

«Цуьнан Воккхаллин Йерриг Россин Императорски комиссаре, Штабан капитане Александр Зеленыйга.

Господин комиссар!

ХIинцца ас схьаэцначу шена дуьхьал ас жоп йаздечу хIокху кехато боху, Цуьнан Сийлалло инарло Игнатьевс Кавказски хьаькамашка хаам биначу инструкцица, эмиграце баьхкина нохчий Эрзинганна а, Диарбекирна а дехьий бен колонизировать бан йиш йац. Хьан гайтам айса мел лерахь а, господин комиссар, цуьнан чулацамна дуьхьало йан деза сан. Ас дуьхьало йан йезаран бахьанаш хIорш ду: соьга йеллачу инструкци тIехь колонизацина база Боккхачу Iомана уллора Ван а, Муш а, Диарбекирей, Карпутехьай дIайолу провинцеш а ша гойтучу хенахь, сан правительствос оцу хьокъехь шун правительствоца барт бина хила беза; иштта ца хилча, xIapa айса лелориг ас ца лело а мегара. Соьга тIехдика хаийтина, Кавказца доза долчу провинцешкахь колонизаци йан йиш йац аьлла вайн правительствошна йуккъехь хиллачу барта тIехь шатайпа статья хилар. Хьан пурбанца ас цIераш йоху церан: Батум, Шильдир, Карс, Баязет.

Оцу барта тIехь цхьа а дош дац Оттоманан Империна чоьхьарчу Азиатски декъа тIера кхин провинцеш хьахош аьлла, цундела хьо цецвийла ца оьшу айса деллачу омранна тIехь со сецарх.

Суна йелла инструкци нийса хилар чIагIдеш, чIогIа оьшуш долу кхин а цхьа бахьана даладо ас, шена тIехь хьоьга ойла йайта: эмиграце баха нохчийн сацам хиллачу хенахь, сан правительствос царна дош деллера, кхузахь царна лун долу латта цара шайн лаамехь дIатосучу даймехкан лаьттаца массо а кепара догIуш хир ду аьлла. Бакъонца цара дехна а, хьакъдолуш ша царна делла а и дош ма-хуьллу уьш резабеш кхочушдаран Iалашо йолуш, Лекхачу Портас эмигранташна билгалдира церан махкаца догIу Ванна а, Мушана а гонахарчу провинцийн латтанаш. И ламанхой Эрзинганна а, Диарбекирна а дехьарчу хи доцчу йесачу меттигашка дIахьовсор – уьш хIаллакьхуьлийла лаар ду.

Карти тIе хьаьжча, Хьо тешар ву сан инструкци тIехь нохчашна билгалйина меттигаш Кавказан дозанна вуно гена хиларх.

Со тешна ву, господин комиссар, ас йина билгалонаш доггах тIе а эцна, царах лаьцна хаийта деззачу ахь дIахоуьйтург хиларх.

Императорски комиссар, инарла Нусрет.

25 июль 1865 шо. Карс»

* * *

«Кавказски Эскарийн инарла-квартимейстеран декхарш кхочушдечу полковнике Богусловскийга.

№ 10

26 июль 1865 шо.

Селхана Нусретера xIapa кехат сайга кхаьчча, хIокху тIерачу цхьацца меттигашна дуьхьало йан тахана иза волчу вахара со. Вайн векалний, Iела-Пашиний йуккъехь хилла барт ларбаран дуьхьа, ас цуьнга дийхира цуьнгарчу инструкцица нохчий мичахь ховшо ойла йу дийцар. Суна дIахаийта лаьа цо барта дуьйцург а, официальни жоп а цхьаьнадогIуш цахилар. Официальни йаздо цо, нохчий Ванехь буьту шаьш бохуш, ткъа тахана барта дуьйцу, Битлисана малхбалехьа уьш бита йиш йац бохуш. Цундела сан дехар ду, нагахь санна Кавказски хьаькамаш и ламанхой Диарбекирна гергахьо охьаховшорна резахилахь, Ванан пашалыкехь царна ца магош йолчу меттигех къастам бар. Ткъа Диарбекирал дехьа уьш дIалахкарх аьлча, цкъа-делахь, и хала ду, шолгIа-делахь, ас хьалха ма-йаздарра, цигахь цаьрга хьоьжуш Iожалла йу…»

VI корта, БӀЕ ШОЛГӀА БУЬЙСА

Масане кIант лиэла

Кху лаьмнийн чIажашца,

Мацалло бIарзвина,

Шелоно гатвина.

ХIун бала бу-техьа

Ва цаьрга боьссинарг?

ХIун гIайгIа йу-техьа

Уьш бIаьрза бIарзбинарг?

Нохчийн илли

1

Туьпа йуккъехь йитина цхьа урд хиллал майда йара тIехь сийна бай болуш. Кхузахь йацара цхьа а тоьла а, бун а. Кхузахула дIаса адам ца долура йа дийнахь а, йа буса а.

Оцу бай тIехь xIop а пIерасканан дийнахь рузбана гуллора туьпара нах. Ламазна хIуттуш, схьадоккхий чоа, гIовтал тосура кIел, уьш йоцург беккъа бай тIе хIуттура.

Кхуза гуллора туьпан тхьамданаш кхеташоне а, кхиэле а.

МаьркIажан ламазаш дина, оцу майдана гулбелира нах тховса. ХIор а йуьртарчу нехан цIарах – цхьацца стаг. Царал сов, кхуза веана хьалхарчу магIаршка охьахиъна вара кхин а пхийтта.

Турцех кхаьчначу хьалхарчу баттахь Аьрзуна хиира, адам цхьана низаме ца далийча, бажа санна, хецна дитича, цара шайна а, меттигерчу бахархошна а зуламаш дийр дуйла. Иза хилла а Iийр дацара. Цхьа барт, цхьа Iедал ца хилча, кхузахь даьржина лелар дара адам. ТIетеIачу ницкъана дуьхьалбаккха ницкъ оьшура.

Кхузарчу адамаша баьчча винчу цо, уггар хьалха, шайн нахах жоп дала xIopa тайпанах цхьацца стаг къастийра. Цул сов, оцу берхIитта эзар адамах дегIехь ницкъ Iалашбеллачу божарех эскар кхоьллира цо. Уьш пхи эзар ву. XIop а эзарна а, пхеа бIенна а, бIенна а, иттанна а коьрте доьналле, хьуьнаре, тIамехь бахчабелла къонахий хIиттийра.

Цаьргахула латтадора цо туьпахь низам.

Тховса тайпанийн тхьамданашца цо кхуза кхайкхинера шен эзарчаш а, пхибIенчаш а.

ХевшинаIачийн йаххьаш халла къаьстара хIетта лома тIехула гIеттинчу беттан серлонехь. Йерриге а – цхьатерра йевлла. Хьаьрсий, Iаьржий, сирий. ОьгIазе, кхоьлина, ойлане. Бедарш – летийна, зарзйелла, малхо басайаьхна. Царах хIоранна а хаьа баьччано шаьш кхуза хIунда гулдина. ХIор а веана цIахь буьсучех дага а ваьлла, цунна жоп кечдина. Амма веккъа цхьа Тарам ву царах синтем байна хьийзарг. Цкъа, вулий, коьртара кхакханан месала кIайн куй схьабоккхий, карахь хьекхош, хьийзабой, йуха а бIаьштиг тIе таIош дIатуьллу, гоьла тIе буьллу, мекх шардо цо, тIаккха цхьана ханна дIатоь, куьйга корта а лоций.

– КIентий, – тийналла йохийра Аьрзун гIоргIачу озо, – аш хьовсийначуьра оха деанарг шуна хезна. Кхузарчу Iедало вайна къастийна мохк стага диэзар иэца мегаш бац. Хи а дац, хьаннаш а йац. Мокха, даьсса, йокъане гунаш. Дийна йалта а цигахь кхуьур дац. Даьхний лело дежийлаш а цигахь йац. Цхьа а цIа дац цигахь, вайна хьовха, атталла шайна дина а. Вешан токхечу махкахь даьхначу вайн мохк бац иза. Тхуна хетарехь, нагахь цига гIахь, xIapa адам бIаьстенга дер дац. Мацаллой, махкаллой хIаллакдийр ду. Аш хIун олу?

– Цига гIyp дац.

– Кхузахь Iийна девр дуй ткъа?

– Тоьллачуьра мохк схьа а лаьцна, охьаховшур ду!

– Наха лур бац шайн мохк.

– Баьккхича, лур бу.

– Шаьш xIapa дийриг хилча, вай схьа хIунда кхойкхура кхара?

– Кху наха ца кхайкхина вайга, паччахьо кхайкхина.

– Иза ву-кхи шен ворхIе дена Делан неIалт хиларг!

– Цхьамма ала!

– Доцца дийцийча, цига ваха цхьа а реза вац-кх, – элира эзарнчас Тарама.

– Кхин вуй ала лууш?

– Изза ду оха аьндерг а! – гIовгIанаш йевлира йукъ-йукъа.

– Ткъа хIун де вай?

Нахана йуккъера хьалгIеттира Шелара Довта.

– Аьрзу, xIapa гIуллакх наха денна дуьйцуш ду. Вай-м оцу Диарбекирера даьсса гунаш хьехадо, кхузахь уггар тоьллачу махка тIе шаьш ховшийча а, совца резабоцурш а бу. Йуханехьа цIа баха гIерта, цхьакIеззиг доьзалш новкъа бевлла, бисинарш а, шу схьакхачаре хьоьжуш, сецийна оха. Тхуна хетарехь, кхузахь дисахь а – лийр ду, оцу Диарбекире гIахь а – лийр ду вай. Тоьлург хIун хета аьлча, меллаша кхузара йуха а девлла, новкъахь велларг дIа а вуллуш, вешан махка дIагIортар ду. Иза ду тхуна массарна а луург.

Шина а куьйга корта а лаьцна, ладоьгIура Аьрзус наха дуьйцучуьнга. Дерриг цо биначу сацамна тIедогIура. Амма…

– Довта, шу бакълоь. Амма туркоша вай дIа а хоьцур дац, йа оьрсаша йуха дозанал дехьа а довлуьйтур дац. Эрзерумна улло оьзна туркойн эскарш ду, боху, вайнах нуьцкъаша цигара меттах а баьхна, Диарбекире дIакхалхо. Изза де вайна тIе а хIуттур ду.

– Оьрсийн паччахье дехар де вай, ваьш йуха цIа дерзийта алий? – йуха а долийра Довтас.

– Дуьненан дехьа маьIIехь волчу оьрсийн паччахье дехар вай муха до? Моьттур дац, иза Муьше хиъна Iаш ву.

– Цуьнан камсар ма ву Эрзерумехь.

– Уьстамалахь паччахьан векал а ву.

– Цигара дIа зIе тухур йара-кх цо.

– КIентий, паччахьца дийцарш дан доьлча, гена дер ду вайн гIуллакх, – къамелаш совцийра Аьрзус. – Гарсиний дайна, и оьрсийн паччахь Муше хиъна Iаш вац. Вай йаздина, камсарна тIедаьхьча, цо Уьстамаларчу шен векале а делла, иза Петарбухе дахьийтина, цигара жоп дале, шо дер ду. Цул сов, со тешна вац, оьрсийн паччахьо вайна цIехьа дерза бакъо лург хиларх. Шуна ма-хаъара, схьакхалха пашпурт караэцнарг а цIахь ца витира цара. Лаахь а, ца лаахь а махках вала, элира. Оцу агIонах догдилла деза. Вай дича ден дерг хIун ду аьлча, оцу оьрсийн камсаре а, Нусрет-паше а кху меттигашка дIатарде, ца тардахь, тхо тхайн цIа доьлху, алар ду. Шуна хIун аьлла хета?

– Хьо бакълоь, Аьрзу. Нахана цIа берза лаьа. Кхузахь шаьш делла кхачадалале. Амма сихо йан йеза. ХIинца новкъа девлча, валаза виснарг Iа долале даймахка дIакхочур ву.

– Кхин хьелахь, тIаьхьа-м хир ду.

– Делахь хIета, оцу тIехь и гIуллакх чекхдолуьйту вай. Амма новкъадовлар а, цIадерзар а цхьана дийнахь нислур дац вайн. СхьадогIуш санна, тобанашка а декъаделла, новкъа довла дезар ду.

– Иза тIаьхьа дуьйцур вай. Сийсара цIа ма-кхеччинехь, суна хезначу цхьана хабаро дог дохийна сан.

Хьалха Iачу нехан кортош охьадахара.

– Вайн вархIий дайшкара охьа, тIаьхьено тIаьхьене луш, схьайогIуш оьздангалла йу вайн къоман. Вайн къомах ца ваьлла лай. Шен гайн тIингар йузорхьама, къоман сий духку стаг нажжаз вина вай. Дикане кхаьчча, кура а ца бийлла вайн дай, бохам тIебеъча, чIеIаш а ца хилла. Мацалла а лайна, Iожаллина хьалха нисбелча а, бIаьрнегIар а ца тоьхна. Амма, даймахкана генадевлча, хийрачу махка, хийрачу къаьмнашна йукъа нисделча, воцург а къонах хила везачохь, йоIбIаьрг санна, оьздангалла ларйан йезачохь, вешан къоман сий лардан дезачохь къонахаллех а, оьздангаллех а боьхна цхьаберш. ГондIарчу йарташкарий, шахьарарий цхьаьнакхетта, тахана кхуза а баьхкина, туркоший, эрмалоший диначу къамело иэхь хетийтина, цIе латийна сан йуьхь хIинца а йогуш йу. Наха Мушахь диначу талораша иэхь дина вайн къомана. Кху туьпарчара шаьш, шайн кхоллам кара а белла, шайн баьчча вина хьалхатеттина со. Туьпахь низам ца латтийча, адам шайн лаамехь хецна дитича, хIаллакьхир ду. Низам талхо бакъо йац вайх цхьаннен а. Мушехь вайнаха диначунна уггар хьалха бехке бу эзарнчаш. Ас цаьрга жоп доьху.

Кхеташхой тийна Iара оцу пхеа стаге ладоьгIна. Ткъа уьш, бист ца хуьлуш, къайллаха вовшашка хьуьйсура. Веаннен а хьажар Тарамна тIехь соьцура. Ткъа Тарам шек а вацара. Цунна бен ца хетара и сийна стигал тIекхетча a, xIapa Iаьржа латта, лелхаш, тIекIелдаьлча а. Цкъацкъа велавала догдогIура, тIаккха цIеххьана оьгIазалла йуссура. Низам а хьехадо. ГIиллакх, оьздангалла а хьехайо. Уьш хуьлуш ма дац буьзна хьерабевллачу а, мацалла леш бохкучу а нахана йуккъехь. Кхузахь xIop а шен ма-хуьллу мацалла ца вала гIерташ воллу, ткъа хIокху Аьрзус гIиллаккхий, оьздангаллий йуьйцу.

Уллохь лаьттачу буьнахь гIовгIанаш йевлира. Оцу чуьра арадевлла бераш, доьлхуш, гIийла узарш деш, буьна хьалха севцира. Царалахь воккхахволу кIант кегийчарна маслаIат дан гIертара. Цхьа-ши де дара церан да чIогIа волу. Схьахетарехь, иза дIаваьллера хIинцца.

Тарам хьалагIеттира.

– Жоп ас лур ду, – элира цо, гуонна йуккъе а волуш. – Наха Мушана шозза тIелатардарна бехке тхо дерриш ду. И барт оха кхеташонехь бина.

– Иза муха бабелира шуьга?

– Адам мацалла ца далийта.

– Оцу талораша кIелхьардехин ткъа?

– Аьрзу! – Тараман ши бIаьрг ткъесах къегира. – И дIогахь буьна хьалха лаьтта бераш гой хьуна? Да велла, цуьнан докъаца Iен ца даьхьна, арадевлла, доьлхуш лаьтта уьш. CaгIa ца дехча, къола ца дича йа, мацаллина охьа а эгна, делла дIа ца девлча, кхин некъ бац царна кIелхьардовла. Иштта байш бIеннаш ду кху туьпахь. Адам мацалла леш ду. Дийнахь-бусий бIе ле. ДIадохка ца кхиош, доьрчий санна, дестий, декъий шина-кхаа дийне довлуш меттигаш а хуьлу. Делан а, нехан а гIоьнах хаьддачу адамийн дегнаш дарделла. Адамаш мацалла ца дала гIерта. Уьш шайн дегнаш Iабо гIерта. ХIаъ, уьш Мушана тIелетта, цара цигахь талораш а дина. Цара талораш до гондIарчу йарташкахь а, некъашкахь а. Шайна дуьхьалойинарг цара а воь, шайн аьтто баьлча, кхузарчу бахархоша уьш а бойъу. Адам карзахдаьлла, Аьрзу. Уьш низаме дало боккха ницкъ оьшу. Нах тхайн бертаза Мушана тIебоьлхучу даьлча, вовшех дага а девлла, хуьлуш дерг цхьана низаме мукъана а дерзаде вай аьлла, царна хьалхадевлла тхо. Тхан бехк бу аьлла хьайна хетахь, луъу таIзар тхуна дан бакъо йу-кх хьан!

Тараме ала хIумма а дацара Аьрзун. Иза бакълоьра. Амма адам хецна дита йиш йац-кх. Бажа санна. Къаьсттина кху халчу муьрехь чIогIа Iедал деза царна тIехь.

– И дерриг суна дика хаьа, Тарам. Кху кийсакехь къаьсттина барт, низам оьшу вайна. Туьпахь болу йалтийн xIop а буьртиг хьесапе иэцна, цунах гIетакх деш, гIелбелла кIелбисинчарний, байшний хьажо деза. Талорашдар дитийта деза. Туьпахь низам хIоттаде. Йуханехьа новкъа ца довлахь, кхин некъ бац вайна кIелхьардовла. И некъ хала хир бу. Цомгаш кIелдисина адамаш дукха ду вайн. Уьш дIатуьйсийла йац. Оцу бехачу новкъахь нахана даа рицкъа оьшу. Иза дац вайн. Нах талораш дан гIертар бу. Уьш совцо беза вай. Туркоша дIахоьцур дац вай, оьрсаша а дозанал дехьадовлуьйтур дац. Оцу шинахьарчаьрца машар лаха а, цахуьлучу далахь, цIий Iано а дезар ду вайн. ТIехула тIе, дерриг адам цхьана дийнахь новкъа доккхуьйла а хир йац. Масех тобане а декъаделла, новкъа довла деза. ХIор а тобанца пхиппа бIе тIемало а, царна коьртехь собаре, майра, тIамна говза къонахий а хила беза. Нахана луучунна тIе а тайна, хьалхавуьйлучех баьчча хир вац. Дерриг ца тору нахана луург а. Аш динарг уггар луьра таIзар догIуш зулам ду. ХIоьттина хьал а, шун хилла барт а тидаме а эцна, оцу таIзарх хьалхадуьту ас шу. Амма шу пхеаннах уггар бехке шиъ – Тараммий, Довтий – эзарнчийн декхарех мукъавоккху. Маккхал, хьоьга ло ас Тараман эзар тIемало. Чора, хьо Довтин метта хIоттаво. ЦIа дерза сацам тIеэцна девлла вай. КхидIа дан дезачу тIехь шух дагавийлар кIезиг хир ду сан. Соьгара пурба доцуш шен лаамехь гIуллакх диначу стагана сайн куьйга таIзар дийр ду ас. Туьпахь низам латто суна бIе тIемало оьшу. Чора, хьайн эзарнах и бIе стаг а, царна коьрте хIотто цхьа тешаме бIенча а къаставе суна.

Бен боьхна арадевлла бераш, йоккхахйолчу йоIана гуонаха хьаьрчина, дIатийра. КIант вацара гуш. Схьахетарехь, иза ден докъана уллохь буьйса йаккха чуваханера.

Геннахь говрийи бергийн тата делира. ТIаьхь-тIаьхьа гергагIертара иза. Дукха хан йалале майданахь гучуваьлла бере, говр ца сацош охьа а иккхина, урх нуьйран хIоьах тесна, чехка тIевеана, салам делла, Аьрзуна хьалха хIоьттира.

– ХIун дахьаш веана хьо, Гара? – хаьттира Аьрзус, хьалагIеттина салам схьа а оьцуш, цуьнан куьг лаьцна.

– Эми-паша кхаьчна Муше. Цуьнца кхо эзар дошло ву. Кхана туьпа ван ойла йу цуьнан.

– Кхин?

– Цуьнца ву Iуспанан Сайдулла а, Iелаханан вешин кIант Шамхалбек а, Шахьбин Хьабиб а.

– ХIун ойла йолуш баьхкина уьш?

– ХIара туп йохо. Нах Диарбекире дIахьовсо.

– Кхин хIун ду керла?

– Эрзерумера схьабогIу вайнах цхьана дийнан некъ генахь севцца тховса.

– Туркойн эскарш мичахь севцца?

– Шахьарахь нехан керташка дIасадекъна а, маьждигийн майданашкахь а севцца.

– Йаккхий тоьпаш йуй цаьрца?

– Йалх йу.

– ХIун тайпа?

– ХIоьънашца йузург – йиъ, чаччамашца йузург – шиъ.

– Баркалла, Гара. Хьайн накъосташна тIе дIагIо. БIаьрг сирла, лерг сема хила. Ха стамдийр ду тховса. Ишар хуьйцу вай. «Лаьмнаш кхойкху».

Бере, каде дIа а хьаьвзина, цхьана куьйга тур сецош, ведда вахана кхоссавелла говра а ваьлла, чаболахь къайлавелира.

Кхерам хаабелла кхеташонера нах, Аьрзун даше ладоьгIна, севцира.

Аьрзу, хьала а гIеттина, нахана хьалхахула дIасаволавелира.

– ХIета, кхана къаьста-кх вайн кхоллам, – элира цо массарна а хозуьйтуш. – Бертахь йа бертаза, лаьхкина малхбузехьа дIадуьгур ду. Цигахь а, кхузахь а – массанхьа Iожалла йу вайга хьоьжуш. Нагахь уьш нуьцкъала вай дIадаха гIортахь?

– Шаьш Iанне ца Iахь, сан дакъа хьор цара оцу ахь йуьйцучу Диарбекире, – сихха жоп делира Мовлас. – Мовла-м гIyp вац, шена чохь са а долуш!

– Забарш йита. XIун дан лаьа шуна?

– Ас-м забар ца йо, Аьрзу. Шена ваха луург гIop. Тхо цхьадерш-м летар ду. Йа, сайца цхьа масех стаг лехна, обарг вер ву.

– Бисинчара хIун олу?

Йуккъера гIеттина Довта цхьа-ши гIулч хьалхавелира.

– Ас ала мегий? Ша галдаьлла гIуллакх ду вайниг. Цкъа кога кIел гIахь, хIокху туркоша, корта айъа ца дуьтуш, делла дIадовллалц хьийзор ду вай. Вай-м хьовха, нагахь дийна йисахь, вайн тIаьхьенаш а. Цкъа дина – цкъа лийр ду. Ткъа кхузахь – дукха ца Iаш. Суна хетарехь, ваьш дийна а долуш, туркошна хьалха а девлла, цига доьлхучул, летта далар гIоли хета суна.

– Кхин вуй ала лууш?

– Цкъа хьалха ма-хуьллу гIуллакх машаре дерзо хьовса деза, цахуьлучу далахь, дуьхьало а йийр йу-кх.

– Кхин некъ буй гайта?

– Бац.

– Ойланаша хьерадохуш лаьтта вай-м. Дахдина хIун до. Хьайн сацам схьабийца, Аьрзу.

Волавелла лела Аьрзу, саца а сецна, нахана тIевогIавелира.

– Дика ду хIета. ТIаьххьара минот тIехIотталц, гIуллакх машаре дуьйцур вай. Амма, вайн дехарш йуха а тоьхна, и туркой нуьцкъаха вай кхузара дIадаха гIортахь, дуьхьало йан лаьа-кх шуна?

– Дера, кхин некъ-м ца буьсу.

– Делахь, дан дезачух дагадевр вай. Хина тиллинчу доккхачу тIайх сехьабаьлла некъ шина лома йуккъехула схьабогIу. Шина а агIор хьаннаш йу. Хьун йу тIайл дехьахь регIаца а. Нагахь вели шен эскарца схьавагIахь, иза туьпахь тIеэца гатте йу. TIe, тIом хилахь, аьтто боцуш меттиг а нисло. Зударий, бераш, цомгашниш а кхерамна кIел буьсу. Суна хетарехь, вели а, цуьнан эскарш а кешнашна дехьа, лома кIел, шерачу арахь тIеэца беза. ГIайракх, маса говр йу туьпахь? – хаьттира цо ша цIера ваьлча туьпахь шен метта висинчу ГIайракхе.

– Йерриг а – шиъ ах эзар. ГIийланиш цхьаьна йагарйича.

– ТIамна мегарш?

– Ши эзар.

– БIаьхой, герз а мича хьолехь ду?

– Нийсса аьлча, хьо воьдуш хилларш бац бIаьхой. Дикка белла, цомгашниш а бу. ХIетте а, кегийраш а йукъаозийча, пхи эзар бIаьхо тарлур ву. Цхьана кIиранах тIом бан хIоъ-молха а ду вайн.

Аьрзус жимма ойла йира.

– ХIета, ладогIал сан омране. Вели вай тIеоьцу волчу ара, пхиппа бIе нисвеш, цхьаъ-ах эзар дошло дIахIоттаве. Уггар тоьлла говраш, андий дошлой хьалха а, агIонашца а хIиттош. Ледара говраш, гIийло бIаьхой йуккъе а, тIехьа а нисбеш. Царна тIе хьо хIоттаво, Чора. Оцу ара, хьуьнан йистаца, пхи бIе гIашло а хIоттаве. Царна тIехь куьйгалла хьуна тIе дуьллу, Мовла. Хьо, Довта, уггар дикачу говрашкахь уггар говза кхо бIе дошло эций, кешнашна сехьарчу хьуьн чохь кIелонна хаа. ТIайл сехьа ма-велли болу боьра пхи бIе дошлочуьнца ахь дIалаца, ГIайракх. Хьайн бIаьхошца, Тарам, тIай тIера схьа некъан ший а агIо ахь дIалаца. Къосам, бисинчу нахаца туп хьох тешийна йуьту. Зударий, бераш арадахий, цIано йайта. Тур, шаьлта, урс – муьлхха а герз зударийн, берийн, къеначийн а кара ло. ХIораммо а, вайна йуккъехь зIе латто, шишша стаг а къаставе суна. Нагахь туркоша цхьана стагана муьшка йахь, йуханехьа тоха. ТIом болало-кх, уггар хьалха церан йаккхий тоьпаш схьа а лаций, царна шайна тIейерзайе. Iуьйранна ас айса толлур ду аш эскарш дIа муха нисдина. Дийцаршдар Маккхална тIедуьллу. Варийлаш, доха ма дохалаш. Далар бен, кхин хила хIума дац. ХIинца шайн-шайн бIо хIотто безачу меттигашка хьовса гIo…

2

Туркойн йуьрта воьлла Соип, готтачу гомачу урамехула хьала а ваьлла, йоккхачу беша маьIIе кхаьчча, сихха йуьстаха а иккхина, цициг санна, керта улло дIатебира.

Тахана суьйранна талламе веанчу цо билгалйинера и беш а, цунна гуонахара тIехула кIохцалийн коьллаш тоьхна тIулгийн лекха барол а. Оцу баролал чоьхьа йара кемсийн беш. Кхузахь, Соип сецначохь, барола тIехула йехкина коьллаш ледаро йара.

Соипа сема ладоьгIура. Йижаза йара йурт хIинца а. Наггахь цунна уллохула тIехволура коьрта тиллина кIужал йолу цIен пес а, йеха коч а, шуьйра когаш болу шарбал а тIехь стаг, йуьхь къовлуш коьртах хьарчийна Iаьржа, даккхий корталеш долу зударий. ГIаш а, варрашца а.

Серло йогура беш йолчун цIеношкахь. Схьахетарехь, царна чохь вехарг хьалдолуш стаг вара. Цуьнан санна, дика а, даккхий а цIенош дацара оцу йуьртахь. Кемсаш-м кхечу бошмашкахь а йара, амма, цIа чуьра арахьаьжча, массо маьIиг гур йолуш а, кегий а. Ткъа xIapa беш, ша йоккха а, йуькъа а хилла ца Iаш, цIеношна генахула йаьржина йара.

Уллохула цхьаъ тIех масазза вели, беша эккха кечлора Соип. Амма тIаьххье кхин тата долура. Сагатдора луларчу кертахь летачу жIаьло а. ТIехула тIе, xIapa буьйса а йеанера, хIуьттаренна санна, йекхна. Чиркх санна, серлабаьлла тIехьоьжура бутт. Бацала боьжна маха а карор болуш. Цхьа хан йаьхьира Соипа цуьнга хьоьжуш. Шелахь кхетачунна санна, гIаж буйнахь жаIу вара цунна тIехь а. ТIаьхь-тIаьхьа серлайуьйлура Чухчахьера а. Дала шайтIанна кхоьссина седа а, дехачу цIоганца къага а къегина, тIепаза байра.

Йуха а хьаьвззина хьалхахIоьттира ненан сурт. Цуьнан оза йуьхь, чуэгна бIаьргаш, буткъбелла мара, дакъаделла, тIехь цIеллех хIума доцу балдаш, сихдинна доьIу са…

– Кемсаш…

И дош дара Соипна тIаьххьара хезнарг. Уьш ца кхоллуш иза йаларна кхоьрура Соип. ТIаккха ша велла дIаваллалц дагахьбаллам хир бу цунна… Тахана кху йуьртах чекхвелира иза, цхьамма кемсийн хорха кховдоре догдохуш. Цхьаммо а ца кховдийра. Биэха иэхь хетара Соипна, ткъа хIокхо хIун леладо кхузарчу адамашна а ца хаьара.

Соипа сема ладуьйгIира гуонаха. Летачуьра сеццера лулара жIаьла. Тата дацара новкъахь. Шен йукъахара ден шаьлта хецна схьайолий хьажа, баттара хьала а озийна, йуха чу а теттина, хьалагIеттира иза. Цициг санна, кхоссавелла готтачу некъах дехьа а иккхина, цхьана минотехь ладуьйгIира цо. Тийна дара. ТIаккха каде баролах хьалатасавелира иза. Ницкъ иэшначу пхьаьрсаша ца лара дегI. Халла барола тIе а ваьлла, йуха а ладуьйгIира цо. Амма хезаш хIумма а дацара, сахьто санна, цуьнан жимачу даго детталуш ден татанаш бен. ЙухавогIуш сехьавала атта хилийта, кIохцалан масех колл, схьа а йаьккхина, некъехьа охьатесира цо.

Цхьа минот йалале беша тилира Соип. Сийна тхов бина лаьттачу дитташ кIел Iаьржа бода бара, бIаьрга Iоьттина пIелг гур боцуш. Боданах шен бIаьргаш боллалц а Iийна, баттара йаьккхина шаьлта аьтту буйна а лаьцна, хьалхахьа дIаволавелира иза.

3

Йуьртахь хьалхара хьолада, оцу йоккхачу бешал а, дикачу цIенойл а сов, йоккха кофейни а, туька а йолуш волу Нияз-бей, ша охьавижале, бахамна гуо таса дагахь уьйтIа велира.

Бешахь хехо-м вара. Амма цунах кIезиг тешара xIapa. Кху цхьана баттахь йетт а, тIехуу дика говр а дигнера кхуьнан чуьрадаьккхина. Хехочунна наб кхетта хиллера а, йа иза, къуйх кхеравелла, меттах ца хьайнера а хаац, амма Нияз-бей дикачу динах а, аттах а ваьллера. Къеначу Узун-Бобас дуьнен тIехь мел болу дуй биира, шена наб ца кхеттера, йа оцу шина буса хIума тоса а ма ца делира аьлла. Иштта-м ца хила а мегара иза. XIapa кхуза баьхкина нохчий дуьненахь а цIейаххана мекара къуй бу. Ткъа церан майралла, бIарзбеллачу цаьрга йоьссина оьгIазалла! Бехк, дера, бац воккхачу стеган-м кхераваларх. Шайна дуьхьалойинарг, тухий, охьавуьллу цара. Иза бешан цхьана маьIIера вукху маьIIе кхачале, шайна луъург дийр ду къуйша. Бакъду, и къолаш цхьа Нияз-бей санначу таронаш йолчарна до цара дукха хьолахь. Шозза къола дича, кхеравеллачу Нияз-бейс кхин цхьа хехо а хIоттийра. Туька Iалашйан. Шингге тиша тоьпаш а йелира. Мацах оьрсашца тIом болуш карайаьхкина, деш дезар доцуш хьешан цIа чохь пенах кхазош йолу.

Туьканан хехо Юсуф-боба, шен топ пхьаьрса кIел лаьцна, волавелла лелаш карийна, йуха керта веана Нияз-бей, дихкинчуьра жен-жIаьла схьа а даьстина, цуьнан коча тесна бахтар буйна а лаьцна, беша велира. Кемсийн таьллангашна тIекхочуш, ши лерг дуьйлина ла а доьгIна, цкъа-шозза гIалх аьлла, хьалха дIагIоьртира жIаьла. ДIахьажавеллачу Нияз-бейна кемсийн таьллангашна кIел беттасан серлонехь баролехьа дIадедда жима гIаларт гира. ЖIаьла дIа а хецна, кемсашна гIортийна хьокха катоьхна схьа а баьккхина, тIехьаьдира Нияз-бей.

ХIетта ша баьккхина ши кан дерзинчу дегIа тIе дуьйхинчу чоин чета а таIийна, кхозлагIчунна тIе куьг хьош воллучу Соипна шена ткъех гIулч генахь стаг гира хьалхадаьккхина, борз санна, жIаьла а долуш. Царах бIаьрг ма-кхийттинехь дIаиккхина Соип ша сехьаваьллачу кевнехьа дIахьаьдира. ДIаводдушехь цхьана гIорторах йуьхь кхеттачу цуьнан бIаьргех суйнаш тесира. Атайеллачу кемсийн мутт дегIа тIехула охьадоладелира. Амма Соип дIауьдура. ГIорторех тийсалуш. Са масазза доIу, гергагIертара тIаьхьауьдучу жIаьлин дера гIовгIа. Соип, баролна тIекхаьчна, хьалатасавелча тIекхеттачу жIаьло, пхьид йолччуьра ност лаьцна, охьавожийра. Ност дIа а хецна, жIаьла шуьйра бага а гIаттийна, къамкъарг лаца чукхоссаделча, шен берриг ницкъ гулбина, деган Iайге шаьлта йахийтира цо. ЖIаьла, гIийла IанцI дина, охьа а доьжна, мийраш а хьаькхна, дIатийра. Сихха схьайаьккхина шаьлта батта а йоьллина, чирах хьалатасавелира Соип. Амма жIаьлин кIомсарш йаханчу настаро аьллар ца дора. ТIехула тIе, xIapa кевнна тIе а ца нисвелира. Ша тилавеллийла хиъна Соип, йуха а ваьлла, дIасахьаьжира. Ков аьтту агIорхьа дара. ГIогI текхош, цигахьа дIахьаьдда иза цхьана чIогIачу куьйго вортанна тIера дIалецира. Хаьара, хIинца виэн ца вехь а, лечу хьола тIе валлалц шена йеттар йуйла. Иштта лецна бераш дойъий йа, йеттий, эрчадохий карадора. Валарх а, йеттарх-м а ца кхоьрура Соип. Цул тIаьхьа нанас хIун дийр ду? Иза-х йалла йоллу. Метта кIегар ца хаало. Цунна хи дала а, цIано йайта а стаг ма хир вац. Иза тойала там бара, xIapa кемсаш кхаьллича…

ЦIеххьана тохавелла, туркочун карара а ваьлла, акха цициг санна, дера шаьлтанца чукхоссавала кийчча, баролах букъ тоьхна, дIахIоьттира Соип. Нияз-бейс шена тоха хьокха айъича, шаьлта ластийра кхуо. Амма иза цо дуьхьаллаьцначу хьокханах кхийтира, Соипан пхьаьрсе зуз хьодуьйтуш. Йуха шаьлта ласто кхиале, коьртах кхеттачу хьокхано вожийра…

* * *

Кхузахь гIовгIанаш йевлча, хьаьдда схьавеана Узун-боба Нияз-бейна тIенисвелира, шаьлта карахь иза шен жIаьлина гуонаха хьийзаш.

– Бей-эфенди, хIун ду кхузахь хилларг? – хаьттира цо.

– ХIун ду? Хьо кIилло малонча хилар ду-кх, – оьгIазе човхийра иза вукхо. – Са дIадаьлла. Оццул нисделла жIаьла. КIеза долуш эцнера ас xIapa ши лира а делла. НеIалт хиларан карах дели-кх. У, атабсыз ит оглы!

– Хьан дийна xIapa?

– Оцу нохчочо, – цIеша вуьзна Iуьллучу Соипна тIе пIелг хьажийра Нияз-бейс.

Узун-бобина хIинцца бен ца гира иза.

– TIeгIой, хьажал, цунна хIун хилла, – омра дира Нияз-бейс.

Узун-боба, ларлуш тIе а вахана, шен беха букъ саттийна, кIантана тIе охьатаьIира. КIант меттах ца хьара. ДIаIоьттина куьг тIуьначу чоьшна йукъа дахара. Кагйинчу коьртан туьтанах чу куьг диллал йоккха чов йара. Узун-бобас меллаша карчийна аркъалваьккхира кIант. Озачу йуьхьа тIера цуьнга хьуьйсура, ангали санна, хIиттина кегий бIаьргаш. Некха тIе лерг диллина, лазийначо садоIийла хьаьжира Узун-боба. Ца доIура. ДIа меттахъхьадича, дегIа чуьра са дIадаьллийла хиира цунна.

Узун-бобин къамкъарге шад хIоьттира. Къеначу бIаьргаш чохь гулделла хиш, лешаш, халонаша аьхначу йуьхьа тIехула охьадуьйладелира. Оцу минотехь цунна хьалхахIоьттира цуьнан хенара шен кIентан кIант. И санна, жима, оза. ТIаьххьара оьрсашца хиллачу тIамехь веллачу шен цхьаъ бен воцчу кIентан висина цхьа кIант. Бежана санна, схьа а лаьцна, хьалха а ваьккхина вигна, тIамехь вийра цуьнан кIант. Хьенан, стенан дуьхьа? Къеначу Узун-бобина-м ца оьшура и тIом. Цунна-м бIаьрга а ма ца гинера и оьрсий. Йа Узун-бобин а, йа цуьнан кIентан а ма дацара цаьрца декъа а, даккха а хIума.

«Миска, мацалло валийна хилла-кх xIapa кху беша, – ойла йора нохчочун кIентан четахь кемсийн кан гинчу цо. – Миска. Соьга мохь хIунда ца тохара ахь, Узун-боба, кемсаш лохьа суна аьлла? Ас лун йарий хьуна уьш, кху хьакханах лачкъийна. Ши куьг лехна вуьсийла хьуна тоьхнарг…»

– ХIун хилла цунна? – мохь туьйхира Нияз-бейс.

– ХIара-м… xIapa-м велла, бей-эфенди…

– Жоьжахатин цIергахь вогийла иза! Мел дика хир дара, уьш массо а иштта велла Iиллахьара. Вало, чехкка гIой, Юсуфе схьакхайкхал!

Къена Узун-боба, шен дагахь кхунна неIалт а кхайкхош, букархьаьвзина, бодашкахь къайлавелира. Ша барта хIуъу дийцахь а, кхеравеллачу Нияз-бейн дог а дара кIилло детталуш. Баккъал а, оцу нохчашна xIapa кIант хьан вийна хаахь, къинхетаме догдохуьйла йац. Масаннех цара бекхам иэцна меттигаш йу. Цхьа сацам тIеэца ойла йеш, схьавеанчу шина воккхачу стаге вист ца хуьлуш, вехха лаьттира иза.

– Хезий шуьшинна? – эххар цаьршинна тIевирзира Нияз-бей. – Эвлал ара а ваккхий, луьста коьллаш йолу меттиг лахий, бердах кхосса и йилбаз. Iуьйранна сан жIаьла лаьттах а долла. Ма дукхадезара суна xIapa, – охьа а лахвелла, жIаьлин коьртах куьг хьоькхура цо. – Мотт цабийцар бен, шега дIааьлларг хаьара…

Баккхий нах бист ца хуьлуш лаьттара.

– Шу стенга ладоьгIуш лаьтта? – човхийра уьш бейс, хьала а гIеттина.

Узун-боба, йерриг майралла а гулйина, вистхилира:

– Бей-эфенди, иза муха дийр ду? Вай санна, бусалба адам ма ду и миска…

– Ткъа хьуна хIун лаьара? – мер кIел веара Нияз-бей. – Кхана йуьртара дерриг адам, туьпара нохчий схьа а бехна, caгIa а доккхуш, ас иза дIаволла лаьара хьуна?

– Оцу жIаьлел оьшу-те xIapa?.. ДIакхуссучул, тховса, цхьанне а ца хоуьйтуш, бусалба динехь лаьттах воьллича…

– Сацийта! – накъостехьа гIо даккха гIоьртина Юсуф-боба човхийра Нияз-бейс, тIаккха ма-хуьллу эсала тIетуьйхира: – Iовдал ши туьллик, нохчий ца бевза шуьшинна? Нагахь xIapa гIуллакх хаалахь, вай кхоъ хьовха, вайн цIера доьзалш а бойъур бу цара. Суна-м бен дац, кIелхьарвала некъ бу. Сан бахам Iалашбеш ши хехо ву, суна хIумма ца хаьа аьлчахьана волу. Ткъа ашшимма хIун эр ду? ХIуъу аьлча а, шуьшиннах мила тешар ву? Къена ши вир! Лаьий шуна – шайн цIа вига, лаьий – дIакхосса. Суна хIумма ца хаьа, со, наб кхетта, меттахь Iуьллуш вара!

Нияз-бей дIавахча, лохха къамел долийра баккхийчу наха.

– ХIун де вайша, Юсуф-ага?

– Хаац, Узун-ага, таро йоьхна сан. Хьуна хIун хета?

– Оцу хьакхано хIуъу дийцахь а, бусалба динехь лаьттах волла веза xIapa.

– Кхиахьара. Буьйса йоца ма йу. ХIинца вайша белаш, зIокберг лехна, лами беана, xIapa а эцна йуьртах валале, хIун хир дац. TIe, каш даккха а деза, – ша-шега луьйра Юсуф-боба. – Сатассалц ваьшшинга далург дер вайша. Ас, вахана, бел, зIокберг йохьу, ткъа ахь лами ба. Кху бешахь стоьмаш кIел хIоттош жима лами ма хуьлура шун.

ТIаккха, Соипна тIе а вахана, голаш тIе охьалахвелира иза.

– Мисканиг-йаI, шу бераш мукъана а мича таIзарна леладо-те даймахках а даьхна? – кIентан бесни тIе куьг хьаькхира цо. – Дала хьукма дойла-кх хьо вийначунна, шуна а, тхуна а тIехь xIapa Iазап латточарна!..

4

Туьпана генайоццуш, Мурат-хил дехьарчу шерачу экъан тIехь, йаьржина лаьттачу туркойн йуьртахь уггар дикачу масех цIийнах цхьанна чохь ши кор къагийна сирла чиркх богура Соипан садолучу хенахь.

ХIусамдай чохь Iен цIа нохчеха кечдина дара. Пенех диттина кузаш, царна тIехула оьхкина герзаш. Поппаран маьнгин цхьана маьIIехь пенаца хьалабоьттина мотт-гIайба. НеIарехь лаьттачу дехачу гIанта тIе хIоттийна шиъ цIестан кIудал, царна тIехула пенах оьллина кхо ког болу цIестан горга шун.

Маьнги тIе тесначу куза тIе хиъна Iачу шуьйра, йеха, сира маж йолчу зоьрталчу воккхачу стага, чIепалгийн ши-кхо дакъа дисинчу хенахь, шена хьалхара кхийран хедар дIа а теттина, ши куьг кIайчу гатанах а хьаькхна, доIанна хьалалецира:

– АлхьамдулиллахI, алхьамдулиллахI…

Доцца доIа а дина, маж буйнах йоккхуш ши куьг йуьхьах а хьаькхна, дуьхехь, настаршна тIе а лахйелла, хебна, тийна Iачу къоначу зудчунна тIевирзира иза:

– Эсет, xIapa хедар дIа а эций, хьайна хIума кхаллахьа.

Къоначу зудчо, хьала а гIеттина, схьа а эцна, хедар шена хьалха деара. Воккхачу стагехьа букъ берзийна, гIийла нох дохуш, ши дакъа а диъна, бертал тIе кад биллина, хедар терхи тIе хIоттийра цо.

– Ахь хIума хIунда ца йии, Эсет? – цкъа а ца хиллачу тайпана хьостуш, дийхира воккхачу стага.

– Хьо цIа вале, йиънера ас, ваши.

– ХIума йаа йеза, Эсет, – йуха а эсала вистхилира воккха стаг. – Кхин болх ца беш, ткъа шарахь диъча, диса а ду вайн рицкъа. Вайшиъ доцург, иза даа стаг а вац. Хьайна деззарг даа, хьайна деззарг тIедуха.

Эсет цецйуьйлура кху тIаьххьарчу хенахь марвешин шеца йолу йукъаметтиг цIеххьана хийцайаларх. Цунна вевзичхьана, виллина, лом санна, дера вара иза. Шен доьзалца а, йуьртарчу адамашца а. Ткъа хIинца, чуьха санна, эсала ву. Хьанна хаьа, зуда а йелла, кIант туркойн эскаре а вахана, йуьртахойх а къаьстина, кху туркойн йуьртахь цхьа висча, къена дог кIадделла хир ду-кх цуьнан.

Кхуза схьакхаьчча, цхьана кIиранах бен ца Iийра Шахьби туьпахь. ГондIа йарташка а ваьлла, шена иэца дика цIенош лехна, xIapa цIенош а иэцна, кхузахь паргIатваьллачул тIаьхьа Хьабиб дIатарвира цо ша даим а сатийсинчу Алхазан Мусица. Цуьнца гергарло мичхьахула, маца тасаделлера ца хаьара Эсетна. Амма хIиричун гIоьнца, дукха хан йалале, Хьабиб, эпсаран чин долуш туркойн эскаре хIоьттира. Мусехула кху йуьртан къеда а хIоьттира Шахьби. Доцца аьлча, маситта шарахь цо IаIийна ахча дара кхузахь цунна некъ боккхуш.

Шахьбис хIоттийначу новкъа нийса дIадоьдура дерриг. Шел ирсе стаг ца хетара цунна. Иза ша йуьртан къеда ву. Цунна тоьур ду и гIуллакх. КIентан чин лакхара дац. Юзбаши . Амма иза а цкъачунна тоьур ду. Чинна лакхавоккхучу ламин хьалхара тIегIа ду иза. Ткъа Хьабиб къона а, онда а, куьце а жима стаг ву. Иза майра, хьуьнаре хиларан-м шеко йац. Хьанна хаьа, цхьа масех шо хьовзале, паша хила а ма мега цунах. Масех эзар эскархо тIаьхьа а волуш. ИншааллахI, оцу Делан пурбанца, мацца а цкъа, шена тIаьхьа доккха эскар долуш Нохчийчу а воьссина, цигахь имам хила мега цунах. Алхазан Мусин Iалашо а изза йу.

Кхузахь оццул хаза дIадоладеллачу цуьнан ирсах кевнаш дийла дуьйлира. Цкъа хьалха Бежу кхелхира. Цуьнан дилхечу дегIе ца лабелира xIapa бовха мохк. Дукха йукъ йолале кхелхира Гати а. Амма и шиъ даларх гIайгIане воьжна ца хьийзира Шахьби. Шинне а Къуръанаш дешна, атталла сагIина цхьа кепек ца луш, дIадерзийра.

ХIума йиъначул тIаьхьа пхьуьйран ламаз а дина, ши ког кIел буьллуш, голаш тIе хиира Шахьби.

– Оцу сан гIовталан кисанара суьлхьанаш лохьа соьга, Эсет.

Пенах кхозучу атлазан гIовталан кисанара схьаэцна йантарах дина суьлхьанаш марвеше дIакховдийра Эсета.

– Кхуза, суна уллохьа, охьахаахьа, Эсет, хьоьга дан къамел дара сан.

Сихдина суьлхьанаш дохуш, леррина Эсете хьоьжура Шахьби. Къоьжачу, буьрсачу цIоцкъамашна бухара цуьнан цIен ши бIаьрг сутара кхерстара несан хазачу йуьхьаний, дуьзначу дегIаний тIехула.

Сихха бIе зуькар а дина, горгам йеш карахь хьарчийна суьлхьанаш коре а дехкина, меллаша Эсетан куьг схьалецира Шахьбис:

– XIapa куьг ма шога ду хьан, Эсет? Дерриг эттIа. Пхенаш сенделла, – хьоьстуш, Эсетан куьйга тIехула шениг хьоькхура цо. ТIаккха, некха тIехула охьа а веана, Эсетан кара гулйелла цуьнан дашо стомма кIажар схьалецира. – Месаш а йу хьан хьирчина…

«Муха ца хуьлу? – ойла йора Эсета. – Дийнахь-бусий йала хIоьттина йецаш хилча. Цул сов, шен дегIана там лаха дог хьенан догIу. Со хьанна кечлур йара…»

– ЦIийнан дукъ кочахь дисина, ницкъ хуьлу-те хьуна? – хьаьстира иза Шахьбис. – Хьоьга xIapa къахьоьгуьйтур дац вай. Хьайна хьалхара гIуллакхаш дан цхьа гIарбаш лаха. Доьххург диллий, схьайалайе. Шиъ йалайе. Вайн чохь дерг – цIаной, кхачий – ахь лелабе. Важа керт-ковра гIуллакхаш цаьрга дайта. Хьайн дегI, могашаллий Iалашйе.

Ненах къаьстичхьана шен догъоьцуш, шех къахеташ дош ца хезначу Эсетан логе шад гIоьртира, бIаьргаш чу хиш гулделира. Марвешин буйнара куьг схьа а даьккхина, корталин тIемагца бIаьрхиш дIахьекха хIоьттира иза.

– Ма йелха, Эсет, ма йелха, – хьаьстира иза Шахьбис. – Оцу хьан хазачу бIаьргех хин тIадам ца балийта, вала реза хир ву со. ХIинццалц ахь хьегна къа-бала бицбеш, хьо ирсе йан ницкъ бу сан, нагахь хьо резахилахь…

Эсет йист ца хуьлура. Цунна ца хезара марвешин къамел. ДуьхьалхIуьттура ша Гати-Юьртах йолуш йоьлхуш йисина нана. Боьлхуш, ша дIахеца ца туьгуш, шех хьирчина кегий йижарий, вежарий. Даймахках къастаран балано хеназа вийна Гати. Генадоццуш, туьпахь, леш болу шен махкахой.

Кхин гур йац-кх цунна Гати-Юрт, ден миска хIусам, нана, кегий йижарий, вежарий. ДIавели Гати а… ЗаьIап велахь а, цуьнан мар вара иза. Майра, къинхетаме, тешаме. Йиша-вешех а, даймахках а хаьдда, кху нехан хийрачу махкахь йала а, лаьттах йаха а дезар ду-кх. Веккъа цхьа Аьрзу воцург, тIетовжа стаг вац-кх…

Шен тIаьххьарчу дешнашна дуьхьало ца хилча, майравелира Шахьби.

– Делхьа, хаац суна-м, Эсет, хIинца цкъа-м бен боьхна вайшиннан. Цхьана метта ши бохам хили суна. Кхетта хIусамнана а, цхьаъ бен воцу ваша а вели. КIант а воцу хьесап ду. Наггахь бен гур вац. Цхьа таро йолчу туркочун йоI а йалийна, шена воккхур ву иза. ХIокхарах зуда а йалийна, мотт-гIиллакхаш тIе а эцна, дIа ца волавелча, хала хир ду цунна хьаькамаллехь лакхавала. Доцца аьлча, цуьнга-м шена амал йалур йара. Бен боьхнарг вайша ду. Къанвелча бен, хIусамнана дукха оьшуш ца хиллера стагана. Къаьсттина со мегар вац и йоцуш цхьана дийнахь а. ЦIенош ду, йоккха беш йу. Кхин кепек тIе ца кхетарх, ткъех шарахь хецна дайъа ахча ду. Ас хIун до цунах, кертахь хIусамнана ца хилча? Амма со резаверш кхузахь айса мичахь лохур хаац. ДIога туьпа ваьлча-м, эзар а карор йара уьш. Шайна йаа сискалан йуьхк хир йуйла хиъча, хаза а хеташ богIур бара. Амма хьенан, хIун йу а ца хуу и сагIадоьхургаш керта йало а ца лаьа. Делхьа, хаац суна-м, Эсет, белларш денлур бац, вай дахаза а довлац. Иштта цхьаьна Iен хала хир ду вайшинна. Суна зуда йезар йу, хьуна мар оьшур ву. Суна зуда каро-м хала хир дацара, хьуна мар атта нислой хаац. Туьпара вайнах моццул хир бу а хаац, цамгарший, мацаллой хьоькху адам. ТIехула тIе, дийна биснарш цигахь буьтур болуш бац. Царна йукъа кхетча а, цаьрца мацалла лийр йу хьо.

Саметтайеанчу Эсета леррина ладуьйгIира марвешин къамеле.

– Вайшинна тоьлуш дерг даллалц цхьаьна дахар ду. ШарIо магош ду вешех йисинарг марвеше йерзар. Хьо резахилахь, цхьа а тайпа иэша хIума доцуш, йехар йу хьо…

– Ахь хIун элира, ваши? – йукъахваьккхира иза Эсета, къаьрззина цуьнга а хьаьжна.

– Хьо соьга йерзахь, вайший а ирсе хир ду, бохура ас-м. Кхин некъ бац йа суна а, йа хьуна а…

Лаьхьанах къаьхкича санна, кIегаръиккхина Эсет, Iадийна, Шахьбега хьаьжжинчохь йисира. Лар йоцуш байра цуьнан йуьхьа тIера цIен бос. Иза, кхехкийча санна, кIаййелира. ДегIе хорша хьаьдча санна, йегайора чIениг.

ХIинца кхийтира иза дерригенах а. Оццул дера шен марваша кху тIаьххьарчу хенахь шеца эсала, къинхетаме хиларх а, сел комаьрша иза валарх а Эсета бен тамаша хIинца кхачийра.

Цкъа дагадеара цунна, ванах, xIapa саметтахь мукъане вуй-те аьлла. Дера, ву. Даим а санна, цIен ши бIаьрг. Амма сутараллех буьзна и шиъ. Шера шарйина шуьйра, йеха сира маж. Iаж санна, йогу дилхе беснеш. Доьттича санна, зоьртала дегI.

– Ваши… ахь баккъал а бохий?

– Ас йийриг забар йац, Эсет.

– Адамашна хезна хIума дац-кх ахь дуьйцург… Сан майра… хьан ваша…

– Велларг йухавогIур вац, Эсет. Дийна висинарг вахаза ца волу.

– Сий… иэхь…

– ШарIо магориг нахе йемалдалур дац… TIe, хьанна хуур ду xIapa? Нах цигара дIабевр бу кестта. Вайшинна кIезиг гур бу уьш…

– Тоьур ду суна хиъча а. И хир дац, Шахьби!

– Ойла а йай, ала айхьа эриг.

– Кхин ойла йан оьшуш дац.

– Делахь хIета, хьо реза йацахь, сан кертара арайала, – аз айъира Шахьбис. – Туьпа гIyo. Цхьа кIира далале, цигахь лийр йу хьо мацалла.

– Сийначу цIарах йага а реза йу-кх со, и иэхь тIе ца эца!

VII корта, ЭМИН-ПАША

Турцех дIакхета шайн йолчу перспективо, схьагарехь, хIумма а самукъа ца доккху ламанхойн.

К. Маркс, Ф. Энгельс

1

Эрзеруман виллаетан керла вели Мухлис Эмин-паша лоьруш тIеийцира мушахоша.

Эххар кхечи цара дукха сатийсина гIo. ХIинца-м маьрша бевр бара уьш оцу кхайкхаза баьхкинчу лулахойх. Кхо бутт бу мушахой буьйсанна маьрша охьа ца буьйшу. Массо неIарна, гIопана догIанаш тоьхча а, зайлаш доьхкича а, синтем хилац. Урамехь говрийн бергийн тата даьлча йа бешахь шах-ших хезча, дегIе зуз хьоду, кIажийн пхенаш чу доьду са. Баттара йаьккхина шаьлта а буйнахь, неI йа кор кагдина, хIинций-хIинций чу нохчо оьккху бохуш Iа. Цхьа буьйса ца йоьду цара цхьаъ, талийна, чIана ца воккхуш. Жимма а дуьхьало йан гIоьртинарг воьжна каравойту. Амма, дерриг талорашна уьш бехке бац бохуш а дуьйцу. Цаьргара эцна бедарш тIехь къолах оьху, боху, меттигера нах. Къаьсттина – курдой. Ткъа хилларг нохчашна тIетотту.

Талораш-м хIун дара. Оцу туьпара схьа ун даржарна кхоьру. Цигахь доцуш дац цхьа а Делан ун: Iаьржа-ун, морзгалш, чуьйна, хоршанаш.

ХIинца Эмин-паша веана мушахой царах кIелхьарбаха. Шеца кхо эзар дошло а волуш. ХIетталц шайн шахьара бIо беача бIаьрга цIий хьаьвзачу мушахоша маралелхаш тIеийцира уьш. Ткъа жимма а таронаш йолчара шайгий-шайгий хьошалгIа кхойкхура. Цхьа буьйса мукъана а маьрша йаккхар стенан мах бу?!

Исбаьхьа йу эрмалоша йиллина шира шахьар Муш. Цунна тIехула лаьттачу Сэв-Сар ломара охьахьаьжча, керайуккъехь санна, йаьржина го Мушан аре. Иза йоькъуш, йуккъехула чекхдаьлла дIаоьху Меграгэт-хи. Къилбехьа, малхбузехьара малхбалехьа йахйелла Эрмалойн Тавран йеха зIе. Малхбалехьара Немрут, Гргура аьрцнаш тIехула кхуза схьаоьху Ван-Iоман эсаран мох. Аренна йуккъе когаш хецна соцу Сев-Сар. КхидIа говран ленах тера Канасар лам бу Муш-шахьар марайоьллина лаьтташ.

Лома тIехь айъайелла го шахьар йиллинчу стеган Мушеги Мамикоянан аххирцина лекха бIов. Шахьарна тIехула стигала хьала муцIарш кхийдийна лаьтта килсийн горгий, ира момсарш. Моттало, дукха хан йоццуш кхузахь динчу Iалаудди-беян маьждиган йуткъа-лекхачу момсаре уьш хьагIца хьуьйсуш санна.

Тахана къаьсттина хьалхе самайаьлла шахьар. ХIан-хIа, тахана пIераска а йа кIиранде а дац. ХIетте а, Iуьйренца хьалххе дека дуьйлира Сев-Аветарана, Шек-Аветарана, Сурб-Маринэ, Сурб-Киракосан, кхин а килсийн горгалеш. Уьш дIатийча, Iалаудди-беян маьждиган момсар тIера схьахезира моллин сингаттаме деха аз.

Керстанаш а, бусалбанаш а – берриш ламазе оьхура, Нусрет-пашина кхиам боьхуш, Деле доIанаш дан.

ХIинццалц базарахь салти гича, Делан ун догIуш хета мушахой тахана белабелла-бекхабелла дуьхьалкхетара царна.

Шахьаран базарахь бара маьI-маьIIера нах – Сасунера, Багэшера, Ванера, Хнусера, Эрзерумера. Мушана гонахарчу йарташкара баьхкина ахархой а.

Хезара маьI-маьIIера маьхьарий:

– Мерза хьорматаш! Мерза хьорматаш!

– Кишмиш эца! Мушахойн кишмиш!

– Газпа дезарг схьавола! Сэв-Сарера газпа!

Базарахула буьйлабелла лелачу дошлошна маьхза лора стоьмаш, хасстоьмаш. Лелаш лаьтташехь цара чухьерчадора тандырашна чохь деттина, тIе моз хьаькхна, кишмиш тесна чоме хьокхамаш.

Килсийн горгалийн гIовгIаной, мозгIарийн а, молланийн а доIанаший Деле воьхуш де делкъенга долучу хенахь, цхьа эзар дошлочуьнца шахьарара аравелира Эмин-паша. Важа дошлой а, шена гIоьнна кечвелла эзар мушахо а цкъачунна шахьарахь витира цо. Оьшуш меттиг хилахь, шок ма-туьйххи тIаьхьабахка кийчча.

Пашина уллохь хьаргIачу динахь вогIура Iуспанан Сайдулла. Цаьршинна иттех гIулч тIаьхьавогIучу масех эпсарца вара Шамхалбек а, Хьабиб а.

Кхоьлина гора Сайдуллин вуьшта а буьрса йуьхь. Цунна моьттург ца хили кху гIуллакхах. Баккъал аьлча, цунна моьттург хили, амма Алхазан Мусас ма-дийццара ца нисдели. Шайл хьалха кхуза баьхкинчу малхбузехьарчу ламанхойн новкъа дIаоьху хIорш а. Цара санна, туркошна бераш-м ца духку хIокхара. Уьш санна, йолах салт-м ца буьйлу хIорш. ХIинца цкъа. ТIаьхьа хиндерг хаац. Изза ца дер олийла-м йац кхара а. Мацалло иэхь, йахь, йуьхь а ма йойъу стеган.

Кхуза схьакхаьчча, Эрзерумехь дIатарвелла Сайдулла. Туркойн цхьана хьолахочуьнгара шахьарна йисттехь йоккхачу бешаца хаза цIенош эцна цо. Нахерчу халонга хьаьжча, бехаш бу, ала мегар долуш, дIатарбина цо шен гергарниш а. Амма цуьрриг воккхаве меттиг бац. Карахь дерг дууш воллу, ткъа тIебогIу пайда кIезиг бу. Моьттура, схьакхаьчча туркойн Iедалхоша, дуьхьалбаьхкина, мара а лелхаш, вадийна вигна, султанна улло кхузахь ша охьахаор ву. Ша хаза дIатарвелла Муса. Пашин чин делла, туркойн эскаран коьртехь ву иза. Ткъа Сайдулла вац хьехош a. XIapa аьлла хьаькамалла дац кхуьнга луш. Эцца, нохчашна тIехьожуш ву боху цIе а тиллина, сагIина ло хIума санна, хене валлал алапа хIоттийна. Цхьа пхи-йалх эзар нохчо салт валахь, пашин чин делла, церан коьрте хIоттор ву, боху. Амма Эрзерумехь болчара-м хьеха а ца дайти иза. ХIинца хуур ду-кх кхузарчара хIун олу.

Йуьйлинчу тоьпана тIеваха атта дара Сайдуллина ша Iехийна схьабалийна, бIарзбелла хьийзачу оцу нахана тIевоьдучул. Кхуза-м хIинца шозлагIа бен ца вогIура иза, ткъа Эрзерумна уллехь лаьттачарна тIехIуьттийла дукха нислора. Оцу дегIа валлалц тIеман цIергахь кхиъначу цунна дукха гинера ирча Iожалла. Массо а суьртахь. Амма кхузахь хуьлуш дерш иэрчонашлахь а йоккха иэрчо йара. Деккъа цхьа хIума дара цунна маслаIат дийриг – цунна шена а ца хаьара xIapa хьал кхузахь хIуттур дуйла. Хиънехь, иза вогIур а вацара. Ша веача а, нах балор бацара. Дерригенна а бехке ву Алхазан Муса. Цо а боху, ша Iехийна, шена а ца хаьара…

Декъала да ву-кх Цугин Iелаха. Шен хеннахь дIакхелхи. Даймехкан лаьттах воллу. Цхьаннен а неIалт кIел вац.

«Ткъа со вуьйжи-кх Делан а, нехан а неIалт кIел. Iелаха-м, дера, дукха доггах а ма вацара. Цо-м элира, нехан йалсаманел вешан жоьжахати тоьлу вайна. Ас ца вуьтуш лелара-кх миска. Шен цамгарца…»

Ойланаша дIалаьцначу Сайдуллин тидам а ца хилира хина тиллинчу дечиган доккхачу тIайх шаьш довлуш. Ца хезира аннаш тIехь говрийн бергаша ден къора татанаш, ца гира лаха кIелхула, буркъаш туьйсуш, карзахе гIовгIа йеш доьду Мурат-чай а.

«Со хIунда хIоьттина, Мусех тешна, цунна тIаьхьа? Нийса дерг аьлча, со бен ма вацара оьрсашна доггах гIуллакхдинарг. Доггах делахь а, дацахь а, цара боххург дора-кх ас. Йа, ТIелхаг, Ботукъ, СоIду, Эдал, Эски, Хьамзат санна, дерригенна йуьстаха а ца сеци; йа, къар ца луш, БойсагIара санна, Iожалла тIе а ца ийци; йа, Iуммий, Атабий санна, Сибрех ца ваха; йа СолтамурдгIаьрца а вац. Цхьана хенахь цхьатерра къонахий дара тхо, цара шайн цIераш Iалашйи, сайниг хIинца цкъа-м йожаза йу иза, амма ас ахча иэцар нахана хаахь…»

ТIех а девлла, готта некъ лекхачу шина берда йукъа боьлча, шен дине чабол эцийтира Эмин-пашас. Готтачу новкъахь улло волийла доцу Сайдулла тIаьхьасецира цунна. Пашин шалхаихна стомма лаг, аьтту агIор таIош тиллина цIен пес, говран йортаца кхийсало песан кIужал, маьлхан зIаьнарша шуьйрачу белшаш тIехь ловзо хьесан кIужалш йайча, цIеххьана дуьненах догделира Сайдуллин.

«Мила ву со кхузахь? Оцу хьакхин лай ву-кх. Цо аьлларг дан кхузахь – туркойн йалхо. Ванах, иштта даха деза-те тхо абаде абаделлац? Мухха делахь а, цIахь тоьлура…»

Уьш туьпа тIе кхочуш, говрахь дуьхьалвеара къона нохчо.

Пашас жоп ца делира цо хаьттинчу маршаллина. Биэндоцуш, ши бIаьрг хьалха а боьгIна, говрахь, тIулгах воьттича санна, меллаша туьпа йуккъехула дIаоьхура иза. Туьпа боьлча, къамелаш тийра тIаьхьабогIучу эпсаршний, салташний йуккъера. Уьш акъбевлла дIасахьуьйсура. БIаьргашна хьалхахула чекхйуьйлура тоьланаш, лаппагIнаш, отеш, баннаш. Махой, малхой, йочанаший басайаьхнера царна тIейиттина хIуманаш: истангаш, хьардаш, диттийн гIаш. Оцу мискачу хIусамашна хьалха йукъ-йукъа гора меллаша суьлхьанаш дохуш йа уьрсаца гIаж цоьстуш Iен къена стаг. Баьлла корта, дукха хенахь дуьйна шарйаза, модаша йуьзна маж. Бовха малх хьаьжна гуьйренан декхна де делахь а, кетарх хьаьрчина Iа иза. Кхиверг тевжина ву йа ламаз деш воллу, йа и декъаза шен хIусам тойан гIерта.

Зударий бу тIелхигаш летош, берийн бедарех, кортойх хьуьйсуш, шайн-шайн хIусамашна хьалха девзигаш хьоькхуш.

Диканехь а, бохамехь а шайниг ца дуьту бераш ду кхузахь а ловзуш лелаш. Ирахь леларш хьовха, хевшина а муха Iало-те аьлла, гIийла ду и адамаш. Можий йаххьаш, чекх са а гуш, буьхьигаш ирбелла марош, хьех чуэгна бIаьргаш, баккъашна тIехевшина пханарш, чIораш санна, йуткъайелла настарш, пхьаьрсаш…

ХIетте а, дахарх тийсалуш бохку. ЦIена ду туьпахь. Йац нехаш, ца йогIу хьожа.

Эмин-паша реза ву. Тийна ду туьпахь. Цо Iуьйранна каймакам хьажа ваийтинера кхуза, ша кхачале низам хIотто, адам гулдан.

– Ас омра динера, божарий цхьанхьа гулбе аьлла. Мичахь бу уьш? – хаьттира цо дуьхьалвеанчу къоначу нохчочуьнга.

– Хьан омра кхочушдина. ДIога, кешнийн гу тIехьарчу ара, паргIате гулбелла нах, – жоп делира вукхо гIумкийн маттахь.

Сайдуллина го пашина цагург. Хаьа, и къена нах, зударий арахь хевшина а, гIуллакхаш деш а хIунда Iа. И мацалла мажделла бераш ловзуш хIунда лела. Хаьа, Эмин-паша шен дошлошца Муш-шахьаре ма-воьссинехь, кху туьпа хабар кхаьчнийла, герз каралаца ницкъ болу массо стаг, зуда, бер лата кечделлийла. Хаьа, шайн баннашна хьалха хевшина гIуллакхаш деш Iачу баккхийчу нехан, зударийн, ловзуш лелачу берийн бIаьрг шайна тIебоьгIна буйла а, оцу туьпахь, хьаннаша букъийначу оцу ломан орцаца къайлабаьккхина тIеман ницкъ хир буйла а.

Цунна дика вевзара Аьрзуй, Маккхаллий.

Уьш тIехбевлира ломан когашкахь жагIанечу гух долчу нохчийн кешнашна. Даккхий а, кегий а баьрзнаш. Масех бIе. Коьрте хIиттийна кегий тIулгаш, дечигаш. Цхьа а кечдина чурт дац…

Цаьрга веха ца хьийжира Сайдулла. Гуш санна хетара мацаллой, махкаллой, даймахке сатийсарой дагна биначу балано хеназа кхалхийначу оцу адамийн гIаларташ. Иза ву церан Iожаллина бехке. Иза. Iуспанан Сайдулла. Цо бира Алхазан Мусица барт. Цуьнгахула ахча а ийцира. Оцу ахчанах бартахой а ийцира. Цаьргахула эладита а даржийра. И дерриг нахана хууш хилча…

Нагахь мацца а цкъа иза гучудалахь…

Иза гучудер ду. Цхьанна дина дика а, зулам а цуьнца ле. Амма дийнначу халкъана динарг дицлац. Эзарнаш шерашкахь деха. ХIунда аьлча халкъ леш дац.

Сайдуллина ца хаьара шен ши бIаьрг мича хьур бу. ХIетта сирйала йоьлла Iаьржа маж некха тIехь шалха а кагйеш, охьабахара цуьнан корта. Говран кхеса тIе богIабелира бIаьргаш. Амма, мичча хьаьжча а, дуьхьалхIуьттура и адамаш, хезара цара кийрахь къайладаьхна узарш…

Гух дIахьаьвзича, Эмин-пашина хьалха инзаре сурт хIоьттира. Йуькъачу хьаннаша хьулбинчу ломан когашкахь шуьйра аре дIалаьцна лаьтташ дошлойн эскар дара. ДеакIов могIанашца дIахIоьттина пхи полк. ХIор а бIеннашка а йекъна, хьалхаваьлла бIенча а, полкана хьалха пхибIенча а. Хеталора, и говраш а, царна тIера дошлой а тIулгах боьттина…

– Сайдулла-эфенди, xIapa хIун ду суна гург? – хаьттира цо, урх оьзна, говр а сацийна.

– Хаац, Эмин-паша, – биэндоцуш, жоп делира Сайдуллас.

«ХIаъ, хIорш, Эрзерумна уллорнаш санна, боьхна ца хьийза, – ойла йора Сайдуллас. – Кхузахь Аьрзун куьг хаало».

– Айхьа хаттал ахь хьайн махкахочуьнга. Нагахь ас гулло аьлла нах белахь, уьш соьга ладогIа ца гулбелла, тIамна вовшахкхетта. ДIаса а баьржина, чухахкабала кийчча. ХIан-хIа, Сайдулла-эфенди, со иштта тIе ца воьду царна.

– Цхьа а тайпа кхерам бац хьуна, Эмин-паша, – Сайдуллина гIоьнна йукъавелира дуьхьалвеана нохчо. – Тхуна хезнера, хьуна эскарш дукхадеза бохуш. Хьо эскаршца вогIийла хиъначу оха, хьан хьурматна тхешан ницкъ кхочург вовшахтоьхна.

Туркойн отряд гергагIоьртича, меллашчу боларахь царна дуьхьалволавелира эскарна хьалха лаьтта ши дошло. Сайдуллина бIаьрг ма-кхийтти вевзира сирачу динара Аьрзу а, расхачу динара Маккхал а.

Царна тIекхочуш Эмин-пашин ойлано масазза а ха хаьрцира. Ца хаьара, ша цаьрца муха хила веза. Шена дуьхьалбогIурш цхьана чинехь нах хилча-м, хуур дара цунна динара восса везахь а, куьг дала дезахь а йа тергал ца беш бита безахь а. И сагIадоьхургаш лера воьлча, эпсаршна хьалха шен сий лахдаларна а кхоьруш, ткъа куралла ларйан воьлча, оцу ламанхошна вас хиларна а кхоьруш, шина даггахь вогIура иза. Сирачу динахь вогIу бере гича, куралла бохург дIатеттира цо. Расхачу динарниг чIогIа безамехь стаг ву. Горга йуьхь-марш, хьаьрса дуькъа мекхаш, йоца маж, партала дегI.

Герга мел гIоьрти, шуьйра йелало цуьнан догдика йуьхь, адам дезаран йовхо го сийначу бIаьргаш чохь. Ткъа важа, сирачу динахь верг, шен арахьарчу куьцаца нийсса дуьхьал ву цунна. Поп санна, нийса дегI, халла хаалуш aгIop саттийна кура корта, оза, йеха йуьхь, хIетта сирйала йоьлла Iаьржа маж, мекхаш, дукъ сеттина мара, хебаршка ихна лекха хьаж, дуькъачу цIоцкъамашна бухара схьахьоьжу майра ши бIаьрг.

ХIорш шайна тIекхочуш, говрашкара каде охьа а иккхина, ши дошло, говрийн йуьхь а лаьцна, тIеволавелира. Динара воьссира Сайдулла а, Шамхалбек а, Хьабиб а. Эмин-пашас хIинца а сацам ца бинера ша дан дезачун. Дагахь къуьйсура цуьнан кураллой, декхарой… Оцу декъазчу ойлано салам дала а вицвинера. Сайдуллас делира иза. Эмин-пашас дуьххьалдIа шега кховдийна куьйгаш, мелла схьа а лецна, дIахийцира.

– Туркойн мотт хаьий шуьшинна? – хаьттира цо сирачу динарчу дошлочуьнга.

– КIеззиг хаьа, – жоп делира расхачу динарчо.

– Шун гIуллакх-м вуон дац, оццул эскар дIахIотто ницкъ болуш. Тхуна хезнера, шу, мацаллой, цамгарший хIаллакдеш, кхачош дохку бохуш.

– Шуна хезнарг харц дац, паша. Адам леш ду. Дийнахь-бусий бIе сов стаг ле. Даа хIума дац. Мелла а мах болу хIума йуучух йоьхкина бевлла нах.

Эмин-пашас, цавешаш, мерах шок туьйхира.

– Тера дац, тера. Шуьгахь хIинца а масех эзар говр, шортта герз а ду.

– Царах къастийла дац тхан, тхаьш делла лаьттах даххалц.

– Шуна стенна оьшу герз? Шайн махкахь-м керстанаша хьийзош ца дуьтура шу. ХIинца дIабаьлла цаьргахьара кхерам.

– ХIета, хьо хIунда веана Муше, хьайца кхо эзар дошло валош? Царал сов, эзар мушахо а ву, боху, хьуна гIоьнна кечвелла.

Эмин-пашас жоп ца делира. Говрашкара охьабиссинарш йуха а говраш тIе бевлира. Вовшашкара хьал-де хоьттура Аьрзус а, Сайдуллас а.

– Кхузахь гIуллакхаш дика дац, боху ахь? – хоьттура Сайдуллас.

– Кешнашна уллохула ца девлира шу? И гу дIалаьцначу баьрзнех хIоранна а кIел дIавоьллина масех стаг ву. Белларш дIабохка ца кхиадо.

– Эрзерумехь иштта дукха ца хуьлу баларш.

– Цигахь кIезиг гулбелла вайнах. Кхузахь адам дукха IаьIна. Гатто йу. Даа рицкъа дац. Мацалла, цамгарш. Кху доьхначу хьола тIе схьагIерташ Эрзерумера нах а бу. Шу хIун ойла йолуш даьхкина? – хаьттира Аьрзус, шена хIумма а ца хуучуха.

Сайдуллас корта ластийра.

– Дера, Аьрзу, тхо хIумма а диканна ма ца догIу. XIapa меттиг йита йеза аш.

– Тхо мича гIyp ду?

– Шайна къастийначу махка тIe.

– Диарбекирал дехьий?

– ХIаъ.

– Хьуна гиний цигара мохк?

– Ца гина. Дикачех бацахь а, вуон бац, боху, иза.

– Тхуна гина иза. Нахана лаац цига баха.

– Нахана лааре хьуьйсур бац хIорш. Оьрсийн векало хIорш битац, кхузара шу малхбузехьа дIадига бохуш. Иштта бу, боху, вайна схьакхалха бакъо луш шина паччахьан хилла барт.

– Аш дийцинарг-м кхин ма дара. Уггар тоьллачу махка тIехь даха ховшор ду, кхузахь нахана йиллина лаьтташ йалсаманин неIарш йу бохуш.

– Iехийна. ХIокхара – тхо а, оха – нах а.

– Цхьана aгIop-м хила деззарг хиллера нахана, – оьгIазалла йоьссира Аьрзуга. – Оха, цхьадолчара, бехира, оцу Мусас а, Сайдуллас а дуьйцург дош ларий, махках ма довла. Уьш шайн кисанахь шортта деши долуш боьлху, цигахь церан гIуллакх вуон хир дац, ткъа шу, сагIадоьхургаш санна, лелар ду. Схьакхаьчна а валале, пашин чин делла Мусина. Хьо а, Эрзерумехь гIаланаш а эцна, ваха хиъна. Шеца баьхкина гатийуьртахой дIа а кхийсина, туркойн йуьртахь дIатарвелла Шахьби а. Аш балий xIapa нах кху жоьжахате. ГIеххьа болх хили. Ткъех шарахь шайн цIий Iенийначу Мусех а, уггар хала деанчу шарахь оьрсашкахьа а ваьлла, шен къомана тур айъинчу Сайдуллех а тешна, махках бевллачу нахана хила деззарг хилла!

ДIахIиттинчу полкашна бIе гIулч гергакхаьчча, говраш совцийра Аьрзуссий, Маккхалий. Севцира хьеший а. ХIинца Эмин-пашина шера гора нохчийн дошлой. Дика дой, тIедуьйхина тоъал цIена чоэш, белшаш тIехь башлакхаш, коьртахь холхазан куйнаш. ДогIмашна тIеоьзнна дихкина деза герзаш. Йаьлла йаххьаш, оьгIазе бIаьргаш. Амма цунна ца тосаделира тIехьа-тIехьара дошлой эгIаза, берашха нах хилар.

Леррина шозза-кхузза цаьрга бIаьрг а тоьхна, Маккхална тIевирзира иза.

– Цуьнан возаллин бусалба къаьмнийн халифан туркойн султанан цIарах цуьнан сийлалло садразама Iела-Пашас сайна тIедиллина декхар дохьуш веанчу сан оцу нахаца къамел дан деза, – хьалха корта тесира цо.

– Хьоьца къамел дан цара векалвина лай хьуна хьалха лаьтта-кх, паша-бей, – малхбалехьарчу нахах даг тIе куьг диллина, корта таIийра Маккхала.

Шена иза дуьххьара гуш санна, коьртера когашка охьа бIаьрг а тоьхна, йуха а Маккхалан йуьхь-дуьхьал хьаьжира Эмин-паша.

– Цуьнан возаллин султанан цIарах садразама Iела-Пашас суна тIедиллина, нийсса кхо де далале шу кхузара дIадаха аьлла.

Маккхала, вист ца хуьлуш, корта таIийра.

– Шайн махкахь оьрсаша, хIаллакдеш, кхачош дохкура шу. Цунах а ца Iаьбначу цара сацамбира, шу, махках даьхна, лаьхккина Сибрех дIадига, цигахь милла, мацалла дайъа, дийна бисинарш керста дине берзо. Шун тхьамданийн, динадайн дехарца кхуза веанчу Муса-пашас цуьнан возалле султане дехар дира, оцу балех хьалхадохуш, шу тIелацахьара аьлла. Бусалба къаьмнийн паччахьо цуьнан возалло Iабдул-Межида дош делира, дуьненан муьлххачу маьIIехь уьш белахь а, бохаме нисбеллачу шен динан вежаршна орцахвалар Дала шена тIедиллина декхар ду, ша реза ву нохчий тIеэца а, шен махкахь дехачу адамашка нисбеш, кхузахь уьш баха ховшо а аьлла.

Пашина тIетовш делахь а, йа ша ладугIуш ву бохург делахь а, шозза-кхузза корта таIийра Маккхала.

– Ша делла дош кхочушдеш, цуьнан возалло султано шуна мохк къастийра кху малхбале aгIop, шуна хIусамаш а кечйира. Амма оьрсашна лаац шу Россин дозанашна гергахьа совцийла. Цаьрца шен йукъаметтиг ца йохо, цуьнан возалло султано шуна Диарбекирна дехьа кхин мохк къастийна. Бутт сов хан йу тхан Iедало, цига дIагIо бохуш, шуьга дехарш ден. Амма шу хIинца а кхузара меттах ца девлла. Цул сов, аш талораш до кху гондIа. Шозза тIелатарш дина аш Муш-шахьарна. Шу кхуза кхаьччахьана, буьйсанна маьршша охьабийша йишйоцуш бу кху шина виллаетера нах. Цул сов, кхуза цхьана меттехь ткъех эзар адам гулделча, царна йукъа цамгар атта йаьржа, адамаш ле. Шуьгара ун даржарна кхерам бу махка. Шайн аьтто боьхначу дийнахь, хIаллакьхила йа керста дине дерза шайн кхаж баьллачу дийнахь, шаьш кIелхьардаьхначу цуьнан возаллин султанан беш хама бац шун, шаьш тIе а лаьцна, шайца рицкъа доькъучу кхузарчу нахана аш олу баркалла уьш талор, байъар ду. Кху махкахь шу дIатардаран гIуллакх суна тIедиллина цуьнан возалло султано. Ас жоп дала деза шун синойх а, аш диначу диканах, зуламах а. Нийсса кхо де далале xIapa меттиг дIацIанйан йеза аш.

Эмин-паша вист ца хуьлуш дIатийча, хаттар деш цуьнга хьаьжира Маккхал.

– Паша-эфенди дийцина ваьллий?

– Ваьлла.

– Паша-эфенди цхьана aгIop бакълоь. Оьрсашца бехха лаьттинчу тIамо ах хIаллакдина тхан къам. Дийна биснарш халачу хьолехь бу. Царна керста Iедална кIелсовца лаац. Кхоьру, шайн махкара дIадаьхна, Сибрех а дигна, керстанашна йукъа а даржийна, бусалба динах хаьдда, даймохк, къам доцуш шаьш дарна. Цундела хилла xIapa нах схьакхалха реза. Хаац, Алхазан Мусас шун паччахьца муха дийцина, амма тхан къомо векалвина цхьаннахьа а ца хьажийна иза. Iабдул-Межидера ду бохуш, нах кхуза схьабоьхуш, кехаташ цо даржийра тхан нахана йуккъе. Оцу кехат тIехь дара, кхузахь тхуна къастийна уггар тоьлла мохк бу, деш цIенош ду, дуьйчу хIуна, дуу-молучунна сагатдан ца оьшу, оха, тхешан вежарий санна, дезаш тIеоьцур ду шу бохуш. И кехаташ тхуна йукъадаржийнарг xIapa Сайдулла вара. Цхьаболу нах, оцу кехатех тешна, схьабаьхкира. Кхузахь мукъа а шайна маршо, синтем карор бацара-те аьлла. Амма, схьакхаьчча, нахана хиира шаьш гIалатдевлла хилар. Тхоьга мостагIаллица хьуьйсу кхузахь. Тхуна хьехийна йалсамани де дийне мел дели жоьжахате йоьрзуш йу. Тоххара чекхдаьлла оха тхайца схьадеана рицкъа. Адам хIаллакьхуьлуш ду. Аш бIе стагана лерина ло рицкъа царах эханна саласттал а ца хуьлу. Мацаллой, цамгарой кIелдитина адам дарделла. Дегнаш акхадевлла. Цара бекхам лоьху. Дерриг дуьне бехке до шайгарчу балина. Ткъа кху Iазапан гуш йист йац. Кхо де далале xIapa меттиг цIанйе, боху ахь. Муха?

Дошлойн полкашка бIаьрг бетташ Iачу Эмин-пашас, схьа а ца хьожуш, кхоьссира:

– Шайна билгалбинчу махка тIе дIадаха деза.

– Нах реза бац цига баха.

– ХIунда? – Маккхалехьа схьахьаьвзира Эмин-паша.

– Цигара мохк берзина, йекха бу. Токхечу лаьтта тIехь кхиъна тхан нах цигахь лийр бу.

– Шуна хIун моьтту, шайна уггар тоьллачуьра хадийна мохк лур бу моьтту шуна?

– Иштта аш тIе-м лаьцнера.

– Шуна хьалха цхьа а тIелацам ца бина оха. Цуьнан возалло султано дийцарш оьрсийн паччахьца дина.

– Ткъа тхо схьакхойкхуш долу цуьнан кехат?

Эмин-паша, бIаьргаш къарзийна, Маккхална тIевогIавелира:

– Ахь дуьйцург хIун кехат ду? Цхьа а кехат ца йаздина цо нохчашка. Шуна йуккъе даржийна кехаташ харц ду. Оьрсийн хьаькамаша, султанан цIарах йаз а дина, шуна йукъадаржийна.

Маккхаллий, Аьрзуй цецваьлла Сайдуллега хьаьжира.

– Вай кхоьллинчу Делора, суна хууш ма дац и кехаташ харц-бакъ хилар! – воьхна хьаьвзира Сайдулла. – Соьга Алхазан Мусас деллера уьш, ткъа цунна мичара девллера суна хаац.

– Ткъа Алхазан Мусас шуьца бина барт? – хеттарш дора Маккхала, цхьана хIуманах шекваьлла, дуьхе кхиа гIерташ. – Иза-х хиллий кхузахь?

– ХIаъа, цуьнца барт хилла. Хилла оьрсийн паччахьца а. Цигара шайн лаамехь схьавеанарг кхузахь тIеэца. Амма оьрсаша тхоьгара дош даьккхина церан дозанна шу генадаха. Цкъа-делахь, кху виллаетехь мохк бац шу охьаховшо, шолгIа-делахь, оьрсаша дуьхьало йо кху aгIop шу дитарна. Цхьа кIира далале, xIapa тогIи йассо йеза аш. Цхьацца эзарнах тобанаш йина, новкъа довла деза шу. Новкъахь шуна зиэн-зулам ца хилийта, xIop а тобанна улло оха ха хIоттор ду, – элира цо, кхеран зуламах шаьш лардан дагахь.

Маккхал хаттаре Аьрзуга хьаьжира.

– Тхо гIyp дац цига, – сацамболлуш жоп делира Аьрзус.

– ГIур дац бохург хIун ду? – Аьрзуна тIевирзира Эмин-паша. – ТIаьхье шу доьлхуш йоьрзур йу цуьнан. Нусрет-пашас санна, ас ловзор дац шу. Сан кхо эзар дошло ву Мушехь лаьтташ. Бертахь цa довлахь, нуьцкъала лохкур ду. Шайн тIелхигаш схьаэца ца кхуьуьйтуш. – Оьрсашца церан мостагIалла тIеттIа марсадаккха дагахь тIетуьйхира цо: – И ца дича, тхо дитац оьрсийн Iедало. Церан комиссар ву Эрзерумехь. Дийна йа дайъий, шу кхузара дIадаха, боху цо.

Аьрзуна дукхазза хезнера, туркойн эскарш шаьш тоьллачу меттехь Iаламат къиза хуьлу, церан къинхетаме догдохуьйла йац бохуш. Цо сацамбира барта къовсамехь а цунна хьалхе ца йала:

– Шайга хIун дало хьовса хIета. Далаза ца довлахь, хаза, дала а хууш, лийр ду тхо. Нагахь ца дитахь, тхо кийча ду лата. ТIаьххьарчу стагана тIехIитталц.

Схьахьаьжначу Эмин-пашина хIумма а диканиг ца гира Аьрзун бIаьргаш чохь. Эмин-пашина моьттура шен дешнаша иза кагвина. Амма иза гена дара. Эмин-пашина хIумма а диканиг ца хьоьхура цуьнан богучу бIаьргаша. Аьрзун ира хьажар лан ца делла, Эмин-паша цхьа бIе гIулч шена гена лаьттачу эскаре хьежа хIоьттира. Дера йаххьаш. Бакълоь xIapa догдика эфенди. Шайна тIехь хIоттийначу харцоно, Iазапо бIарздина, дегнаш дарделла оцу нехан. Эмин-паша дуй баа ваьхьар вара уьш лата куьйгаш кIамделла хиларх. Летта балар гIоли йу царна, мацалла лечул. ХIан-хIа, кху сохьта цаьрца забарш ца оьшу. Лаххара а, кхо эзар дошло хир ву уьш. TIe, гIашлой а хила мега цхьанхьа. Цул сов, дуьйцуш ма ду, церан зударий а, бераш а лета бохуш. Цхьа иттех эзар дошло ца хилча, хIокхарна тIегIертар кхераме ду.

– ХIета, и тIаьххьара дош ду-кх шун? – йуьхьанцачул кIеда хаьттира туркочо.

– ХIаъ, тIаьххьара дош ду, – жоп делира Маккхала. – Нах реза бац Диарбекирна дехьа баха. Цаьрга хьоьжуш Iожалла йу цигахь.

– Кхузахь ма ца дуьту шу, – къамела йукъа вуьйлира Сайдулла. – ЦIий Iанош доьрзур ду-кх xIapa.

– Iанахь, тхайниг Iенар ду-кх, – човхийра иза Аьрзус. – Хьан цIока дийна йисчахьана, xIapa нах-м белча а дац хIума. Дукха хьоме йу хьан иза. Ши кепек мах цуьнан боццушехь!

– Аьрзу! Со мила ву дицделла хьуна? – йуьхьа тIе цIе кхерстира Сайдуллин.

– Ца дицделла, Къуръанор-кх! Вайнахана тIе Iаьржа де хIоьттича, хьо санна мел верг эцна, церан мостагIашкахьа ваьлла, лай хилла, царна чухIоьттина, айхьа бохург цигахь ца хуьлий хиъча, xIapa Iовдалш балош схьавеана ГихтIарчу Iуспанан Сайдулла вац хьо?

– Аш хIун къуьйсу? – резавоцуш вистхилира Эмин-паша оьгIазвахана вехьачу Сайдуллей, жергонца цуьнга хьоьжучу Аьрзугий хьаьжна.

Оццул са сиха Сайдулла дIатийра, кхин дош аьлла вистхилча, ша нахала вер вуйла хууш. Аьрзус тергал ца веш витира иза, цкъа а шен цуьнца хIумма а ца деача санна.

– ХIетте а, цхьана кIиранах ладугIур ду оха, – Маккхална тIевирзира Эмин-паша. – ТIаккха а шу кхузара дIа ца довлахь, мел ца лаахь а, ницкъ тIетаIоза девр дац. Ойла йан а, вовшех дагадовла а де-буьйса ду шуна.

– Стенна оьшу эрна хабарш дийца, паша-эфенди? – йерриг догдохийла йохош, жоп делира Маккхала. – Нах реза бац цига кхалха.

– Церан хIун ойла йу ткъа?

– Кхузахь гIолечу махка тIехь совца.

– Кхузахь шуна бала мукъа мохк бац. Кхузара латта цхьаццаннан долахь ду.

– ХIета, йуханехьа, цIа гIyp ду тхо.

– Мича?

– Тхешан даймахка.

Эмин-паша кIоршаме велавелира:

– ЦIа бохург дIадаьлла шун, нохчо, – Эмин-пашас аз айъира. – Шайн даймохк хиллехь, шу догIур а дацара схьа. Нагахь шуна хилийта лаахь, хIинца дуьйна xIapa хир бу шун даймохк.

– Синтем, паргIато лоьхуш баьхкина xIapa нах шун махка, – элира Маккхала. – Дала декъалвийр ву церан аьтто бинарг, царна оцу тIе некъ хьехнарг.

– И некъ шуна гайтина. Иза цуьрриг хьийзаш бац, шайга бохучу дIагIахь. И лаьтта дошлой цуьнан возаллин султанан байракх кIел хIиттабахь, дуьне а декъала хир ду шун. Цуьнан возалло султано шен къинхетамечу тIома кIел кхобур ду шу. Ткъа майра ши тIемало а, цхьаъ Iеламча а волу шуьша даржехь лакхавер ву. И сан дош ду шуна…

– Баркалла, паша-эфенди, – дуккха а дийца ойла йолу Эмин-паша йукъахваьккхира Маккхала. – Тхо хир дац шун чалтачаш. Йуханехьа, цIа даха сацамбина оха. Кхетий хьо, паша-эфенди, – тхешан даймахка дерза. Тхан бу иза. Шуна а, йа оьрсашна а хир боцуш. Аш а, цара а мичча лехкарх, хьаьвззина тхешан даймахка доьрзур ду тхо.

Эмин-паша кIоршаме велакъежира:

– Ткъа схьа хIунда даьхкина шу?

– Аш дуьйцучух Iехаделла.

– Оцу нахана лаьий ткъа йуханехьа кхалха? – дошлошкахьа куьг тесира Эмин-пашас. – Хьанна хаьа, царна Iен лаьий а? Аш дегазбохий а уьш?

– Хаттахьа, паша-эфенди.

Эмин-пашин горга йуьхь цIеххьана йекхайелира. Нийсачу мера кIелхьара Iаьржа ши мекх айъира делаозийначу стаммийчу балдаша.

– Баккъал, Шамхалбек, хIунда ца хотту ахь оцу нахе, царна кхузахь Iен лаьий? – хIетталц цхьа дош аьлла а вист ца хиллачу къоначу Шамхалбекехьа вирзира паша. – Хаийтахьа царна вай бохург динарг цкъа а дохковер воцийла.

Даг тIе аьтту куьг дуьллуш, лохха корта таIорца Эмин-пашина суждане а вахана, чоже кIажаш тоьхна, кхоссабалийтина йора дин эскарна хьалха кхаьчча, цIеххьана урх йухаоьзна, тIехьарчу когаш тIе а хIоттош, сацийра цо.

– Нохчий! – мохь туьйхира цо, карзахбаьлла дин а сецош. – Хазахета ца девлла вай вешан даймахках. Аттачу балхах ца даьхкина вай нехан хийрачу махка. XIapa туркой ненан вежарий бац вайн дезаден, кхара дехна ца далийна кхуза, вайна и моттахь а. Мухха делахь а, нехан хийрачу махкахь ду вай. КIелхIитта тхов бац шун, охьаховша лаьттан коржам йац шун. Карара рицкъа кхачийна шун, кхин тIе и дан меттиг а бац. Мацалло, уьно хьоькхуш, кхачош лаьтта шу. Вайнехан Iовдалчу куралло хIаллакдеш лаьтта шу. Кху гондIарчу бахархойн ницкъ бац шу кхаба. Цул сов, аш, талораш деш, нах бойъуш, шайца гамбина уьш. Шайга аьлларг, гIиллакхе даьккхича, шаьш дан догIург аш ца даро шен хьаькамаллех вохий Нусрет-паша. Тахана шу долчу веана туркойн паччахьо кхузара нах бертахь йа бертаза дIабаха хьажийна Эрзеруман вели Эмин-паша. Бертахь дIадовла кхузара, ца довлахь, де а бехк-гуьнахь доцчу зударийн, берийн цIий Iенар ду. Шун цIарах жоп деллачу Аьрзуссий, Маккхалий, кхузара дIадовла шу реза дац, боху. Бакъ дуй иза?

Хаттар деш, нехан йаххьаш тIехула бIаьрг кхарстийра Шамхалбека. Амма цхьа а вист ца хилира. Мотт сецча санна, лаьттара адам.

– Цхьана махкара, цхьана цIийх схьадевлла цхьа нохчий – вежарий ду вай, – мохь туьйхира цо йуха а. – Цундела, суна лаац шу Iехо, шуна хьалха лаьтта иэрчо шух лечкъо. Эмин-пашас шеца далийна эскар ду кхо эзар дошло. Цунна гIоьнна кечдина ду Мушан виллаетера эскарш а. Шу кхузара дIадохуш гIo дийр долуш бу кху гондIарчу шахьаршкарий, йарташкарий бахархой. Кхузара меттах а даьхна, Диарбекирехьа шу дIадигар хилла баьлла сацам бу. Иза боху паччахьо Iабдул-Межида. Цхьа кIира далале кхузара шу дIа ца довлахь, ша эскаршка омра дийр ду, боху Эмин-пашас. Эрна хIаллак ма хила, нах. Шу летта лийр ду, ткъа шул тIаьхьадисина шун бераш, зударий, дола дан дай боцуш, мацалла лийр бу. Шайн коьртера и Iовдал ойла дIа а йаккхий, шайга бохург диэ. Диарбекиран виллаете дIакхалха. Шуьга ма-буьйццу, вуон бац цигара мохк. Мохк хоьржучохь дац шун гIуллакх. Цул сов, аш массара лаьттаца болх бойла аьлла а дац. Луучунна таронаш йу, цкъа а нахаран баьлча а ца лоцуш, эла санна, ваха. Къурайшин цIийнах схьаваьллачу, Дала бусалба къаьмнийн паччахь вина ваийтинчу Iабдул-Межида шен байракх кIел хIитта, боху шуьга. Цунна хаьа, ДегIастанахь ислам чIагIдеш, ислам лардеш, вай майра летар. Цунна хаьа, керста паччахьо вай къиза хьийзор, вай, хIаллакдеш, кхачош хилар. Цундела лаьцна цо вай шена тIе. Диканна дуьхьал – дика!

Хабарна хьасарта вахана Шамхалбек йуккъерчу полкана хьалхахула боларахь дIасаволавелира.

– Вайл хьалха кхуза баьхкина эдагий, чергазий туркойн эскаре хIиттина. Масех бIо бу царах вовшахтоьхна. ХIоранна а маьхза говр, тIедуха барзакъ, герз делла царна. Маьхза ду царна дуург-мерг а. Цул сов, йал йу царна шарна хIоттийна. Вайна цIахь гIенах а ца гина ахча. Вайн ирс – вайн тарраш буьххьехь, бархI са болчу мажарийн Iалашонаш тIехь ду, кIентий! ТIамехь гоьваьллачунна чин, совгIаташ хир ду. Кху сохьта дан дезарш а ду цхьа пайдабоццу гIуллакхаш. ХIокху туркойн Iедална дуьхьалонаш йен керстанаш дIатебар. Уьстамалхула, хIордал дехьара керстанаш хьоьшуш лелаш эдагий а, чергазой а бу. Ткъа кху aгIop вай хир ду. XIapa шайн дена неIалт хилла эрмалой а, гуьржий а отуш. Уьш ма бара вай дохо оьрсашна гIo динарш! Царах ма бара вайна тIехь уггар ирча къизалла латтийна инарлаш! Ткъа хIонс мел карайогIур йу! Вешан мостагIех бекхам иэцар, дуьненан хьал, эхартахь лакхара дарж – уьш кхо пайда хир бу вайна! Цул сов, мацца а цкъа оьрсашца туркойн тIом болабелча, вешан мохк гаурех маьршабаккха аьтто а хир бу вайн. Оцу тIехь вайна гIо дан дош делла Iабдул-Межида! Эскаре хIотта резаверг схьакъаста!..

Нахе мохь бетташ говрахь вогIу Шамхалбек шена уллохула тIехволуш, цуьнга лохха вистхилира полкана иттех гIулч хьалха лаьтта Чора.

– ХIай къутIа, хIай, дIадалахьа тхуна гучуьра! ХIун до ахь, къуьрдиг санна, йиэкаш! Кхин хьо суна улло нислахь, ас, тоьхна, ши дакъа дийр ду хьох!

Цуьнан дешнаша, бетах тIара кхетча санна, вагийна Шамхалбек, говр тIаьхьарчу когаш тIехь йуха а хьовзош, доьхкарх йоллучу тапчин макъарх ка а тухуш, Чорегахьа вирзира. Важа-м шеквацара. Ца гора йуьхьа тIехь оьгIазалла а. Шен хьаьрсачу мекхех дайн куьг хьоькхуш, велакъежира иза. Амма оцу веларо цуьрриг диканиг ца хьоьхура. Бухара балда цергаш йуккъехь Iаьвдина, цIий тасийтира Шамхалбека. Дош дац-кх и хьаьрса мунда тоьхна йожо ницкъ цахилар. Бац-кх. Тахана тоьлур вац иза. Цхьа де догIур ду xIapa иэхь декха. Гена дац и де. ХIетталц сатухур цо.

Гома Чорега а хьаьжна, шен говр човхийна, хьалхахьа дIавахара Шамхалбек. Иза мел гIертарх а, йуха къамел ца долалора цуьнан. Ткъа дошлой лаьттара бист ца хуьлуш. Моьттур дара, уьш тIулгах боьттина.

– Бист ца хила дуй биъна цара, Шамхалбек? – хаьттира Эмин-пашас, шен ца хиллачу кхиамо догдохийна а, Чорица хиллачу гIир-миро оьгIазвахийтина а кхехкаш, тIевеанчу Шамхалбеке. – ХIумма дац, цхьа кIира даьлча, вай бостур бу церан мотт. Ткъа тIаьхьалонах жоьпалла а, оцу адамийн къа а шуьшинна хир ду, ши стаг, – кхоьссира цо, Аьрзуна тIе а вирзина. – Тахана йеари де ду. ТIейогIучу йеарехь малх гIушлакхе баьллачу хенахь, шу кхузара дIадевлла аьлла, суна хабар ца кхачахь, къамел кхечу кепара дан дезар ду сан. Марша Iойла шу!

Урх буйна а къевлина, дIаваха кечвелла Эмин-паша сацийра Маккхала.

– Собар, паша-эфенди. Хьуна атта ду оьгIазваха. Цкъа-делахь, хьайн махкахь ву хьо, шолгIа-делахь, хьайн паччахьо боккха ницкъ белла, хьайна луъург дан тхуна тIехецна ву хьо, кхозлагIа-делахь, xIapa нах ахь байъарх, дуьненахь а, эхартахь а хьоьга жоп доьхур дац. ХIунда аьлча ахь кхочушдийриг хьайн паччахьан омра ду. Ткъа тхойшиъ кху декъазчу наха векалвина шайн лаам хьоьга дIахьебан. Тхойшиннан бакъо йац, царах дага ца волуш, тхайггара жоп дала. Тхойшинна лаъане ца лаьа оцу мисканийн цIий Iенийла. Ткъа жимма а хьо собаре ца хилахь, гIуллакх оцу тIе долуш лаьтта. Оцу адамийн дегнаш дарделла, уьш карзахбаха цхьа цуьрг бахьана тоьур ду. Цхьа итт де хан лохьа тхуна ойла йан. ТIаккха тхо йа аш хьийсочу Диарбекирехьа дIагIур ду, йа кхузахь дала совцур ду, йа тхешан махка йуханехьа гIоьртур ду.

– Дика ду, – шегахь толам хаабелла, курра вистхилира Эмин-паша. – Итт де хан йу шуна. Со ладоьгIуш хир ву. Амма, хаалаш, ас ловзор дац шу, Нусрет-пашас йа ИсмаIал-пашас санна.

* * *

Пашин отряд йортахь кешнийн барзехула дIахьаьвзича, Чорин полка йуккъера схьаиккхина, говр хаьхкина Аьрзуна тIевеара Коьра.

– Ахь хIун до, Коьра? – хаьттира Аьрзус, шен къоначу йуьртахочун йоьхна, цIиййелла йуьхь а гина. – Айхьа дагалаьцнарг дитац ахь? МIаьчига хIун боху?

– Дада реза ву, – цIийвелира Коьра. – Кхетий хьо, Аьрзу, ас Iаьлбагна дош делла туркойн эскаре хIотта. Нагахь Шамхалбека соьга эпсарна дешийта дош лахь, со дIайазве ала воллу со. Тхан доьзалх тхо кхоъ бен ца дисна: сой, дадий, йоккхахйолу йиший. Ас царна беш пайда ма бац, кху туьпахь сецарх. Хьанна хаьа, эпсар хилла, вайн махка верзахь, сох пайда бала а мега вайн къомана…

– Иза-м дукха ма дийцинера вайша, Коьра, – доккха садаьккхира Аьрзус. – Кхин вуй хьоьца ваха лууш?

– Цхьа кIант ву. Бенара Габа…

– Делахь, хIун дийр ду хьуна, Коьра, МIаьчига дIахецча, хьо сецо бакъо йац сан. И Шамхалбек саьхьара стаг ву хьуна. Варлахь, цуьнга хьуо Iеха ма вайталахь. Эпсарийн дешар деша хьо охьахааваллац, цхьана а кехат тIе куьг ма таIаделахь. ДIагIо, Дала аьтто бойла хьан!

VIII корта, ДАЙМАХКАРА КОСТАШ

Некъ дика хуьлда хьан, хьомсара гIаргIули,

Накъостца, кIорнешца, цIа йоьду хьо гена,

Ахь стохка попа тIехь битинчу хьайн бена…

О. Туманян. МухIажарийн илли

1

Туьпа вогIу туркойн паша тIеэца кечамбеш, Болатна чIогIа лиира Коьрица цхьаьна Чорин дошлойн бIаьна йукъахIотта. Амма Болатан дин бацара. Туьпахь ха дан витина иза догдаьттIа вала-м ца велира. Цигахь-м цул баккхийниш а, гIарабевлла тIемалой а бисинера. Болатан ден ДанчIин санна, говраш йелларш а бара царна йуккъехь, цIера схьадогIуш цахилларш а бара. Шен дагахь дерг Аьрзуга дIа-м хаийтира цо. Ткъа вукхо, вела а велла, букъа тIе дайн куьг тоьхна, витира. Жима ву хьо, бохура. ХIетте а, баккхийчех а тоьхна, туьпахь ха дан витарх воккхавеш Iе.

Болатна шера гира туьпа вогIу туркойн паша. Болатна уллохула тIехбевлира уьш. Пашех цуьрриг цец ца велира Болат. Амма цунна тIаьхьабогIучу дошлошна йуккъехь Шахьбин кIант Хьабиб гича, шен декхар а дицделла, акъваьлла висира иза.

И дерриг а дицдира йухайирзина цунна уллохула тIехйаьллачу туркойн отрядна тIаьхьа ма-йоьлхху хецна говраш хаьхкина, тIаьхьаваханчу Коьрас а, бенойн Габас а. Шу стенга доьлху аьлла, царна тIаьхьа мохь туьйхира Болата, ткъа важа шиъ кхуьнан мохь хезехь а вацара.

Пхиппа цхьаьна хIуттуш, нийсачу магIаршца, назманашца туьпа бирзира нах. Массарел хьалха туьпа вуьйлира Аьрзуй, Маккхаллий. Цаьршинна ткъех гIулч тIаьхьавогIура Чорин пхибIе. Чорина тIаьхьавогIучу Iелин каралаьцна йара тIехь седа а, бутт а болуш баьццара байракх.

ЛаилахI, иллаллахI,

ЛаилахI, иллаллахI…

Цхьана эшшарехь дIасатехкара дошлойн кортош. Ца гора церан йаххьаш тIехь зуькар олучу хенахь хуьлу шовкъ. Дорцана Iаржйелла стигал санна, кхоьлина йара церан йаххьаш. Шайн дахарехь маса бIозза бирзинера и нах тIамера цIа. Толам боккхий а, шаьш оьший а боьрзура. Баккъал аьлча, тIамехь цхьа а ма ца тоьлу. Массо а оьшу-кх. Тоьлларш а, иэшнарш а – шиннахьарниш а оьшу. ТIамера цIа боьрзура шайн безачийн, гергарчийн, йуьртахойн декъий а дохьуш. И дийна бисинарш санна, могаш, самукъане, дуьне дезаш йуьртах бевллачу нехан декъий. Эвлахь да-нана, йижарий йа зудий, берашший, йа йезар йитина арабевллачу нехан декъий. Йа шаьш генахь долуш мостагIчо йагийна чим биначу йуьрта боьрзура. Шайн доьзалеххий, безачеххий хилларг цахааро кийра шийла ша а буьллий.

Кхана, йа цхьа сахьт даьлча а, шайх хIун хир ду а ца хууш.

ХIетте а, тахана санна, дегнаш духий ца хуьлура уьш. Дера-м хуьлура, лоьмаш санна, амма дегнаш духий ца хуьлура. ХIор а бекхам иэца лаарх вуьзна. Даймехкан лаьтто ницкъ лора царна. Тахана церан йурт йагийча, оцу овкъарш тIехь кхана йуха а цIенош дугIура цара. И йуькъа хьаннаш, сийна раьгIнаш, лекха лаьмнаш, и токхе латта церан ма дара. Церан дай ма бара уьш. Царна цигахь ма вевзара шайн мостагI а, доттагI а.

Оцу бехачу тIеман иэрчонел ирча ду-кх царна xIapa таханлера де. Муха ца хуьлу, цкъа кхалла рицкъа а доцуш, оцу туьпахь церан бераш, зударий, дай, наной, йижарий хилча. Цомгаш, Iожаллина эгна Iохкуш. ХIорш тIерабевллачу масех сахьтехь са дIадаьлларг маса хир ву.

Герз ду, дой ду тIамехь бахчабеллачу оцу бIаьхойн. ХIетте а, ницкъ бац-кх церан и шайна безарш а, шаьш а оцу мецачу Iожаллех кIелхьарбаха. Кхузара ког биллал а латта, цхьа а дитт дац цхьа да воцуш. Йа нехан, йа пачхьалкхан доцуш.

Гуобаьккхина гуонаха кхуьуш йалташ, стоьмаш бу, дажош даьхний ду, ткъа xIapa мисканаш мацалла хIаллакьхуьлу.

Бехк буй ткъа церан талорашдарх, Мушана тIелетарх, кхузара дIабовла цалаарх, даймахке сатийсарх?

Дошлошка, шайн-шайн доьзалшка дерзий, паргIат хила а аьлла, шайн тоьла йолчухьа дIавахара Аьрзуй, Маккхаллий.

Цкъа ойла хилира Болатан, царна тIаьхьа а вахана, туркойн пашица хилла къамел хаа. Цаьршиннан йаххьаш, стенна делахь а, цхьана хIуманна кхоьлина а гина, тIаккхахула хоттур ша аьлла, шайн буьне вахара иза.

КIордийнера Болатна xIapa туп. ТIуьна баннаш. Цецах санна, чекхдуьйлура догIа, мох, хьожа. Тап ша кешнашкара хьожа. Мел гIертарх а, ницкъ ца кхочура кхузахь цIано латто. Туьпана йуьстаха хьаштана ца эхалора бераш, цомгашниш. Довхачу дийнахь къаьсттина чIогIа хуьлура хьожа. Мезаша а лаьттара дойъуш. ДIасадовла, самукъадала меттиг бац. Дуьненах а догдаьккхина хIокху туьпо. Велла дIавалар гIоли хетара, амма ойла ца соцура цу тIехь а. ТаIIийна цхьанхьа лаьттах а воьллина, тIехь жима барз бийр бу, цхьа шо далале и шарлур бу, ткъа хьо каш доцуш вовр ву. Цул сов, цIа сатуьйсу. Даймахке.

Наний, йиший тоьлин бертехь карийра цунна. ДанчIин хечин когаш хадийна, уьш дерзош йоллура Хеда. Де довха доллушехь, доккхачу корталех хьаьрчина, цунна йуххехь Iара Човка.

– ХIорш Iалашйина девр дац вай, Болат, – элира Хедас, ша дечунна резавоцуш, цецваьлла, чам байна шега хьоьжу кIант гина. – Цхьацца тойеш, хьуна ца тойахь, кхин хир ала меттиг бац вайн.

Вист ца хуьлуш Човкина улло охьахиира Болат.

– Бота, – халла хезаш кхайкхира йиша.

Болат йишега хьаьжира.

– Ахь хIун боху, Човка?

– Оцу дIочеран стага селхана шайна моз а, бIараш а деана хьуьнхара, – дехьо лаьттачу цхьана майртуьпхочун тоьли тIе пIелг хьажийра цо. – Церан йоIехь ши бIар дара. Суна цхьаъ ца делира цо. Ахь вайна деача, ас а лур дац цунна…

Йиша шена тIе а озийна, цуьнан жима корта шен некха тIе а таIийна, коьртах куьг хьаькхира Болата. ТIаккха, меллаша и дIа а хилийна, гIеттина, тоьли чу вахара. Шен йукъах жима шаьлта а йихкина, цуьнан ворхI шо дуьзча, дас совгIатана йелла, чоин массо бустам хIоъ-молханах буьзна, мацах цкъа Аьрзус шена йелла, ша хьоме Iалашйен тапча доьхкарх йоьллина, кара жима чIижалг лаьцна, аравелира иза.

– Ахь хIун до, Болат? – кIентан кечваларо, даим санна, даг чу кхерам тесира нанна.

– Жимма хьаннашкахула кхарста со.

– Варийлахь, Болат, нехан рицкъанна тIе ма кховдалахь. Къоланна тIехь лаьцнарг хIокхара шайн кайаьллачохь, къайлавер вуйла хиъча, тухий, воьй, цхьанхьа дIатаIаво хьуна. Нехан хьарам хIума ца оьшу вайна. Нагахь хьуна хIума хилахь, тIаьхье йоцуш вов хьан да, пана йуьсу тхойша…

– Нана, со воккха ма хилла хIинца, – нанна синтембан гIоьртира Болат. – Ахь цабахарх, суна шадерг хаьа. Ма кхералахь, со гIоьртар вац хьуна нехан керта. Эцца хьаннашкахь йиса-йоьжна акха стом-хIума йуйла хьаьжна, вогIу. Суна са ма гатделахь.

– Варийлахь, хьожуш лелалахь, Болат. Оцу хьаннашкахь черчий хуьлу, боху…

Да велчахьана тахана дуьххьара велакъежира Болат:

– Ча хIун йу? Вайн лаьмнашкахь оха масане йийна иза! Кхузарчал дераниш!

– Иза вайн махкахь дара, Болат, ткъа xIapa нехан мохк бу. Кхузахь тешам боцуш ду дерриг а, – са ца туьйра ненан.

– Ма кхера, нана. Со могаш-дийна цIа воьрзур ву хьуна. Нагахь со хьелахь, са ма гатделахь!

Воккхачу стага санна, йезза гIулч йоккхуш, тоьланаш йуккъехула дIавоьдучу кIантана тIаьхьахьаьжжинчохь йисира Хеди.

– Везан Дела, ларвелахь иза! – Деле кхайкхира иза. – Айхьа суна цхьаъ бен ца велла кIант ларвелахь. Дац-кх сан и доцург хIума. Веза Дела, хьан кара, пайхамарийн, устазийн кара вели-кх ас иза. Шу орцах довлалаш цунна…

2

Оцу тIаьххьарчу баттахь, мацалло лоьллуш, дукха кхирстинера Болат кху ламанца. Амма цкъа а, тахана санна, некъ ца тайнера цунна.

Кху суьйранна дуьххьара дайделира цуьнан дог. Цхьа хаза там бора цунна йазйеллачу керарчу чIижалго а, четахь диэкачу ткъех бIаро а.

«Дела къинхетаме ву, – бохура цо шега. – Дала аьтто бийр бу сан наний, йиший хене йаккха. Ма хазахетар ду-кх Човкина…»

Да дIа а воьллина, цIа вирзинчул тIаьхьа цIеххьана, шена а хаалуш, хийцавелира Болат. ХIетталц цунна цкъа а дага ца догIура шайн доьзалан а, кхуза гулделлачу адамийн а кхолламан ойла йан. Дерригенан ойла йийриг а, гIайгIа бийриг а да вара. Ткъа Болат, шена хилча – йууш, ца хилча – меца туьпахулий, гондIарчу лаьмнашций кхерсташ лелара.

Дел тIаьхьа синтем байра цуьнан. ХIетталц цуьнан терго ца хиллера ненан коьртан къежйеллачу месийн, чуэгначу беснийн а, дуткъаделлачу логан а, букархьаьвзинчу букъан а. ХIетталц цуьнан терго ца хиллера жимачу йишин гIайгIанах буьзна тIехтуьйсучу Iаьржачу бIаьргийн. Да веллачул тIаьхьа делакъажар дицделлера Болатан балдашна. Ца йогура бIаьргаш чохь хьалхалера жималлин цIе а. ХIинца иза, воккханиг санна, вевзарг цомгаш хиллехь, цуьнга хьажа а воьдура, шен ницкъ кхочу гIo деш, вуон-дикане а хьийзара. Жима дог доруш, доттуш шегахь бала белахь а, нийсарошна тамана хабар дийца а гIертара.

Вуон дара Болатан гIуллакх. Цуьнан йуьртахой, гергарниш берриг бохург санна беллера. Биснарш башха хIокхуьнца гIуллакх дерш бацара. Хилча а, хIун дара иза. ХIор а воллура ца вала гIepташ. Нахана гIo дечохь вацара цхьа а. Ткъа Болат мел къонах хила гIертарх, ницкъ бац цуьнгахь шен наний, йиший кхаба. Нагахь оцу туркойн инарло, шен эскаршца йуха а веана, кхузара кхин а дIахьовсадахь, уьш муха гIyp бу? Цера-х йа говр а, йа cтy-ворда а дац. ГIелйелла кIелйисина йолуш лаьтта нана а, йиша а. Нагахь мухха кхаьчна а дIакхачахь, цигахь хIусамаш а муха йан йеза, латта лахь, иза дуьйш-дерзош муха лело деза? Нагахь наний, йиший лахь? Аьрзуй, Маккхаллий кхузахь мел ву-м, гIортор йара цуьнан. Нагахь цаьршинна цхьаъ хилахь?..

Малх дIабуза регIа тIе лахбелира. Деха IиндагIаш дийшинера ломан когашка. Ломара йуьрта охьалоьхкура бежанаш, уьстагIий, гезарий… ЦIехьа мел гIоьрти, Iоьхура уьш. Царна дуьхьал Iоьхура эсий, буьхьигаш, Iахарий. Оцу гIовгIано Болатна дагатесира генахь бисина даймохк, вина йурт…

Туркойн йуьртахула чекх ца вала, шена хьаьвзаш доллушехь, гатесна дIахьаьвзира Болат. Йуьртан лахахула бехачу берда кIелхула гIашлойн новкъа воьдучу цунна хьалха кIохцал-коьллийн боьлакна тIехула хьийза хьаргIанаш гира. Коьллаш йуккъе охьаховша лахлуш, йуха а, цхьана хIумано къахкайой, хIаваэ хьалаийъалуш, диттийн баххьаш тIе а хуьйшуш, охьахьуьйсура уьш.

Герга мел гIоьрти, жIаьлийн летар, йетта кIомсарш а хезира.

Болатна хаьара, меттигерчу бахархоша цомгаш хилла къен делла шайн бежана эвлал ара дIакхуссийла. Къей, цомгаш даларрий хьехочохь боцчу наха иштта дIакхоьссина карийнарг, шаьш тIекхаьчча, къайлаха туьпа а йохьий, йуура. И хьаргIанаш йайча, жIаьлеш лета хезча, хазахийтира Болатна. Хьанна хаьа, селхана-тахана дIакхоьссина бежана-газа хила а мегий иза-м. Дукха вуон хилаза делахь, кIедочуьра даьккхина жижиг хьур дара-кх. Наха санна, лачкъийна. Бода боллалц кхузахь а Iийна. Цхьанна гича, хаза хир дац. Хьенехан кIант къиэйелла хIуманаш йууш ву, бохур ду.

ЖIаьлийн гIовгIа дукха дера а хетта, элхьамчан гIаж йаьккхина, тапчин лергара молха а теллина, берда кIел хьалагIоьртира Болат. Иза гергакхаьчча, «пхьакх-пхьакх» аьлла айъайелла, хьуьнехьа дIайахара хьаргIанаш. Лахо ваьлча, Болатна гира шайн хIонсана гена-гена хиъна Iен масех жIаьла. Лаьттах, диттах гIаж тоьхна, царна хичаш йира Болата. ЖIаьлеш дегаза дIадевлира. Коьллаш дIаса а тоьттуш, масех гIулч хьалха тесначу Болатан дегIе зуз хьаьдира, коьрта тIера массо чо, кIохцал санна, ирахIоьттира. Цунна хьалха жIаьлеша даьстина керла даьккхина гомха каш дара. ХIетта жIаьлеша араийзийначу докъан кегий когаш а, тIейуьйхина чордачу машин эттIа хеча а, чоин тIемгаш а гира цунна.

Цкъа ойла хилира Болатан, гIад ма-дду ведда, оцу меттигна генавала. Амма бIаьрнегIар тухучу йукъана хийцайелира и ойла. Дагадаьхкира, шен да кхелхинчу буса нана ша чуьра араваккха гIоьртича, Аьрзус аьлла дешнаш: «Волийта ахь иза. Халонаш хIинца а хьалха йу». Дагадеара, мел йаккхий халонаш, мел инзаре эрчонаш тIеIиттайаларх, воха а, йухавала а йиш йоцуш ша ден метта висина доьзалан да хилар. ТIехула тIе, кIезиг гина цунна и декъий, ша хаъал хилчахьана? Цхьана-шина шарахь денна гина цунна байъинарш, ткъа кхуза кхаьчча цунна гинчу беллачийн хьесап дина а вер вац. Бакъду, цаьрга и хьожучу хенахь цкъа а ша ца хилла иза, хIинца санна. Шен дог ирахIотто гIертара иза. Ма кхера, ДанчIин Болат, тIегIо! Ишттачохь вада ма ца Iамийна хьо хьайн дас а, хьехамчас а – къеначу Залмас, майрачу Аьрзус, хьекъалечу Берсас, догдикачу Маккхала. Кхин а цхьа масех гIулч хьалха! Хьо-м нохчо вай, муьлххачу а кхерамна бIаьрнегIар ца тухуш дуьхьалхьажа, муьлххачу халонца къовса, муьлхха а бала лан кхоьллина! Хьан къоман ваша бен хуьлийла дац хьуна и шалхавахана Iуьллург. ЭттIа машин хеча, берзина когаш… ХIаъ, ву-кхий ткъа хьан декъаза ваша. Кхин мила хир вара иза?! Шайн белларш бердаш кIел, коьллашла дIа ма ца бухку кхузарчу наха.

Цхьа-ши гIулч гергагIоьртича, докъан йукъах дихкина шаьлтий, доьхкий гина, Болатан коьрте ирча ойла хьаьвзира. Сийсара дуьйна Соип ца гина цунна. Iуьйранна цаьргахьа вала ца кхиира Болат, Аьрзус тIедехкина гIуллакхаш кхочушдеш, хьаьдда лийлира. Делкъал тIаьхьа ша хьуьнха воьдуш церан тоьли чу хьаьжира xIapa. Чохь вацара. Соипан нана Iуьллура, пенехьа а йирзина. Иза самайаккха а ца лиъна, йитира кхуо. Даим а санна, кхалла хIума лаха хьаннашка вахана хир ву-кх, цхьанхьа тIенислур вац-те цунна дагахь, схьавеара…

Оцу ойланаша вагийна Болат, шен чIижалг охьа а хIоттийна, тасавелла докъана тIевеара. ЦIеша буьзначу коьртан туьтанна тIера йоьзачу мозийн дийнна вай гIеттира. Чов сийсайора кIайчу кегийчу нIаьнаша. Цхьаннах тера бу и кIесаркIаг. Коьртан тIехье цIеша йуьзна йелахь а, туьта кагйинехь а, Болатна девзира шен доттагIчун аматаш.

Болата, охьа а таьIна, меллаша корта аркъалсаттийча, цуьнга хьаьжира эрчоно бахьийна, къаьрзина, ангали санна хIиттина Соипан баккхий жуг1ар бIаьргаш…

Цара Iадийначу Болатан настарш, лехна, хорша хьаьдча санна, йегайора. Ирахь ца сацавелла, ша лаьттачу охьалахвелира иза.

Йуьхьанцара кхеравалар дIадаьлча, ша дан дезачун ойлане велира Болат. ДIавахьалур ву бохург хьехочохь а дацара. Кхайкхарх, кхача орца а дац. МаьркIажан хан хилла йаьллера. Иза туьпа кхачале, пхьуьйре хир йу. ХIара уллора дIаваьлча, жIаьлеша дакъа дуур ду, ткъа кхузахь буьйса йоккхуш Iайла дац. Хилча а, муха Iийр ву арахь? Мел ца кхера гIертахь а, дог Iац детталуш бен. Эххар а хедира цо хала сецо къонахалла. Бералла ца Iийра толам баккхаза. Логе хьалагIерта шад, къурдаш деш, йуханехьа чутеIийра цо, амма хецабеллачу цунна тIаьххье мохь белира кхуьнан кийрара.

– ХIокху нехан махка вай схьа ца даьхкинехь, лийр вацара хьо, – йукъ-йукъа шабарш дора Болата. – Дийна хир дара хьан да-нана, шун бераш, сан да… Вайша Бассан бердашца ловзуш лелаш хир вара… Мел вуон хьегахь а, цигахь мацалла лийр дацара вай, кIелхIитта тхов боцуш лелар дацара вай… Соип, мила ву-техьа, хьан цомгаш нана байлахь йуьтуш, хьо къиза вийнарг, ас муха эца-те цунах бекхам?.. Йа хIарра де хIуттур ду-те суна тIе а?.. Хьуна санна, тIекхача доттагI воцуш, мецачу жIаьлеша йожур йу-те сан голаш, Iаьржачу хьаргIанаша мийр бу-те сан бIаьргаш?..

Иштта хиъна Iерах гIуллакх хир дацара. Хьала а гIеттина, цкъа когаш, йуха белшаш ойъуш, Соип сехьа тIе а ваьккхина, куьйгашца латта арахьоькхуш, и гомха каш цIандира Болата. ТIаккха, йуьхь къилбехьа а йерзош, доттагI коша а виллина, гондIара лехьийначу бецийн хелигех, сийначу гIax цунна тIехула чкъор дина, латта тIехьаькхира. Барз бата а бина, тIе коьллаш тоьхна, ша паргIатваьлча бен ца хиира цунна буьйса тIекхаьчна йаьллийла. ХьаргIанаш къайлайевллера цхьанхьа буьйса такха. Амма жIаьлеша генадоццуш гуотуьйсура.

– Нагахь дийна дIа а кхачахь, валанза Iуьйренга а валахь, ас кхана, дIа а ваьхьна, хьайн дена улло дIавуллур ву-кх хьо, Соип…

3

Туркой дIабаханчул тIаьхьа оцу дийнан йисина хан а чекхйелира, даим а санна, белларш дIабухкуш.

МаьркIажан ламазаш динчул тIаьхьа туьпахь кхеташо гулйира Аьрзус. Тхьамданашка цо дIакхайкхийра туркойн инарлица шайн хилла дийцарш. Цхьаъ санна, массо а дуьхьал вара Диарбекиран виллаетан махка кхалха. Нагахь дитахь, кхузахь Iийр ду вай, ца дитахь, йуханехьа кIегар гIур ду, бохура цара.

– Оьрсийн Iедал дуьхьал ду, боху, вай кхузахь совцарна, – элира Аьрзус. – Ма-хуьллу вай генадаха гIерта уьш.

Сацам хилира нохчийн гIуллакх караделла ваийтина Эрзерумехь волчу оьрсийн эпсарна тIе дехаре нах хьовсо. Билгалвира Аьрзуй, Маккхаллий, кхин шайца цара къасториг а.

Оцу дехачу дийнахь цхьана а минотана охьахевшина садоIийла ца хуьлуш, кIадбелла, гIелбелла, пхьуьйрал тIаьхьа цIа бирзира АьрзугIар. Iелий, Чорий, чукхоччушехь, цIенкъара хьардаш самса а йаьхна, кIел верта а даржийна, охьавижира. Аьрзу, ши куьг чуччадоккхуш коьрта кIел диллина, аркъал дIатевжира. Цунна хаьара Маккхалан охьавижа ойла йоцийла. Оцу деношкахь цхьанхьара-м карадеана хIокху мехкан Iедалх лаьцна йаздина цхьа жайна дара цуьнан, xIop а буьйсанна ша набаро кIелвитталц тIехьоьжуш. Тховса ца хьадира цо иза. Шена охьавижа мотт тобина, ша леррина кхоош лело хьакхаран чиркх латийна, и тIорказ тIе а хIоттийна, шен йозанан гIирс – эрзан къолам, кхийра шекъадуттург, цIена кехат – хьалха а диллина, охьахиира иза.

– Ваьшшинца муьлш буьгу вайша? – хаьттира цуьнга Аьрзус, иза йаздан волавалале.

– Мича?

– Эрзеруме.

– Муьлш – ца муьлш дан а дац. Чорий, Iелий вуьгур ву-кх. Стенна оьшу цигахь IалагIожа?

– Хьо хIун йаздан воллу?

– Оьрсийн паччахье дехар, – къолам, йухьиган иралле а хьаьжна, шекъанна чу Iоьттира Маккхала. – Догдиллар, сатер-х хир дай.

Оцу тIехь сецира цаьршиннан къамел. Маккхал шен йозанна тIевуьйлира. Ткъа Аьрзу, ши бIаьрг тоьланан лохачу тховх боьгIна, ойлане велира. Ойла йора кханенан а, ламенан а… Дуьненан паччахьийн а, адамийн а къинхетамах, гIоьнах хаьдда, кху нехан хийрачу махкахь хIаллакьхуьлучу шен къоман вежарийн, йижарийн а. Ойла йора генахь бисинчу, дукха баланаш хьоьгучу шен даймехкан, бIарзделла хьийзачу шен къоман. Амма, мел ойланаш йарх, ца карабора кIелхьарвала некъ. Уггар нийсаниг, уггар тешамениг аьлла цара къастийначу новкъа бевлла схьабаьхкинчу кху мисканех хирг дара гуш. ХIор а буса охьаьвуьжу иза цу ойланашца. Дуьнен чу ваьлчахьана схьа мел догIучу дийнахь – керл-керла бохамаш, баланаш, гIайгIанаш. Мегар дац ткъа, буьйсанна охьавижча, набарха мукъана а паргIатвала, гIенаха мукъана а ирсе минот ган? ХIан-хIа, синтем бац набарх а. Дахарехь ша теш хилла цхьаъ кхечул ирча эз-эзар и инзаре эрчонаш гIенах а дуьхьалара ца йовлу кхунна.

Кхелхина кхуза баьхкинчу нехан пхи эзар доьзалх биъ эзар кхузахь, Муша уллохь, сецнера, вуьш – Эрзерумна уллохь. КIеззиг царна йуучуьнца хенебовларна-м гIоли дара цигахь. Амма ун чIогIa даьржинера царна йуккъе. Цул сов, массанхьа санна, ницкъ бора царна Iедало а, цаьрца йукъаметтиг галйаьллачохь бахархоша а. Iедало цигара меттахбаьхна, Диарбекирехьа нохчашна къастийначу махка тIе дIабоьлху уьш, оцу махке а хьаьвсина, йухабогIу АьрзугIар шайна Чубукчурехь дуьхьалкхетча, цаьргахула и хIун мохк бу а хиъна, йа цига а, йа Эрзеруме а кIегар а ца боьлхуш, кхуза, Муше, схьабирзира. Эрзинганехьа дIайоьду тоба а, дIакхачале йуха а йирзина, Эрзеруме дIайахнера.

Кхуза богIучийн йуьхь схьакхаьчна тховса. Бухахь болчарна хIун дийр ду ца хууш, Аьрзу хьийза, хIинца xIapa керла бала а тIекхийти…

Маккхала, шен карара къолам охьа а биллина, ша йаздина кехат караийцира.

– Ахь ладугIий, Аьрзу?

– Дешал.

Маккхала, йайн йовхарш тоьхна, йиш тайира.

«…Нах кхалхоран гIуллакх шина а паччахьан бертахь ду бохуш, дийцинчу инарло Кундуховс тхаьш хаза кхоччуш Iехийнийла хиъна тхуна. Цо дийцинчух а тешна, шайн даймахках бевлла кхуза схьабаьхкина нах, амма цигахь тхоьга дийцинарг кхузахь ца карий тхуна. Тхуна мохк къастийна кху Хонкарахь, амма иза йокъане, жагIане, дийнарг ца кхуьуш, цхьа йекха гунаш ду. Цига а дахана охьаховшахь, цхьа а бIаьстенга вер вац тхох. Кундуховна, тхо массо велла а, ша ваха лаьа, цунна гIерта хир ву иза бисина нохчий а схьакхалхо… ХIокху туркойн Сибрех Iачул, оьрсийн Сибрех дахар гIоли хета тхуна… Аш тхаьш цIа дахийтахь, кхузара хьал а дийцина, схьакхелхачуьра совцорца оха Iожаллех кIелхьарбохур бу цигара схьабахка гIертарш. Мел лахара а, кхоалгIа дакъа хIаллакьхилла тхо кхузахь хIинцале а. Туркоша боху, тхо Диарбекирал дехьа кхалхадо шаьш. Бертахь ца гIахь, нуьцкъала цига дIадига ойла йолуш, шеца кхо эзар дошло а волуш Муше веана охьахиъна Эрзеруман вели Эми-паша. Амма тхо цига гIyp дац тхаьшна чохь са а долуш, хIунда аьлча цигахь а, кхузахь а тхоьга хьоьжуш меца Iожалла йу. Стенна оьшу тIаккха и гена некъ бойтуш цомгашниш, къенаниш, бераш хьийзо? КIелхьардовла цхьаъ бен некъ ца буьсу тхуна – иза даймахка йухадерзар бу. Оха, кара куйнаш детташ, доьху хьоьга цIа дерза тхайна бакъо йалар…»

Маккхал йукъахваьккхира арахь йевллачу гIовгIанаша.

– АьрзугIар муьлхачу чохь бу кхузахь? – хоьттура цхьана стага.

– И дIогара тоьла церан йу-кх, – жоп лора зудчо.

– Лаьттах йаьккхинарггий?

– ХIаъ.

– Баркалла хьуна.

Дукха хан йалале говран когийн тата сецира тоьлина хьалха.

– ХIей, чохь дуй шу? – мохь туьйхира хеттарш динчун озо.

– Чохь ду тхо-м, – вистхилира Маккхал.

Меттара хьалаиккхина Iела аравелира.

– Маккхал, шуьшиъ хоьттуш веана-кх xIapa стаг, – чухьаьжира Iела.

– Схьачувалаве тIаккха.

Охьа а таьIна, нийсса ах неIарх чоьхьаваьлла, салам делира лекхачу стага.

– Ассалам Iалайкум, дика мел дерш догIийла шун хIусаме!

– Ва Iалайкум салам, диканца вахийла хьо а! Марша а вогIийла!

Хьешан куьг лаьцна, шаьш барч лоьручу соне охьахаийра цара иза.

– ТIаккха, хьаша, шу могаш дуй, сингаттам боцуш Iай? – хаьттира Маккхала.

– Могаш, дика Iа. Дерриг вайн къомана берг бен, сингаттам бац. Шу а деца могаш?

– Дала дика кхобу.

Хьал-де хаьттина бевлча, цхьана ханна къамел сецира. Чиркхан гIийлачу серлонгахь ма-къасттало вовшийн йуьхь-сибате хьаьвсира хьаша а, хIусамдай а. КIаддалар бен, кхин гIелдалар доцуш, лекхачу дегIахь, тIехь могаш бос Iалашбелла Iаьржачу сибатехь йехо йуьхь, йоца Iаьржа маж, дуткъа ши мекх, схьакхевддина нийса мара, лекха хьаж, майра ши бIаьрг. ТIера духар хIинца а тишдалаза. Йукъах – кхелина шаьлта, доьхкарх йоьллина ши тапча. Иштта вара веана хьаша. Арахьарчу куьцах хиира АьрзугIарна и стаг кху туьпарчех а, йа кху махкахь вуон хьегначех а воцийла. «Йа шен са а, тур а туркошна доьхкинчу кIеззигчу нахах цхьаъ ву иза, йа дукха хан йоццуш даймахкара кхаьчна хила тамехь ву xIapa», – цхьана минотехь ойла йира Аьрзус, стагах чекхдолу шен хьажар хьешана тIе а доьгIна.

– Делхьа, хьаша, вайн гIиллакхехь, вузийна паргIатваьккхина, хеттаршка довла хьуна хIотто кхача бац вайгахь тховса, – тийналла йохийра Аьрзус. – Дийцахьа, хьо мила ву, кху хIусаме хьайн кхачар а. Тхоьгара хила гIo дуй хьуна?

Хьешо йайн йовхарш туьйхира:

– Со Бенарчу Солтамурдан денвешин кIант ву. Диванан сацамца шуна тIаьхьавеана со кхелхина богIучу нехан тIаьххьарчу тобанца.

Аьрзун а, Маккхалан а само ирйелира.

– Iела, неIарал арахьа хаий, гуонаха ладугIуш хIума дел. Айхьа лоьхурш тхо ду-дац, хаьий хьуна?

Хьаша велавелира:

– Хаьа, дера-кх. Суна дукха гина шуьша.

– Ахь хьо Солтамурдан шича ву боху, ткъа тхойшинна и хаац. Хьан дашах тешна, къамел дан ваьхьар вуй тхойша?

Хьешо шен пIелгах схьайаьккхина чIуг Маккхале кховдийра:

– Хьо бакълоь, Аьрзу. Аш тешамна йиллина хIума xIapa йуй?

MyxIap схьа а эцна, леррина цуьнга а хьаьжна, Аьрзуга делира Маккхала.

– Солтамурдан мухIар ду. Шеко йоцуш.

– Тешамна хIума-м йу, ткъа ишар? – хаьттира Аьрзус, иза карахь дIаса а хьовзийна.

– Со нохчо ву.

– Хьо стенна араваьлла?

– Сайн къоман маршо йухайерзо.

– Ца йерзалахь?

– Iожалла тIеэца.

– Маршо йа Iожалла! Хьо диканна воуьйтийла майрачу Солтамурда! ЦIе хIун йу хьан?

– Деналха.

– Маца кхаьчна хьо кхуза?

– Муше тахана кхаьчна, Эрзеруме кхаьчна-м цхьа-ши кIира а ду.

– Некъахьовзам боцуш веан хьо даймахкара схьа?

– Дала Iалашви.

– ХIун ду-те сихонца хьо схьахьажжол Солтамурдана тIедеанарг?

– Шуьшиъ кхузахь хьевалар а, махках буьйлучу нахах бакъдерг цахаар а.

– Керла хIун ду Нохчийчохь?

– Солтамурдера кехат ду соьгахь.

Шаьлтанна уллохула батта доьллина жима урс схьа а даьккхина, тIаккха логера гIовталан ветанаш дIа а даьхна, кочахь кхозу чIурам йукъа тегна кхо маьIиг йолу жайна, урс тесна чимчаргIа а хадийна, уьрсаца цхьаьна Маккхале дIакховдийра Деналхана. Ларлуш урс туьйсуш, тегарш хедийна, чIурамна йуккъера схьа а даьккхина, даржийра Маккхала кехат.

«БисмиллахIи-рохьмани-рохьийм, – деша вуьйлира иза, йайн йовхарш тоьхна йиш тайина. – Вайн везачу Делан, Мухьаммад пайхамаран, цуьнан асхьабийн, эвлайаийн пурбанца xIapa кехат йаздо ас сан къоман а, динан а вежаршка, доттагIашка Абубакаран Аьрзугий, Iабдурахьманан Маккхалей!

Делера къинхьетам а, Элчанера шапаIат а хуьлда шуна.

Уггар хьалха ас дIахоуьйту шуьга тхаьш дерриш могаш-таза хилар, вай вовшахкъастар а, махках бевллачу муъма вежаршна сагатдар бен, сингаттам боцуш тхаьш хилар а. Амма оцу сингаттамо дегнаш огу тхан, догIмашкара гIора эшийна тхан, кортош хьередина. Махках буьйлучу нехан тIаьхье а ца хеда, мацах лоьман хьеха чу ихначу акхаройчул башха, дIаваханарг йухавогIуш а, кхочуш хабар а дац. Цхьа а тайпа хабар доцуш вайна шуьшиъ а. Оцу бахьанашца тхаьш хIун дан деза а, хIун дита деза а ца хууш, бIаьрзе ду тхо. Шу дIа муха кхаьчна, шуна тIедиллинчух хIун хилла, адам мича хьоле нисделла-те?..»

– ХIокху жоьжахатера хабар хазаза ду цигахь? – йукъахваьлла, геланче хьаьжира Маккхал.

– Тайп-тайпанара хеза! Цкъа хеза, кхузахь нахана Дала делла бохуш, тIаккха – Дала тоьхна олий хеза.

«…Кхузара хьал-де шуна хаа лаахь, вайна пайдаберг цхьа а дац. Берса цIа вирзина. Къилбаседехьара дарц тийна, оцу агIоне догдохуьйла а дIайели вайн. Адам, хьалха санна, халонгахь ду. Хьалхахьежарх, гуш паргIато йац.

Шу новкъа девллачул тIаьхьа цхьа хьовр-зIовр хилла кхузахь. Хорачуьрчу Акхмирзин Тозас вай кхийрринарг лелий. Тхоьгара пурба доцуш, тхан бертаза, шен лаамехь, ша имам ву аьлла, кхайкхийра цо. Кехаташ йаздинера гондIарчу йарташка. Цо сайга даийтина кехат ма-дарра йаздо ас, шу дика кхетийта: «Тхан муъма вешега Солтамурде, бусалба вежаршка имамера Тозера салам-маршалла. Вайн махкара керстанаш дIабаха тIамна кечло. ХIара дIахаийта гондIарчу йарташка, Яьссица, Ямсуца охьа йолчу йарташка. Дала а, Пайхамара а вайна весет бина гIазотан тIом дIаболо беза де тIекхаьчна. Вайца барт берш кхана Хорача улло Кхеташ-Коьрта гулло. Делан лай, Нохчийчоьнан имам Тоза». Оцу кехато цецдаьхна тхо меттадахка а кхиале, кхин хабар кхечи, иза шен Хорачуьра араваларца Iедало лаьцна виги аьлла».

– ОстопираллахI! – корта хьийзабора Аьрзус. – Хьажахьа, вайн гIуллакхана цо дина зулам!

«…Доцца дийцича, Тоза шайн Хорачуьра араваларца Iедало лаьцна. Цуьнца Хорачуьра Хьозин Тозукъ а, Шахьгери а, Новкъин НIаьвлаха а, Багин НогIамирза а, Абубакаран Эбети а, Iумханан Къиси а, Хьамин ТIахIир а, Хьусайнан Iисха а, Сангутан Мада а, ЦIен-Веданара Эдиган Девлатмирза а, ДаьргIара Iapaпxa а, ЭгIаштара Албас а, Мелчхера Къабаз а, кхин дуккха а лецна. Делан гIоьнца вайх цхьа а стаг ца нисвелла лецначаьрца, амма Тозас доккха ков эккхийтина вайн гIуллакхна.

…Вайн гIуллакхна цхьана aгIop зулам даьллехь а, вукху aгIop тIаьхьалонна ваьшна пайдехь дерг а хии вайна. Тозас йинчу хьовр-зIовро кхерийначу Веданарчу полконако шена гIоьнна Чехкарара эскарш дийхира. Амма цхьа-ши де далале иза кхийтира шена уьш оьшуш цахиларх. Тозас лелийначунна шаьш бехке дац, цунна тIаьхьа-м муххале а хIуьттур дацара шаьш, мелхо а, цуьнан тоба йохош гIo дан кийча ду хьуна бохуш, цунна тIеоьхура гондIарчу йарташкара жимма а таронаш йолу нах берриш а.

Полконакна хиира нохчашка шаьш вовшийн байъийтарал атта хIума дуьнен чохь цхьа а цахилар. Изза дан а дира цо. И хьовр-зIовр аренга йаржарна кхераделлачу Iедало Нохчмахкара арадуьйлу дерриг некъаш дIакъевлира. ГIойл дехьара вайнах тIаьхьа а хIиттийна полконак Мураев веара, ЧIебарлара нах шеца болуш веара цигара наиб, вайнехан зуда йигна и оьрсийн эпсар . Цаьршимма дIалийцира малхбузехьара схьа Хорача догIу некъаш. Шайца эзар гергга вайнехан стаг волуш цига веанчу Мустапин Девлатмирзас а, эло Чергазбека а харачошка хабар туьйхира, нагахь кху аренца хьовр-зIовр йан ойла йолуш цигара стаг охьавалахь, шаьш, лаца а лаьцна, Iедале дIалур ву иза аьлла. ЧIебарлара веанчу Жукин Дубас дIалийцира Органна тIедогIу некъаш. Нагахь Тоза Бенахула Яьссица, Ямсоца охьагIортахь а аьлла, аьккхийн дехарца Кешане далийра Хаси-Юьртара эскарш. Эрсанарчу гIопе балийра БердакIелхьара бIо. Доцца аьлча, цхьа меттиг тIехIоттахь, ваьшна кхерам муьлхачу агIорхьара схьа бу а, вешан мостагI ваьшна йуккъехь вуй а хии вайна…»

– Вайна и хуу-м дукха хан, дера, йара, – чам байна корта хьовзийра Аьрзус.

– Кхуьуш вуйла хаьара. Амма оццул дукха вуйла ца хаьара. Ткъа иза дебаш хилла-кх. Вуон xIy сиха ма деба.

«Цо и хьовр-зIовр йичахьана, Iедал гуттар чIагIделла, марсадаьлла вайца. Цхьажимма а шаьш шекдолу стаг чувуллу. Тозина цкъа ирхъолла кхиэл кхайкхийра, йуха а берриш Сибрех хьовсий уьш. Хорачошкара хIор а кIуьран цIарах цхьацца туьма гIуда даьккхи, элистанжой Теркйисте кхалхий. Тозас вовшахтоьхнарг тIаьхьало йолуш хIума доццушехь, кхераделлачу Iедало Хорачу дукха эскар теттира.

Шуна дагадогIу-кх дIадаханчу шарахь Шелахь нах бойъуш мел дика хьаьвзира Чермин Орца, Мустапан Девлатмирза, ВахIабан Iоду; молланаш Хордин Iабдулкъедар, Исламан Идаг, Iабдуллин Мустап, Боьршикан Махьмуд. ХIетахь цаьрца цхьаьна оьрсийн Iедална гIo деш бара Шелара а, гонахарчу йарташкара а совдегарш – Iедална йохкайелла хьакхарчий. ХIинца а йерриг Нохчийчуьра даххаш шена тIе а гулдина, церан куьйга Тозин тоба йохийра Iедало. Кхузахь хIинца а каде хьаьвзира Мустапан Девлатмирза, Жукин Дуба, Шаммирзин Бота, гендарганойн Момин Хьоту, гIордалойн Ойшин Чомакх, молланаш: Кужин Бача, Хадун Арсункъа…»

– Хьий, Делан мостагIий, йаI! – оьгIазе мохь белира Аьрзуга.

«…Хьоту а, Чомакх а, Бача а, Арсункъа а чинехь лакхаваккха, совгIат дала Петербухе хьалавелла, боху…»

– Заддаш-йаI, заддаш!

«…Кхин керла хIун ду аьлча, кху шарахь тIаьххьара кхелха нах новкъа бевллачу буса инзаре чIогIа мохк бегийра вайн кхузахь. Уггар чIогIа иза бегийра Веданна гуонаха. Хилла зиэнаш даккхий дац. Iеламнаха шина тайпана дуьйцу. Цхьаболчара боху, ша дIа а тесна нах махкахбийлар ца лайна, бегийна иза, вукхара боху, хIокху лаьтта тIехь керстанан Iедална кIел севццачу нехан къина бегийна иза, цаьрга, кхузара дIа а довлий, бусалба дин маьрша долчу Хонкара дIадаха дезар хоуьйтуш. Ткъа соьга хаьттича, вайн дакъазалла, xIapa Iаьржа латта бух ца дуьйлуш, сийна стигланаш тIе ца йоьлхуш а дика йуьсу. Суна хаьа, шуьшиъ цигахь цхьаъ галдаьлла Iойла. Цунна сагатделла, xIapa кIант шуна тIаьхьавоуьйту ас. Нагахь шаьш цигахь кхин а хьелур делахь, xIapa сихонца йухахьажаве, тхоьга ала дезарг дийций. Нах цига дIагIерта, ткъа тхуна хаац царна хIун дан деза. ХIунда вогIу-м хаац, Калакахь волу паччахьан ваша Нохчийчу вогIу бохуш, хабар ду. Иза тIеэца кечлуш бу кхузара хьаькамаш. Цхьаболчара дикане догдоху, амма, суна хетарехь, и варо тодан хIума дац, галдаккхар бен.

Тхоьгара массаьргара маршалла ду Чоре, Iеле, даймахках бевллачу вайн декъазчу муъма вежаршка а.

Вайн везачу Дала къинхетам бойла царах а, вай массарех а.

XIapa кехат йаздина Бенарчу Турин Солумгерин кIанта Солтамурда, 1285-чу шеран раджаб беттан 18-чу дийнахь».

– ХIаъ, чалх йина Тозас, – доккха садаьккхира Маккхала, дешна ваьлла кехат дIа а хьарчош. – Ас олура Солтамурде, и стаг йукъа ма ийзаве, цо, цхьа хьаштдоццург дина, гIуллакх галдоккхур ду вайн. Эххар дIа-м хервира цо иза, амма тIаьхьа дара-кх.

– Деналха, ахь дийцахьа тхуна оцу гIуртах лаций, – дийхира Аьрзус хьеше.

Когаш чучча а боьхкина Iен Деналха, дехха къамел дан ойла хилла, ши ког Аьрзуна тIехьахула дIа а хецна, паргIатвелира.

– Бехк ма биллалаш суна, кIадйелла лозу сан настарш, – бехкалвахара иза. – Тоза имам ваьллийла хиъначу Веданарчу полконако иза лаца масех дошлочуьнца Хорачу хьажийра цкъа Момин Хьоту, тIаккха Ойшин Чомакх. Уьш цига кхочуш, хIетта дIакхаьчна со а вара бухахь. Цигахь йерг хIун чалх йу а хьажий, хабар дан аьлла Солтамурда вахийтина. Чомакха хаьттира цуьнга, ахь хIун леладо, xIapa адам хIунда Iехадо ахь аьлла.

– Стохка со цомгаш Iуьллучу хенахь Далла тIе стигала хьалаваьхьира со, – жоп делира Тозас. – Цигахь Жабраил-малик а, Мухьаммад пайхамар а, устаз Киши-Хьаьжа а тешаш болуш, Дала омра дира, со имам хIоттово ша аьлла.

– Цхьана а пайхамарна а, эвлайаана а ца вайна Дела хьуна муха го? – човхийра иза Чомакхца веанчу цIонтаройн моллас Хадун Арсункъас. – Хьерваьлла хьо? Саметтахь хилча, ахь дуьйцур дацара и сонта хабарш. Соьга сайн белш тIехь и лам айъалуш а, айхьа дагалаьцнарг кхочушдан хьан ницкъ кхочур бац. Цул и сонталла а йитий, хьаькамаша бохург деш Iе. ГIуллакх генадалале, Ведана полковникна тIегIуo. Цо гечдийр ду хьуна ахь лелийнарг…

Арсункъас аьллачо оьгIазвахийтинчу Тозас, терхи тIехь Iуьллу баьццара байракх катоьхна схьа а эцна, цуьнан мера кIел Iоьттира:

– XIapa байракх Дала йаийтина суна! XIapa йаийтинчо имам хила аьлла соьга. Делан а, Пайхамаран а омра кхочушдан деза ас. Ткъа ахь соьга, керста хьаькамашна хьалха йухавала, боху!

Ткъа пурхахь а, корашкахь а лаьттачу наха маьхьарий деттара, Тоза шайн имам ву бохуш. ЦIа чуьра арайаьккхина байракх кертахь дIатуьйхира. ШолгIачу дийнахь цига кхо бIе гергга стаг гулвелира герзах воьттина. Оццул адам шен кертахь гича, Тоза, ара а ваьлла, говра хиира. Массарна а моьттура иза Ведана полковникна тIеваха воллу. Адам дуьхьалделира цунна. Карзахбевллачу наха тоьпаш йеттара Чомакхца баьхкинчарна тIехула. Тозин вашас Кебас Тозе элира, ша и Ведана вохуьйтур вац, цигахь и верна кхерам бу. Нахалахь гIовгIанаш йевлира. «Хьо мича воьду? Цара вуьйр ву хьо!» – бохура цхьаболчара, вешан гIазот хIокху хьакхарчашна, ЧомакхгIарна, тIера дIадоло деза, кхечара бохура. Царах кхеравелла Чомакх, шен нах эцна, ведда дIавахара. Чомакх дIавахча, эскарш догIур дуйла хиъна, Тоза йурт чIагIйан вуьйлира. Гуонаха ха хIоттийра, некъашка кIелонаш тийсира, шен мурд веш виъ стаг шена улло хIоттийра. ТIаккха, кIайн чоа а дуьйхина, коьртах чалба а хьарчийна, кара суьлхьанаш а лаьцна, шайн цIенош тIе а ваьлла, нахе къамел дира цо.

– Йуьртахой! – кхайкхира иза. – Шух тешна, аш бохург а дина, имам ваьлла со. ХIетте а, Ойшин зуд гучудаьлча, дикка йуьртахой шайн доьзалшца бевдда къайлабевллийла хаьа суна. Цхьаберш шина даггахь буй а хаьа суна. Амма хаа ду шуна, нагахь аш суна гIo ца до-кх, сайна гIоьнчий суна Кхеташ-Коьртахь карор бу. Делан ницкъаца, церан гIоьнца сох имам хир ву, тIаккха ас хьукма дийр ду тахана сайна тIаьхьа ца хIиттинчу нахана.

И къамел диначул тIаьхьа Хорачуьра араваьлла Тоза Кхеташ-Коьртехьа дIаволавелира. Цунна тIаьхьа масех бIе стаг вара хьалха лаьцна баьццара байракх а йолуш. Генабовлале царах дIакхийтира Эластанжарий, Хойрарий охьабогIу ши бIо. Амма Кхеташ-Коьртехь хIокхарна кIелхиъна Iаш Чомакх вара, гонахарчу йарташкара таронаш йол-йолу нах тIе а озийна, шен бIо а стамбина. Тозина дуьхьал къеда КIужин Бача ваийтира Чомакха, кху лома ма гIерта, шайн-шайн цIа дIасадекъало аьлла. Тозас элира, ша массо бусалба стаг шен ваша лоьруш лелара, ша гIалатвийлла, иштта хилча, ша цIа вахаза ца волу. Амма цунна тIаьхьаболчу КебагIар, ЭбетагIар, ЭлагIар дуьхьало йира йухадовла. Баккъал дерг аьлча, цара ца витина ваьллера иза имам. ТIаккха Чомакхан бIаьно тоьпаш туьйхира. Уггар хьалха молла Арсункъас кхоьссинчу тоьпо чов йира Хорачуьрчу МитIина. Тозин бIо хьалхара бедда, Чомакхниг тIаьхьабаьлла, Гуьмса тIе кхочуш, шаьш лелориг эрна дуйла а хиъна, дIасабаьржира нах. Тоза лецира. Оцу тIехь чекхбелира цара бина гIурт.

– Адамаш-м ца дайъира?

– ХIан-хIа. Тозин агIонах цхьа масеханна чов йира, ткъа ЧомакхгIарах цхьанна а цIий ца делира. Лазийна ши говр ца лерича.

– Ва Дела аьлла, вайн гIуллакх ваьштадан дуьтуш бац-кх цхьа нах, – доккха садаьккхира Аьрзус. – Оццул, мегар дац, зуламехьа дер ду боххушехь, стохка Шелана уллохь цхьа масех стага и нах иракара а хIиттийна – цкъа, хIинца Тозас шозлагIа дохийна-кх оццул хала вай вовшахдетта гIуллакх. Керла эскарш-м ца оьзна Нохчийчу?

– Оьзна. ДегIастанарий, ГIебартарий масех бIо балийна.

– Башха арахьара ницкъаш тIеийза ца оьшу цигахь-м, – элира Маккхала оьгIазе. – ХIинца вайнах шаьш бевлла вовшийн байъа. Эцца цхьана эпсаро, цхьа сом а гайтина, "хIуьсс" алахь, чухьалха кийчча нах дукха бу.

– Сом хIунда хьехадо ахь? Иза шайга хаза вистхилча а тоуьйту. Вай Iовдалш ца лиэдеш стаг вац. Деналха, кхин, барта ала аьлла, тIедиллина хIума-м дац? – хьешехьа вирзира Аьрзу.

– Дац.

– ЦIа маца воьрзу хьо?

– Ахь гIyo аьллачу дийнахь. Кхузара хабар эций, сихха цIа верза аьлла соьга.

Наб хьегIа Маккхал бага гIетто вуьйлира. Шен гIовталан некха тIерачу жимачу кисанара дато сахьт схьа а даьккхина, негIар хьала а тоьхна, тIехьаьжира Аьрзу. Цамза шийттана тIехъиккхинера. Баьгна кхачийна болуш боллура Маккхалан хьакхаран чиркх а.

– Эрзерумерчу вайнахера хьал хьуна гина, – элира цо, тхьузбоьлла ког дIа а хоьцуш. – Кхузахь дерг а кхана гур ду хьуна. Цагинарш а, хазазниш а тIедуьйцур ду. Наха йуханехьа вайн махка берза сацамбина. Иза муха хир, хаац. Кхана-лама сой, Маккхаллий оцу хьокъехь оьрсийн векал волчу Эрзеруме воьду. Тхойша цигара цIа вирзича, цхьана дашца хьо цIа хьажор ву вай. Ткъа хIинца садоIур вай. Iела, Деналханан говре а хьожуш, хьо арахь вижахьа.

Чиркх байъина охьабийшинчу хIокхарна набарш кхетале, тоьлин неI дIакъевлира жимачу гIаларто.

– Болат? – цецвелира Аьрзу.

– Со ву, – гIийлла жоп делира гIаларто.

– Ахь хIун до кху хан йоцчу хенахь? Хедий, Човкий хIун деш йу?

– И шиъ дика Iаш йу.

– Ткъа хилларг хIун ду?

– Соип вийна…

– Хьан доттаггIий? Хьан вийна?

Аьрзуй, Маккхаллий, вагийча санна, цIеххьана кIегархиира. Болата дийцира шена гинарг дерриг а.

– Нана а йелла Iуьллу цуьнан, – тIетуьйхира Болата. – Схьахетарехь, мацалло бIарзйинчу цунна кхалла хIума лаха араваьлла, цхьаннан керта гIоьртина хилла хир ву. Шен дуьхьа нехан xIyманна тIекхевдар волуш вацара иза…

– Хьуна хезин, Деналха, оцу кIанта дуьйцург? – бодашкахула дIа хьеше вистхилира Аьрзу. – Иштта ду-кх кхузара хьал. Хьуна хIун лаьара, Болат?

– Хаац… Хьалххе цIа кхаьчнехь-м, накъостий эцна вахана, цIа вохьур вара иза. Новкъахь тилавелла лелла, хIинцца кхечи со…

– Тховса гIуллакх хир дац-кх, Болат, иза цIа вохьур ву бохучух. Далаза сахуьланга довлахь, иза цIа а веана, нана а, иза а дIадуллур ду-кх вай. ХIинца, чугIой, паргIатвала хьо.

IX корта, ИМПЕРАТОРАН КОМИССАР

ХIун ду тхуна дан ца хууш? –

Седарчий дагардо, борц а боь,

Французашна а лоь.

Бухку йа кехатех ловзабо

Крепостной ахархой –

Керста адамаш… амма Iаьржаниш –

Тхо плантаторш ма дац,

Лачкъийнарг эца.

Тхо – законехь лиэла…

Т.Г. Шевченко. «Кавказ»

1

Нохчий Турце кхалхоран хьокъехь шина правительствона йуккъехь барт хиллачул тIаьхьа, туркоша барт нийса кхочушбарна тIехь тергам латтор тIе а диллина, Кавказан Iедало кхуза ваийтина генеральни штабан капитан Александр Семенович Зеленый Эрзерумехь волу пхоьалгIа бутт бара.

Кавказехь ша йоккху хан, маршонах хаьддачу тутмакхо санна, хала йоккхура цо. Синкъераме а, дера, дара цигахь. Къилбаседехьа бехачу наха даим а шега сатуьйсу кавказски экзотика, бес-бесара къаьмнаш, меттанаш, гIиллакхаш. Ваха а хала дацара кхузахь. Россехь цIе а, сий а доцуш, аддамна мичахь ву а ца хууш, къикъвоьлла муьлхха а дворянчик кхузахь воккха хьаькам хуьлий дIахIуттура. Административни йа эскаран иерархин ламин уггар лахарчу тIегIанна тIе ког биллабелчхьана, лакхенга хьала-м, дера, воьдура, оцу лакхенгара чухьаьжча бIагор хьовззалц. И карьера йан башха хьекъал а, корматалла а, Iилма а ца оьшура. Коьртаниг – хьо къиза йа мекара, иэхь данне а доцуш хилар дара. Цул сов, хаддаза мотт хьекха безара хьайл лакхарчунна.

Цу корматаллех цхьа а тайпа шеца йоцу Александр Семенович, дуьххьалдIа дика штабс-капитан хилла, кхин лакха ца волуш, сецира.

ХIаъ, иза дика эпсар вара. Цунна резавара воккха эла Михаил а, берриг кавказски хьаькамаш а. Шена тIедиллина муьлхха а гIуллакх цо, иза шен даго къобалдеш делахь а, дацахь а, нийса кхочушдеш хиларна. ХIун дийр ду ткъа, Александр Семенович гIорасиз стаг ву. Цуьнан гергара нах пачхьалкхан лаккхарчу гIуллакхашкахь белахь а, нехан когаш кIел хила дийзи-кх цуьнан. Шен дагца иза якобинец ву, ткъа куьйгашца – кхин до. Къиза хьоьшу халкъийн маршо, даймахках боху, бевлча а ца буьту, таллархочо экханна тIаьхьа хецна жIаьла санна, лакхарчара царна тIаьхьа схьахецна иза…

«ХIун дийр ду ткъа? – ойла йора цо. – Цуьнан Императорски Локхаллин сий айъаран дуьхьа, Российски импери шорйаран дуьхьа, олалла дечу гIеранан харданг дешица йузаран дуьхьа (кху шарахь инарла-адъютантна элана Святополк-Мирскийна совгIатана делла Кутаисски губернехь уггар дикачуьра – Аджаметски хьуьнан дачехь – 2367 десятин латта!). Массо маьIIехь – Европехь, Кавказехь, Йуккъерчу Азехь – халкъийн цIий Iенош, церан куьйгех гIоьмаш йетташ шайниш а текхош, лела-кх дерриг лан Iемина оьрсийн салтий, ткъа царна хьалха – со санна эпсарш… Дийцина хIун до цунах, сийдоцуш ду тхан Iедал. XIapa аьрта кхиэл кхочушйечу машинан коьртачех цхьа пурже ду со а…»

Ойланаша дIалаьцна Александр Семенович, ша йаздан долийна кехат йукъахдитина, карара къолам стоьла тIе а кхоьссина, гIеттина, коре вахара. Амма ара бIаьргтохаро хIумма а са ца дийкъира цуьнан. Мелхо а, гуьйренан кху хьалхарчу баттахь йиллина гIалина тIекхозайелла лаьттачу тIуьначу дахкаро дог кхин тIе а гIайгIане хьарчийра.

Диллина садуура цуьнан нохчийн эмигранташа а. Эмигранташ аьлча-м, кIеда хетара цунна, нийса аьлча, Iехийна махках баьхначу оцу декъазчу наха. Александр Семеновичан ницкъ бацара уьш ца кхалхийта а, йа кхалхар сацо а, йа кхелхинчеран гIo дан а. ДуьххьалдIа царах доглазар – и дара-кх цуьнан ницкъ кхочург.

«Кху шарахь кхелхарш-м схьакхаьчна бевллера, хIинца кхузахь дIатарбелла бовлахьара уьш», – ойла йора цо.

Амма нохчий дIатарбаларан гIуллакхан а чаккхе йац гуш. Иза девне долуш доллий-те, моьтту цунна.

Кхелхачу нохчийн дуьххьарлера партеш схьакхаьчначу хьалхарчу деношкахь дуьйна туркойн Iедалца йолу йукъаметтиг галйелира цуьнан. Трапезундехь а, Эрзерумехь а болчу оьрсийн консулийн агенташкахула цунна хиира, схьакхаьчна нохчий, шина правительствона йуккъехь хилла барт а бохош, Ванан пашалыкерчу меттигашка дIатарбан туркойн Iедалан ойла хилар. Оцу хаамаша цецваьккхинчу Александр Семеновича нохчий дIанисбаран гIуллакх имперски комиссар волчу инарле Нусрет-пашега сихонца дIахьедира, кхеташ делахь а, йа ца кхеташ делахь а, цо шина правительствон барт талхош хилар, тIаьхьалонах жоп далар цунна тIедужург хилар. Амма Нусрет-паша цуьрриг шек ца велира.

– Господин комиссар, со Iовдал ву, моьтту хьуна, сайггара гIуллакхдан? Сан правительствос соьга йеллачу инструкци тIехь нохчашна билгалйина йу Ван, Битлис, Муш, Гинджа, Карпут, Эрзинган, – элира цо шеквоцуш.

– Амма, хьан локхалла, соьгахь ма йу сан правительствон инструкци, – туркойн инарло майрра ден къамел дагах кхетта, оьгIазвахара иза, – Российски империн векало инарло Игнатьевс кху шеран 21-чу майхь № 314 йолуш кавказски эскарийн коьртачу штабе йаздинчу кехат тIехь аьлла ду, шун правительствоца шен хиллачу бартаца, цхьа а нохчо Диарбекирний, Эрзинджанний малхбалехьа виса йиш йац аьлла. Цундела ас сацамболлуш дуьхьало йо ахь лелочунна!

– Господин комиссар, суна чIогIа новкъа ду айса бан безачу некъо хьуна вас йеш хилар. Амма дан гIo дац-кх! – ши куьг дIаса а тесна, белш саттийра Нусрет-пашас. – Сайн правительствос сайга йеллачу инструкцица гIуллакхдан деза сан а. Оцу меттигашкарчу Iедална ас тIедиллина цхьаъ ах эзар доьзална латта къастор. Ванан пашалыкехь хIусамаш а кечйина оха царна. Важа бисинарш Карпуте, Эрзингане хьовсор бу. Хьуна ма хаьа, господин комиссар, ламанхой Диарбекире хьовсо йиш йоцийла. Амма, вайшиннан дика йукъаметтиг ца йохо, хьан протестан хьокъехь ас Стамбуле телеграмма лур йу.

– Цул сов, хьан локхалле дIахоуьйту, – тIевирзира инарла вуовалар хиъна Зеленый, – схьайаьхкинчу партех цхьа а Эрзерумал тIехйаьлла цахилар. ТIейогIу йолу партеш, Муше, Ване а ца хьийсош, Карпуте йахийта. Цига дIатарбелла нохчий меттахбахий, баха беззачу дIабахийта аьлча, хьалххе хIунда ца элира аш шуьга ца алийта, ду хьуна иза.

– Дика ду, господин комиссар, дика ду. Стамбулера керла инструкци кхаччалц, ас цхьа а парти хьажор йац Муше а, Ване а.

Шаьшшиннан и къамел хиллачу шолгIачу дийнахь Нусрет-пашин кара йозанца протест делира Зеленыйс. Амма цунна дуьхьал инарлера деанчу кехато цецваьккхира иза. Цаьршиннан къамелехь инарло бохура, Ваней, Мушей шаьш цхьакIеззиг нохчий бен ца ховшабо, ткъа кехат тIехь кхин – цигара мохк бен, нохчийн даймехкан Iаламций, хьелашций богIуш цахиларна, берриг нохчий цига ховшабо шаьш. Нохчий Карпуте бахийтар а, Портера керла инструкци а хьеха ца йора. Дуьххьал схьабохура, Диарбекире бахийтича, нохчий цIена хIаллакьхир бу.

Кхузахь Зеленыйна гучуделира инарла Кундуховн хIилла. Цуьнан план йара цхьана гулахь, Назчера дIа Мушехула, Битлисехула, Ван Iоман къилбехьарчу йистонца Ван-шахьарна тIехIотталц йолчу метте нохчий охьаховшо. Зеленыйс протест йина дукха хан йалале Эрзеруме веанчу Кундуховс дехха къамел дира цуьнца оцу протестан хьокъехь.

– Россехь къинхетам бина, схьакхалха ша бакъо йелла нохчий кхузахь оцу къинхетамах хадор бац хир бу оьрсийн правительствос, – бохура цо Зеленыйга. – Гуш лаьтташехь Iожаллина тIе хIунда бохуьйту цо уьш? Диарбекире ховшабахь, уьш ах шо далале белла дIабевр бу. Йокъане, йекха цигара мохк, зуламе Iалам. ХIан-xIa, господин капитан, со ваьхьар вац нохчий цига хьовсо. Суна луур дац масех эзар адаман къа сайна тIелаца. Ас уьш Ванан пашалыкехула, Муша уллохула дIа Назче буьгур бу. Нагахь нохчий Мушехь, Битлисехь бита шун Iедал реза ца хилахь, кхузахь долу хьал дуьйцуш, Нохчийчу кехат йаздан дезар ду сан, новкъа бевлларш йуха а берза, кхин схьа а ма довла, кхузахь шуна оьрсаша кечйинарг Iожалла йу аьлла. Уьш Iехо йиш йац сан.

Кундуховн схьахьедаро вохийра иза. Оцу хьокъехь цхьа а тайпа инструкци йацара цунна йелла.

– Хьан локхалла, хьуна ма-хаъара, кхелхачарна билгалйинчу меттигашна йуккъера Ванан пашалык дIайаккхар Кавказски Iедало дина ма ду, – иза кхето гIоьртира Зеленый. – Оцу хьокъехь Турцехь волчу Россин полномоченни векална инарлина Игнатьевна а, Турцин арахьарчу гIуллакхийн министрана Iела-Пашина а йуккъехь хилла бохо йиш йоцуш барт ма бу. Цундела сан бакъо йац иза дан. Оцу хьокъехь соьга керла инструкци кхаччалц, нохчий Карпуте дIахьовсош Нусрет-пашина гIoдар доьху ас хьоьга.

Амма Кундуховс иза аьттехьа а ца дитира.

– Бехк ма биллалахь суна, капитан, иза дойла йац хьуна сан, – корта хьовзийра цо. – Меттигерчу бахархошкахула нохчашна хIинцале а хиъна Диарбекирера мохк йекха, йийнарг ца кхуьуш хиларал сов, хIаваъ вуон долуш хилар, цига гIахь, шаьш хIаллакьхирг хилар. Цундела сан бакъо йац, йа аьтто а бац, нах Карпуте хьийсорна тIехь гIo дан. Со тешна ву, Ванна а, Мушана а гуонаха нохчий дIатарбарна Кавказски Iедал дуьхьал хирг цахиларх. Нохчий цигахь совцорна иза дуьхьал хилахь, кхалхоран гIуллакх йукъахдер ду, ткъа иза шун правительствона лаъане а цалуург ду. Цундела ахь, кхузахь хIоьттина хьал дуьйцуш, Тифлисе хаамбе, цигара хьуна жоп кхаччалц ас нохчий оцу меттигашкахь сецор бу.

– Хьан локхалла, хьуна луу жоп Тифлисера кхачарга догдохуьйла а йац, – дуьхьало йан гIоьртира Зеленый. – Нусрет-пашица сайн хиллачу къамелан хьокъехь ас цига хаам бина. Цигара сайна керла инструкци кхачале а хаьа суна, нохчашна къастийначу меттигашна йукъара Ванан пашалык, Муш, Битлис а дIайолийла. Цул а и нах царна билгалбинчу махка тIе дIабахийтахьа. Хаа ду хьуна, схьакхаьч-кхаьчна партеш вай дIа ца тарйахь, и пхи эзар доьзал цхьанхьа гуллахь, уьш дIатарбан хала хилла ца Iаш, ницкъ а кхочур бац вайн. Ткъа царна даа рицкъа а, чубаха хIусамаш а оьшу. Хьан бийр бу церан гIайгIа? Нагахь царна йукъа ун даржахь йа мацалла уьш бала болахь, хьаьнга хIун далур ду?

Кундуховс жоп сиха ца делира.

– Нагахь Мушаний, Битлисаний гуонаха нохчашна тоъал латта хилахь, уьш Ване ца хьовсо гIоьртар ву со, – элира цо, дикка ойла а йина. – Ткъа Карпутах дерг аьлча, цига цхьакIеззиг нах бен бохуьйтийла дац.

Оцу тIехь чекхделира цуьнан Кундуховца къамел. Цунах хиира Зеленыйна нохчий Диарбекирехьа цабохуьйтург инарла Кундухов вуйла. Мухха делахь а, цхьана Iалашонца уьш цхьана гулахь, Россин дозанашна гергахьа сецо гIертара иза. ХIетахь дуьйна ши бутт баьлла. Амма нохчий дIатарбаран гIуллакх ша долччохь лаьтта. Александр Семенович кхийринарг хилира цунах. Россера схьайаьхкинчу кхелхачийн ткъе бархI партех бархI Эрзерумехь, ткъа парти Мушана уллохь, Мурат-чайн тогIехь, севцира. Шайн политически Iалашонаш кхочушйар лоьхучу туркойн Iедало, уьш цигара дIа малхбалехьа ца кхалхо гIерташ, дукха мекарлонаш лелийра. Йуьхьанца Iедало сецийра уьш Диарбекирал, Эрзинджанал дехьа кхалхор, ткъа хIинца нохчий шаьш дуьхьалбевлла цига кхалхарна.

Александр Семенович дика кхетара туркойн политикех. Царна лаьара, и кавказски лаьмнийн уггар ира герз шайн буйна а лаьцна, Россиний, шайн империн чоьхьарчу къаьмнашний дуьхьал дерзо гIертийла. Чергазий оцу некъахь хIинцале а гоьбевлла. Иштта нохчех чаьлтачийн отрядаш вовшахтоха гIерта инарла Кундуховвий, Сайдуллий, Шамхалбеккий. ХIинца цкъа-м кхиам бац церан, амма, хьанна хаьа, мацалло бIарздича, адамо хIун ца дер?

2

Империна чоьхьара хьал гIоьртина хиларо нохчашца дерг ма-хуьллу машаре дерзорна тIетоьттура туркой. Церан Iазапна дуьхьал къаьмнийн маршонехьа болам хаддаза дIа бара Балкански ахгIайри тIехь. Цигахь боккха тIеман ницкъ латто дезара правительствон. Цул сов, дIадаханчу шарахь дуьйна карзахдевллера, керста къаьмнаш хьовха, царал цуьрриг паргIатехь доцу бусалба къаьмнаш а. ГIевттина Багдадний, Алеппоний йуккъера къаьмнаш. ДIадахана шо чекхдолуш царна дуьхьал хьовсийначу туркойн эскаршна баккхий иэшамаш хиллера. Албанехь Махметан куьйгалли кIел гIевттинчу арнаутийн тоба тIаьхь-тIаьхьа стамлуш йара. Туркойн Iедалан интригашца чергазошний, болгарашний йуккъехь хаддаза дов лаьттара.

Нохчий дIатарбар шен планаца чекхдаккха ойла йолу туркойн Iедал йуьхьанца дукха гIиртира уьш малхбузехьа дIа ца бига. Шаьш бохург шайна хир доцийла хиъча, эххар а меттахъхьайра. Амма тIаьхьа дара. Султанан воккхачу везирера сацамболлуш омра кхаьчначу нохчий дIатарбаран гIуллакхан комиссаро Нусрет-пашас шегахьара хьокъалла долу омра дира Эрзеруман велига ИсмаьIал-пашега. Амма ИсмаьIал-паша цуьнан омра кхочушдан гIиртира, цунах цкъа а гIуллакх ма хилахьара бохуш. ГIуллакх хецна дитарна бехкевина ИсмаьIал-паша шен балхах мукъаваьккхира, ткъа иза ваьштадало ницкъ боцчу Нусрет-пашин а дийзира шена тIерачу декхарх ша мукъавитар деха.

ИсмаьIал-пашин метта Эрзеруман вели хIоттийначу Эмин Мухлис-пашина тIедиллира нохчий дIатарбаран гIуллакх. Керлачу комиссаро доггах а, шех тIех тешна а долийра шен декхар кхочушдаран гIуллакх. Ванан пашалыкерчу Мушана уллера нохчий бертахь йа бертаза малхбузехьа, Диарбекирний, Эрзинджанний дехьа, дIалахка сацам болуш, шеца кхо эзар дошло а волуш, ши кIира хьалха цига вахана иза шена цамоьттучу суьртана тIеIоттавелира. Цунна моьттура, цигахь шена хьалха мацаллой, цамгарший хьекхна бухадисна, ша аьлларг хIуъу а дан кийча, гIорасиз масех эзар адам хIуттур ду. Иза стенна вогIу хуучу нохчийн тхьамданаша массо aгIop а туркойн эскарел тоьлуш дошлойн пхиъ полк хIоттийра цунна хьалха. Курачу пашин йухавала дийзира. Амма оцу дийннахьехь цо Константинополе телеграмма йахьийтира, нохчийн бертахь кхузара дIабовла ойла йац, уьш духьало йан кечбелла, герз йукъадаккха бакъо а, кхин тIе герзан ницкъ а ло шена аьлла.

Александр Семеновична хаьара воккхачу везиро Эмин Мухлис-пашина и бакъо йелла хилар – цхьа гуттар гIаддайна кIелбисина кIеззиг доьзалш Iа дIадаллалц Ванехь, Мушехь, Эрзинганехь, Байбуртехь, Эрзерумехь, Чилдирехь а битий, дукхахберш Диарбекирна дехьа дIалахка аьлла.

«Нагахь ма-дийццара гIуллакх чекхдаьлча-м, дика дара, – ойла йора цо. – Хьанна хаьа, Iа даккха буьту аьлла, кIеззиг ца буьтуш, дуккха а нохчий цара оцу меттигашкахь битахь? БIаьсте йаьлча, царна цигара дIабовла лаац аьлла, битахь? ХIокхеран дош а, гIуллакх а цхьаьна ма ца догIу…»

Мацах цкъа шен Нусрет-пашиций, Кундуховций хиллачу къамелах лаьцна шиъ кехат дахьийтинера цо Тифлисе: Нусрет-пашас шега йаздина кехат а, ша цунна йаздина жоп а буха а дуьллуш. Александр Семеновична хезнера, хIуманах ларлуш волчу инарло Карцевс, шеггара жоп ца луш, и кехаташ, Лорис-Меликовх дагавала, Владикавказе дахьийтина бохуш. ХIетахь дуьйна бутт сов хан йаьлла, ткъа оццул оьшу жоп хIинца а кхачаза ду! «Декъаза нохчий-йаI, ма боккха болх бу-кх шуьга хIоттийна Iазап! – корта хьийзабора цо. – Iехийна махках-м дехира шу, кхузахь а синтем ца буьту-кх шуна. Кху агIорхьа шу дита суна бакъо лац, шаьш хьийсочу дIадаха ницкъ шуьгахь а бац. Ой, дIакхаьчча, хIун дан деза? Уьш-х бутт балале белла кхачалур бу цигахь! Хьаннаш, хиш, хьена латта, цIена хIаваъ долчу токхечу, исбаьхьчу махкара схьадаьхкина шу йийнарг ца кхуьучу, хи доцчу, декъачу, дерзинчу лаьтта тIе охьаховшийча, мозий санна, хIаллакьхир ма ду. Ткъа Кундуховс дийцарехь, тIедогIучу шарахь кхин тIе а кхалхо ойла а йу. Кху жоьжахате богIучул, шайн махкахь летта, мацалла белла дIабовлар гIоли ма йу царна…»

Нохчий Диарбекиран виллаете хьийсорна тIегIертар кхин хилча цамаггал йоккха къизалла йара оьрсийн правительствон агIонгахьара. Оцу политикина ша реза цахилар къедадора Александр Семеновича ша Тифлисе мел дохьуьйтучу кехат тIехь. Амма ша бохучу адамаллина тIе кавказски Iедал доьрзур ду бохург аьттехьа а ца хетара цунна.

«Адамалла хIун йу хаьа Россехь? – догдоьхна хьаьвзира иза. – Лайн долахойн, лайн мохк. Маршо дагайеънарг йа тангIалкхаш тIе хьалаозаво, йа Сибиран жоьжахате хьажаво, йа ша-шен вуьйчу хьола тIе воккху. БIе шарахь цIий Iений пекъарийн – хIокху нохчийн. Петрана тIера хьала Александр II-чунна тIекхаччалц йолчу йехачу заманахь. Дийна биснарш махках боху. Шайн дайх цIанйина малхбузе Кавказ а. Шен цIела карчий Польша а. ХIинца тхан цамзанийн цивилизаци йуккъерчу Азин гIамаршка шерша…»

Оцу сингаттамечу ойланех иза йукъахваьккхира эткаш цIийзош чоьхьаваьллачу даим цIена вухавелла, даим шена тIе кахьоькхуш, маре йаха кечлучу йоIстагал хала лелачу цуьнан гIоьнчас поручико Шелковниковс.

– Тифлисера почта йу, Александр Семенович, – элира цо шен хьастамечу озаца. – Коьртачу штабера пакет.

Зеленыйна бIаьрг ма-кхийтти девзира и казенни конверт. Йеа маьIIе а, йуккъе а хьаьхьамчан мухIарш диттина долу иза, цигара ца хилла, мичара хир дара.

– Вайшинга кехат дац-кх? – хаьттира цо поручике.

– Дац. Кху варварийн махкахь массара а вицвина вайша. НеIалт хуьлда со кхуза хьажо дагадеанчунна! Тифлисан мехкаршлахь, йалсамане дахана хьоза санна, воллуш ма вара со. Иэшахь – вайниг, иэшахь – гуьржийниг, эшахь – эрмалойниг. Моз лехьо накхармоза санна, цхьанхьара вукхузхьа а вуьйлуш, массарех а дургал оьцуш лелара. ХIинца Iан веза-кх, гIан санна, и хан дага а лоьцуш.

– Кхузахь а вац хьо хIумма а дагахьбаллам буьтуш, – йукъахваьккхира иза Зеленыйс. – Консулан йоIана гуонаха хьийза хьо, чиркхана полла санна. Хьожуш хилалахь, тIемаш даьгна вуьсурий хьо!

– Хаац, хаац, – там хилира Шелковниковна. – ХIинццалц схьа-м чиркх хилла лаьттина со, и полларчий сайна гуонаха а хьийзаш. Сох хьакхаделла тIемаш даьгнарш бу, сан нуьро Iадийна, тIегIерта ца баьхьнарш бу. Хаьий хьуна, Александр Семенович, селхана цхьана турчанкица гергарло тасаделла сан. Пашин йоIаца. Цуьнан ши бIаьрг хьайна гинехь! Iаьржа агат санна. Ткъа цIоцкъамаш! ХIан-хIа, йийцарх хуур дац. Цкъа ас гойтур йу хьуна иза.

– Пурба лохьа, господин поручик, ткъа мадемуазель… Жабох хIун до ахь?

– Иза-м дIадахнарг дара! – куьг ластийра поручико. – ЧIогIa шийла стаг йу иза. Тахана ас дан дезаш сиха гIуллакх-м дац вайн?

– Дац. ХIунда хоьтту ахь?

– ГIалел ара сакъера ваха дийцинера ас цхьана йоIаца…

– ДIагIо хьо. Дала аьтто бойла хьан!

ЦIа чохь IатIаран хьожа а йитина, дIавахара поручик. «Тамашийна стаг ву. Дозалла дезаш. Амма ша ледара эпсар а вац. ХIун боху-те Тифлисо? Сан боьхначу аьттонна жоп дац-те?»

Схьаэцна пакет тукарца хадош схьа а йиллина, чуьра кехаташ схьадехира Зеленыйс.

«Эрзерум. Оьрсийн консульстве. Генеральни штабан капитане А.С. Зеленыйга.

Господин капитан!

24-чу июлехь Нусрет-пашега ахь йаздинчу кехатан а, 25-чу июлехь цо хьуна даийтинчу жоьпан а копеш а, 25-чуй, 26-чуй июлехь йаздина № 8, 10 йолуш Коьртачу Штабе ахь дахкийтинчу рапортийн копеш а Цуьнан Императорски Локхаллин лаамца Теркан областан начальнике инарла-лейтенанте Лорис-Меликовга йахьийтира, ахь йаздечу гIуллакхах, йа вуьшта аьлча, кхелхина нохчий Битлисана тIера Малхбузехьа, Шамски ломан къилбе агIонца дIатарбан йолчу туркойн Iалашонах лаьцна цунна xIyн хета хьовса.

Нохчий Турцехь дIатарбаран гIуллакх тIехь инарла-лейтенантан Лорис-Меликовн гайтамашца куьйгалладар тIедуьллу хьуна.

Полковник Богуславский»

ШолгIаниг Лорис-Меликовс цунна дуьхьал Карцовна жоп луш йаздина кехат дара:

«Хьомсара государь Александр Петрович!

…Кху карахь йолчу хенахь цхьа а тайпа шеко йац кху шаренна чекхдолуш лаьтта нохчий кхалхоран гIуллакх вайн дог резадолуш доьрзуш хиларан а, вай хьегна инзаре къа а, цунна йина йаккхий харжаш а кхалхоран гIуллакхан жамIаша меттахIиттош хиларан а, хIунда аьлча оцу кхалхаро тIеIаткъам бина нохчийн халкъ хIинцале а кийча ду муьлхха а вайн лехамаш цхьа а тайпа дуьхьало йоцуш кхочушбан… Кхалхийначех дисинчу, вайн дола девллачу, бухабисинчу бахархошний, гIалгIазкхашний чIогIа оьшуш хиллачу лаьтто бина аьтто хилла ца Iа ас буьйцург. XIapa ас дуьйцу жамIаш хила йиш йацара, хьалхара дош ваьш аларца дерриг а гIуллакхийн мукъ вай вешан кара ца лаьцнехь. Ала деза, кхелхинчарна Турцехь мохк бала йуьхьанца вайн барт хиллачу меттигашкахь шаьш дIанисбаре наха сатийсаро а кхалхаран гIуллакхна боккха аьтто бина хилар. Гена некъо, цигахь царна бала тIаьххьара билгалбинчу махках бакъ хаамаш схьакхачаро шина ойлане хIиттийра кхалха кечбеллачех дукхахберш. Цунах пайда а эцна, тхаьшна луъу нах, йа вуьшта аьлча, мелла а карзахе, вайн правительствос дIадолочу гIуллакхашна зуламе нах махках баха дуьйлира тхо. Цунах доллу кхалхор оцу хьелашкахь хIинццалц схьа машаре дIадахаран бахьана. Амма, шеко йац, кхелхинарш цигахь дIатарбан билгалйина меттигаш хийцинийла кхузахь хаалахь, кхалхаран гIуллакх буххенца кхечу aгIop хийцалург хиларан. Турцехь шайна къастош болу мохк Муса Кундуховс боьхург бу а моьттуш, оцу мехкан латта шайчух тера токхе дуйла а, и меттигаш вайн кордонашна гергахь йуйла а, цига гена некъ бан ца безийла а хиъна, нах берриш а цига дIагIортаро кавказски хьаькамалла кху тIаьххьарчу хенахь кхелхачарна дозатохарна тIететтира…»

– Йуьйцу а ца хезна шалхо! – карзахвелира Зеленый. – Цул-м, уьш даррехь нуьцкъала махкахбахар гIоли ма йара. Шайна луъург дойца оцу мискачу къомана тIехь!

«…Айса хьалха диначу дерриг а дIахьедаршна тIе а доьгIна, кхелхинарш вайн дозанашна генахь дIатарбан безар ондда бух болуш гIуллакх хиларх, нагахь и ца дахь, Теркан областехь долийначу кхалхаро кхузахь вайн ког чIагIбаран гIуллакх чолхе доккхург хиларх хьан локхалла тешо ваьхьар ву со. Цундела, со тешна ву, туркойн правительствос хьалхахIиттийна бартан хьелаш дерриш а нийса ша кхочушдинчул тIаьхьа кавказски коьртачу хьаькамалло хIун дан деза аьлча, Константинополехь волчу вайн векална декхар дина тIедилла деза, шегахьа йолчу aгIop Портас и барт нийса кхочушбар хаддаза лехар, нагахь туркойн правительствос кхелхарш Кундуховна луъучу дIатарбахь, тIаьхьалонах жоьпалла дерриг а цунна тIехь дуьсуш хиларх. Ткъа нохчий Битлисана малхбузехьа баха ховшорах лаьцна суна хIун хета шуна хаа лаахь, и меттигаш сайна дIора дика ца йовзахь а, сайн ала декхар хета суна, цкъа-делахь, Нусрет-пашин схьахьедар барта дина ду, цундела кхузахь цхьа а декхарийла хуьлуш вац. ШолгIа-делахь, туркойн администрацин мекара амалш сайна дика йовзарна, № 73 йолуш 21-чу февралехь айса йаздинчу кехатца ас элира хьоьга, кхелхарш дIатарбан цара гойтуш йолу Битлис дуьххьалдIа номинальни пункт йу, нагахь вай цунна резахилла совцахь, цара кхелхарш, къаьсттина вай тIаьхьа тIекхалхор берш, оцу пунктана малхбузехьа дIахьийсоран меттана, къилбаседехьа, вайн дозанашка, дIатарбан а хIуьттур бу. Цундела Кавказски хьаькамалло цуьнга дехна, нохчий кхалхор пачхьалкхан маьIне, доккха гIуллакх хиларе терра, суна хетарехь, инарла-адъютанто Игнатьевс пачхьалкхан пайденна дуьхьа а, шен меттиг Iалашйан а хуьлуьйтур дац йа хилийта декхар дац Кундуховс лоьхуш долу кхелхинарш дIатарбан билгалйина меттигаш хийцар…»

«Хаац, Лорис-Меликов, хьо цхьогал делахь а, цхьогалан цIога-м Карцов а ду хьуна, – кIоршаме велавелира Александр Семенович. – Сан хаттаршна жоп далар Лорис-Меликовна тIе а диллина, ша йуьстахваьллийца. Амма, мацца а цкъа лучу далахь, кху адамашка хIоттийначу Iазапах жоп-м шиммо а лур ду ашшимма. Цул а дика хир дара, хIинццехь шуьшиъ тангIалкхаш тIе хьалаоьзча. XIapa дуьххьара долийначу оцу аьртачу инарлица Евдокимовца цхьаьна…»

Шен дагахь барт беттарца жимма дог хьаийна, кехаташ цхьана папки йукъа дIатийгира цо.

«Доцца аьлча, дикка къахьега деза сан, xIapa гIуллакх дерзо гIерташ. Эмин-паша шен дошлошца Муше а, дера, вахана, герз йукъадаккха везире цо пурба а, дера, дехна, цуьнан дIаволавалар доггах долчух тера а, дера, ду. Амма атта тоьшийла йац-кх кху басурманех. Цхьаъ дуьйцу йа дан гIерта, дIаладоьгIча, кхин дой карадойту…»

3

Даим а санна, неI ца тухуш чувелира цуьнан денщик, салти Ефрем Чеботарев. Капитанах бIаьрг ма-кхийтти, хиира салтичунна иза цхьана хIуманна тIехь вас хилла воллийла. Цундела, цуьнан тидам шена тIеберззалц, вистхилла новкъарло йан кхоьруш, неIарехь вулавелла сецира иза.

– Ахь хIун до, Ефрем Анисимич, Iад санна, вулавелла лаьтташ? – эххар а схьавирзира капитан.

ХIун дара а хаац, оццул майра салти, и капитан шега вистхилча, йоI санна, цIийлой, багах дош ца долуш вуьсура цхьа хан йаллалц.

– Хьан оьздалла…

– Ас масазза аьлла хьоьга, Ефрем Анисимич, и официальность сайца ма лелайе, – воьхна хьийзачу салтичух бехкбаьккхира Зеленыйс. – Вуьшта а кхузахь са логе кхаьчна со хьийза, ткъа хьо хьайн «хьан оьздаллица» йукъагIерта. ХIан, хIун ду хилларг?

– Александр Семенович, виъ нохчо…

– Йуха а – нохчий! – ши куьг дIаса а тосуш, белшаш хьалатуьйхира капитано. – Анисимич, маца гур йу-те суна хьан догдикаллин чаккхе? Хаьий хьуна, кху беттаниг хьовха, тIебогIучу шина-кхаа беттан алапа а, вуьшта сан IаьIнарг а вайша диъна ваьлла, аьлча а, ахь оцу мискачу нохчашна дIадекънийла? Ткъа вайша, дахка санна, казенни ахчанах леташ ву. Цхьа масех денна олий, кхачанан сурсаташ оьцу ахь, ткъа шолгIачу дийнахь оцунна йуха а ахча доьху. Мича дахана? Нохчийн берашна, гIаддайначарна дIадекъна. XIapa суна тIехь йерш йоцурш, йерриш сан бедарш а, мачаш а дIайекъна ахь.

– Бехке ву со, Александр Семенич…

– Бехке ву, бехке ву! – куьг ластийна, меллаша ког боккхуш чухула дIасаволавелира Зеленый. – Хьоьга бехказвийла ца боху ас, Анисимич. Хаьа суна, къинхетаме а, догдика а хиларал сов, оцу нохчашка чIогIа безам болуш хьо хилар, амма луъ-луург дан ма ца тарло.

Капитан цхьана йукъана луьйчуьра сецча, вистхилира салти:

– Александр Семенич, ас хIун дан деза? И нохчий, шаьш басурманаш, вайн мостагIий белахь а, майра, тешаме, оьзда нах ма бу. ДоттагI – доттагI ву церан, мостагI – мостагI ву. Цул сов аьлча, бакъдерг цаьргахьа ма ду. Стенна гIертара вай церан махка? Вешан, оьрсийн, латта кIезиг дара вайна? Уьш вайн линешна тIелетара, олу вай. Ткъа хьенан лаьтта тIехь йара и линеш? Нохчийн лаьтта тIехь йара-кх. Уьш шайн даймохк, маршо ларйан гIертара, ткъа вай, цаьргара уьш ший дIа а йаьккхина, церан коча Iазапан дукъ долла гIертара. Вай церан йарташ, йалташ, бераш, зударий хIаллакбора, цара дуьхьало йора. ХIан, ницкъ иэшна, гIелбелла кIелбиссалц, вайх лийти уьш, вай туьйли оцу цхьа кана турпалхойл. ХIан, мохк а схьабаьккхи вай. Сатуьйхи цара. Маршо а схьайаьккхи цаьргара. Сатуьйхи цара. Хьуна новкъа ма хета, Александр Семенич, тхо, ахархой, адамийн хьесапехь ма дацара Россехь. Духкура, оьцура жIаьлех, говрех хуьйцура. Йеттара, Сибрех хьийсадора. И иэхье крепостни лолла шайн коча тетта доьлча, шайн гIиллакхашца, амалшца, динца ца догIу вайн Iедал, гIуллакхаш шайна тIетеIо доьлча, кхин хIун дийр ду а ца хиъна, махкахбевлла уьш. Бевлла аьлча а, вай нуьцкъала баьхна-кх. Цигахь бIарзбелла, шаьш хIун дийр ду а ца хиъна, схьабаьхкина-кх. Кхузахь хуьлуш дерг гуш ду-кх хьуна. Мацаллой, махкаллой, цамгарший хьоькхуш, кхачош бу. Муха ца лозу царах дог? Бераш, зударий… Александр Семенич, хьуна ма хаьа вайн Iедалан бехкенна уьш хIаллакьхуьлийла. Мел вайна ца лаахь а, правительствос дина дика а, вуон а оьрсийн халкъана тIе ма догIу. Оцу нохчашка Iазап хIоттийначийн декъехь церан гIоьнча ма ву вайша. Ваьшшиннан бертаза, Александр Семенич…

Зеленыйс леррина ладоьгIура шен денщико бехкевеш дечу къамеле. Шен нийсачу букъа тIехьа ши куьг диллина, кегийра гIулчаш йохуш, меллаша чухула дIаса а лелаш. Стоьла уллохула дIа салтичунна тIе а – йалх гIулч, йуханехьа а – йалх гIулч. Ткъа Чеботаревс, ша йукъахваккхарна кхоьруш санна, са ца доIуш, Iаннийна дIадахийтира шен дагахь дерг. Ша дуьйцуш лаьтташехь цо леррина тергалйора штабс-капитанан горга йуьхь. Цхьа халла хаалуш таьIана мара, сийна бIаьргаш, хьаьрса корта, доцца хьовзийна мекхаш. ХIетта ткъе итт шо кхочуш, Iаламат безамехь эпсар вара иза. Биъ бутт гергга хан йара Чеботарев цуьнца волу, оцу йоццачу хенахь цунна чIогIа везавеллера Зеленый. Дуьххьара бIаьрг ма-кхийтти хиира цунна шен керла эпсар догцIена, къинхетаме стаг хилар. Хенан йохалла цуьнан леларехь, къамелехь, цо наггахь кхуссучу дешнашца хиира паччахьан правительствос лелочу политикина иза резавацар, мелла велахь, иза «шайн» стаг хилар. И тешам бара Ефрем Анисимовиче иштта эвхьаза и къамел дойтург.

Салтичун йуьхь-дуьхьал ца хьожуш, ши бIаьрг цIенкъа а боьгIна, дIасалелара Зеленый. Цуьнан багах долу xIop a дош, шед санна, букъах, бетах детталора цунна, шаьлта санна, дагах чекхдуьйлура. ХIаъ, бакълоь и къена салти. Лаахь а, ца лаахь а, и шиъ декъашхо ву оьрсийн правительствон чоьхьарчу а, арахьарчу а къизачу политикин. Венгре интервенци йарна, польски гIаттам хьашарна, Къилбаседа Кавказера дуккха а аборигенаш тIаьххьарчу стаган тIе хIотталц схьакхалхорна. ХIетте а, ша якобинцийн, декабристийн идейни тIаьхьенах а лоьру.

«Иза-м аьттехьа а дацара, господин штабс-капитан, – бохура цо ша-шега. – ДуьххьалдIа ницкъ болчийн, адамаш, халкъаш духкучийн, шайна хеттачу aгIоp церан кхоллам хуьйцучийн карарчу зарзакъех цхьаъ йу-кх хьо. Нагахь ахь цхьажимма а дуьхьало йахь, цара, тIе мIара а таIийна, ткъарш-аьлла йор йолуш. Цул даре де, хьайн дагахь дерг кхочушдан гIорта хьовха, атталла бакъдерг бакъ ду а, харцдерг харц ду а ала ца ваьхьаш, хьуо кIилло хиларан. Стенах кхоьру хьо? ХIаъай ткъа, карьера йукъахйаларна. Ойла цхьаъ йу хьан, гIуллакхаш – кхин. Ши йуьхь йолу Янус!»

Волавелла лела капитан, салтичунна хьалха а сецна, цуьнан белша тIе куьг а диллина, йуьхь-дуьхьал хьаьжира. Сецна лаьттачу йуьхьа тIера дуькъачу, хьаьрсачу цIоцкъамашна бухара цуьнга хьуьйсура хьанала жухара бIаьргаш. Дуьненахь дуккха а вуонаш лайначу салтичун йуьхь хебарша ирх, пурх аьхнера, сирйеллера йуькъа бакеш а.

– Ефрем Анисимович, мел хан йу ахь тIамехь гIуллакхден?

– Ткъе ворхIалгIа шо, – цецвелира Чеботарев.

– ТIом маса шарахь бина ахь?

– Ткъе кхаа шарахь.

– Оцу ткъе кхаа шарахь Нохчийчохь вара-кх хьо?

– Вара ткъа. Ас хьуна дийца ма дийцина тхаьш цигахь цIийIенор.

– Иза-м дийцина-кхи ахь. Амма кхин ца дийцина, – йуха а Чеботаревн цIеначу бIаьргаш чу хьаьжира капитан. – Алахьа, Анисимич, Внезапни-гIопахь хьо виэн суд хилаза хIунда висира?

Цхьана минотана воьхна салти йуха, хIумма а ца хилча санна, меттавеара.

– Хьан оьздалла, иза къайле ма йац. Дерриг чекхдаьлла. Тхешан батальонерчу кхаа салтичунна нохчийн агIонгахьа вада ас гIoдар жимма бакъалгахьа дерзаделира…

– Ой, хIунда?

Чеботарев цкъа вуьйхира, йуха, ша хирг хир аьлча санна, куьг а ластийна, сацамболлуш вистхилира:

– Хаьий хьуна, Александр Семенич, оцу ламанхошца болу тIом салташна кIордийна хьех чекхбаьллерий? ТIом, тIом, тIом. Оьрсийн салтийн кхаа тIаьхьено. Оцу нохчаша-м шайн даймохк, маршой ларйора, ткъа оха? Тхуна стенна оьшура тхаьш санначу оцу мисканийн цIий Iенор? Оха кхузахь мел даккхий хьуьнарш гайтарх, ца вуьйш ткъе пхиъ шо а даьлла, Россе вирзича, йуха а помещикан дукъа кIел ворта йолла ма йеза. Тхан цIий Iенош схьалецна латтанаш хьолахошна совгIатана лора. ЦIахь а, кхузахь а тхан цIий Iуьйду, ткъа тхо дацочийн хьал IаьIа. Доцца аьлча, Александр Семенич, цIа а бирзина, йуха а Iазапе оьгучул, нохчашкахьа бовла лаьара дукханна а. Мухха делахь а, цара латториг бакъонца къийсам бара. Цигахь маршо йара. Ткъа даймахкахь – каторга.

– Хьо хIунда ца вахара цаьрца? – лем оьцура Зеленыйс.

Чеботаревс белш саттийра.

– Гой хьуна, Александр Семенич, массеран а амалш цхьатера ма йац. Лам чу веддачо дин хийца дезара, шен даймахках гуттаренна догдилла дезара. Суна ма ца лаьара иза. Iедал мел къиза делахь а, Росси сан даймохк ма бу. Керста дин – сан дин. Ца го хьуна, и бIарзбелла хьийза нохчий? Нехан йалсаманел шен жоьжахати тоьлу.

Капитано, тIе а веана, резахилла, белшах куьг туьйхира салтичун.

– Бакъ боху ахь, Ефрем Анисимович, бакъ. Даймохк – даймохк бу. Дика белахь а, вуон белахь а, вайн даймохк бу-кх иза. Дика хир дара цигахь Iедал жимма адамалле хилча. Кхечу мехкашкахьчул къизо ду вайн Iедал. Къаьсттина – муьжгашца. ХIун дийр ду, вайшинга хийцалур дац-кх иза. Оцу ницкъболчара xIyп аьлча, доьза вовр ма ву вайша. Дан хIума дац, Анисимич. Мацца а цкъа цхьа зама йогIург хир йу массарна а маршо йолуш. Къаьмнийн барт беш, xIapa цIий Iенош доцуш. Амма хаац-кх – маца, гуш йац иза. Ткъа хьан амалх лаьцна аьлча, Анисимич, оцу нохчашка, хьо санна, дог лозуш хьожу хьуна со а. Сан аьллар хилча, xIapa миска кхелхинарш шайн цIахь хуьлуьйтур бара ас, хIокху дуьненан дерриг хьал церан долахь а хуьлуйтур дара ас. ХIун дийр ду, Анисимич, ницкъ бац. Суна хала ду, Анисимич, гIаддайна сайн неIсагIи тIе баьхкина и нохчий даьссачу куьйгашца дIахьовсо, амма ницкъ бац-кх царна гIo дан. Сан алапех вайшинга кхабалур ма вац мацалла леш воллу масех эзар стаг.

Амма Чеботарев хIоьттина лаьттара.

– Хьан оьздалла, Александр Семенич, уьш йеха баьхкина бац, схьахетарехь, хьуна тIе цхьа дехар дохьуш баьхкина. Уьш герзаца кечбелла, дикачу дойшкахь береш бу.

– Нагахь айхьа баккъал бахахь, схьачукхайкха уьш.

Эпсарна сий делла, цхьана кога тIехь дIа а хьаьвзина, аравелира салти.

4

Цхьа масех минот йаьлча, шеца шиъ нохчо а валош йухавеара Чеботарев.

– Хьан оьздалла, шиъ арахь сеци говрашца.

Шиннах хьалхарчо, горга йуьхь-марш а, сийна бIаьргаш а болчу безамехьчу нохчочо, оьрсийн маттахь маршалла делира. Церан гIиллакхаш мелла а девзачу Зеленыйс, шиннен а куьйгаш лоцуш, маршалла а хаьттина, стоьла улло охьаховша гIанташ гайтира царна.

– Анисимич, ахь даим а хестадора хIокхеран хьаша тIеэцаран гIиллакх, – салтичуьнгахьа вирзира капитан. – Вайша йуьхьIаьржа хинвоцу хIума лело хьайна дика хуур хьуна. ХIорш дIабаха арабевлча, кухне бигий, йуург ло веанне а.

– ХIан-хIа, Александр Семенич, иштта дан ца деза иза, – корта ластийра салтичо. – Кхушинна йуург хIинцца йала йеза.

– И хIун ду?

– Вузийний бен, хьеше деана гIуллакх хатта бакъо йац вайн кхеран Iедалехь.

– ТIаккха, дера, беза кхушинна хьалха сихха кхача билла!

Араиккхинчу Чеботаревс, хIорш вовшашка хьал-де хаьттина бовлале, стоьла тIе кIайн бепиг, шекаран чай, хурманаш, ши шиша цинандальски чагIар хIоттийра.

Чу чагIар а доьттина, хьешашна хьалха стаканаш хIиттийра капитано. Шениг кара а лаьцна, хьалагIеттира иза. Ши хьаша а хьалагIеттира.

– ДIаэцал аш, хьомсара хьеший, вайна вовшийн довзарна тIера цхьацца кад мер вай!

Хьешаша стаканаш дIа ца оьцура.

– Ахь бехк ма билла, господин эпсар, – бохийна, амма тоъал нийса оьрсийн маттахь вистхилира сийна бIаьргаш берг. – Кху хIусаман дена там хирг дIовш мала а реза хир ву тхойша, амма малар мала йиш йац-кх. Тхан дино тхуна дихкина иза. Баркалла хьуна.

– ХIун дийр ду ткъа, ца магахь, ницкъбойла дац, – шен карара стака, къурд ца беш, охьахIоттийра Зеленыйс. – Охьаховшал, xIeта. Кхача дIора токхе бацахь а, дIаэцал шайна.

Ши хьаша, багахь цхьа шабар-шибар дина, цхьацца баьпкан йуьхк схьа а эцна, пIелгашца кIез-кIезиг йоккхуш бага а туьйсуш, меллаша Iийша велира. Зеленыйс леррина тергалдора цаьршиннан аматаш. Сийна бIаьргаш болчун аьрру куьйган пIелгаш дацара. Цуьнан къамеле ладоьгIча, бIаьргаш чу хьаьжча, хаьара Зеленыйна и стаг тIемалочул тIех политик а, догцIена, адамалла долуш стаг а хилар. Ткъа важа, шолгIаниг, вист ца хуьлура. Векъана, шуьйра белшаш, андий пхьарс-ност, йуткъа гIодайукх, курра саттийна ворта. ХIетта къеждала доьлла кортий, мажжий.

Йуург йиъна, цхьацца стака чай а мелла, шаьшшиъ паргIатваьлча, хIусамдена баркалла а аьлла, шайн гIуллакх дийца вуьйлира ши хьаша.

– Господин эпсар, тхо Муша уллера схьадаьхкина.

– Муша уллера? – цецвелира Зеленый.

– ХIаъ, господин эпсар.

– Лаа биний аш и гена некъ?

Сийна бIаьргаш болчо корта хьовзийра.

– Лаа догIур дуй ткъа цигара дуьйна? Бохамо арадаьхна тхо, господин эпсар. Бохамаша бIарздина, махках девлла тхо, хIинца кхузахь иза эз-эзарза садаьлла. Оха дийца ца оьшуш, хьуна гуш ду-кх тхоьга хIоьттинарг. Тхан жайнаша дуьйцу, мацца а цкъа цхьана эхартан заманахь къемат-де хIуттур ду бохуш. И къемат-де тхуна хIоьттина-кх.

Нохчочо дуьйцучунна тIетовш, корта теIабора капитано.

– Адамца хьагI, мостагIалла доцуш, шайн лаьмнашкахь, аренашкахь машаре бехара тхан дай. ТIаккха тхан лула, Теркан раьгIнашка, баьхкина, баха охьахевшира гIазкхий. Вежарий санна, бертахь бехара уьш а, тхан дай а. Вовшийн чу-каре а йолуш, вовшашка лерам а болуш, вовшашна дика хилча, хаза а хеташ, бохам беъча, хала а хеташ. Амма, тхо а, тхан дай а, церан дай а дуьнен чу а бовлале, тIамца тхан махка даьхкира оьрсийн эскарш. ХIетахь дуьйна мостагIалла доллу тхан махкахь. КIез-кIезиг йулуш, херо йуьйлира, тIаккха мостагIалла дуьйлира тхуний, гIазкхашний йуккъе. Тхешан мохк, доьзалш, синош лардан тхо гIерташ, уьш тхоьгара дIадаха шу гIерташ, кху тIаьххьарчу дезткъа шарахь хаддаза вовшийн цIий Iенийра шун а, тхан а къаьмнаша. Хьуна баккъал дерг хаа лаахь, шуьниг а ду декъаза къам. Россехь йийсарехь кIеззиг хан йоккхуш суна хиъна иза мел доккхачу Iазапехь, харцонехь доллу, цунна тIом ца оьшийла. Мухха делахь а, цIий Iена-кх. Бехкеверг Далла го. Къам доккха, ницкъ алсам хиларна, шу туьйли. КIезиг, гIорасиз долу тхо иэшна.

Шаьлтанан макъара тIе ка а диллина, тIулгах воьттича санна, вист ца хуьлуш хиъна Iачу вукху нохчочун кийрара узам болуш санна хийтира капитанна.

– Тхо эшна, – къамел дора сийна бIаьргаш болчо. – Нийсса ах тхо хIаллакдина, тхоьгара мохк а, маршо а дIайаьккхи аш. Латта доцуш дисина тхан къам ирчачу хьоле дуьйжира. Нагахь хьо Нохчийчохь хиллехь, хьуна гина хир ду дерзина тхан бераш, тIелхигаш кхоьхкина лела баккхийниш. Цу тIе, аш тхан коча Iиттира шайн Iедал, гIиллакхаш, хьоьшура тхан дин. Оцу йуккъехула эладита даьржира, кестта нохчашкара герз дIаоьцу, керста дине берзабо, Сибрех кхалхабо уьш аьлла. Кхечара эладита айъира, туркойн паччахьо тхо дIа а доьху, цигахь тхуна къастийна дика мохк а бу, Дала а делла, цига дIаваха луучунна оьрсийн паччахьо бакъо а ло, Кундухин Алхазан Мусий, Iуспанан Сайдуллий шайца богIурш эцна, цига кхелхаш ву аьлла. Оцу шина стага а бохура, и дерриг бакъ ду. Нахана хьалха кхо некъ хIуьттура: йа даймахкахь мацалла хьегар, эххар а керстанаш хуьлуш; йа оьрсийн Iедалх летта хIаллакьхилар; йа кхуза, туркойн махка, схьакхалхар. Цхьаберш тIаьххьарчу новкъа бевлира. Кхузахь мукъа а маршой, сискаллий карор йацара-те аьлла. Ткъа уьш мел чIогIа гIалатбевлла гуш ду-кх. Кундуховс а, Сайдуллас а Iехийна тхо. Туркоша тхуна къастийна боху мохк йекха, даьсса, дерзина гунаш ду. Цига дахча, тхо делла дIадевриг хиларан шеко йац. Нахана лаац цига баха…

Шен къамел сацийна, дакъаделлачу балдех мотт хьаькхна, дIасахьаьжира нохчо. Схьахетарехь, хала дара цунна шаьш хьегна Iазап далхо, шайн иэшамна къера хила. Стоьла тIехь бошхепахь лаьттачу графинара доьттина стаки чохь хи дIакховдийра цуьнга Александра Семеновича. Жима ши къурд бина, стака стоьла тIе охьа а хIоттийна, шен къамел диссинчуьра дIадолийра нохчочо:

– Нахана лаац цига баха, господин эпсар. Уьш хIинца кхетта махкахдовларца шаьш далийтинчу гIалатах. Нагахь Диарбекирна дехьа къастийначу махка дIагIахь, цигахь а лийр ду тхо. Мушехь дисахь а, лийр ду. Малхо доттуш, догIанаша лийчош, тхо цигахь лаьтта масех бутт бу. ХIинца тIегIерташ йочане гуьйре йу, цунна тIаьххье, борз санна, Iа догIу. Ткъа тхан кIелхIитта хIусамаш йац, кийра бузо хIума дац. Шайна йолах эскаре хIитта, боху тхоьга туркоша, шайн лолле дерза. Иза дан тхуна лаац. Нагахь xIapa Iа дIадаллалц мукъана а кху Мушаний, Ванний, Къарсаний гуонаха дIатардича, бIаьсте йаьлча цхьа Дала дайттинарг дийр дара оха. Тхо цигахь совцийта дуьхьал ву, боху, шун паччахь. Цхьа кIира хьалха шеца кхо эзар дошло волуш Муше веара инарла Эмин-паша. Бертахь цигара дIадовла, ца довлахь, ша нуьцкъала дохур ду, боху цо. Ойла йан итт де хан а йелла, вахана. Ткъа нехан сацам хилла, цигара дIа малхбузехьа ца баха, зударшций, берашций цхьаьна летта бала. Инарло тоьхна хан кхана-лама чекхйолуш йу. Тахана ца Iанахь а, кхана-лама цIий Iенар ду. Кхелхина кху махка баьхкинчу нохчаша – кегийчу бераша, гIорасизчу зударша, къаналла сирбоьллачу баккхийчу наха – массара a xIapa дехар эцна хьуна тIехьовсийна тхо, господин эпсар. Хьан карахь ду церан синош.

Чоина чухуларчу гIовталан хьалхарчу кисанара схьадаьккхина, деалха тоьхна ши кехат кховдийра цо Зеленыйга. Цуьнгара и схьаэцна, даржа а дина, тIехьаьжира капитан. Чехкачу хотIаца, кегийра Iаьрбийн элпашца йаздина дара ший а кехат. Карахь дIаса а хьовзийна, хIуманах ца кхетта, шина хьеше хьаьжира иза.

– ХIун ду кху тIехь аш йаздийриг?

– Ас дийцинарш доцца оцу тIе йаздина ду. Тхешан бохам, тхаьшкара Iазап, бала. Оха доьху тхаьш Мушаний, Ванний гуонаха дитийтар, нагахь цунна шаьш резадацахь, тхешан даймахка йухадерза тхайна бакъо йалар. Шиннах цхьаъ.

Александр Семенович, хьала а гIеттина, ши куьг букъа тIехьа тIе-кIел а диллина, меллаша чухула дIасаволавелира. Цхьа а вист ца хуьлуш ши-кхо минот йелира. ЦIенкъа тесначу гIеххьа тишачу куза тIехула цIийзара капитанан когара цIена эткаш. Цуьнан нийса букъ, цхьа беза мохь тIебиллича санна, оцу минотехь хаъал сеттира. Кура корта таьIнера. Шен тодинчу Iаьржачу мекхашна шина a aгIop наггахь куьг хьокхуш, лекхачу хьажа тIе шад гулбина, бIаьргаш цIенкъа а боьгIна, масазза а дIасавахара иза. ХIетталц дош аьлла вист ца хуьлуш и оьрси тергалвеш Iачу Аьрзуна хиира иза догцIена, къинхетаме, комаьрша, куралла йоцуш, амма шен лаамехь воцуш стаг хилар.

– Шуьгарчу хьолах дика кхета со, доттагIий, – элира цо, шен боларх ца вухуш. – Аш тхуна тIебуьллу бехк а нийса бу. Шун дехар а бакъонца ду. Амма сан ницкъ бац-кх шуна гIo дан, – белшаш хьала а тухуш, ши куьг дIасатесира цо. – Сан карахь хIумма а ма дац. Тифлисера схьадаийтина омра кхочушдар – иза ду сан декхар. Цхьа сиз ца талхош. Доцца аьлча, цигарчу хьаькамийн карахь тайниг йу-кх со.

– Хьайггара хIума дан бакъо йоцийла-м тхуна а хаьий, – кIеда-мерза элира Маккхала. – XIapa тхан дехар цига дIадахьийтахьа, господин эпсар. Тхоьгара къа-бала хиъча, тхуна орцах бевр бара-кх уьш.

Капитан гIайгIане велавелира:

– Шуьгахь долу хьал ма дика хаьа-кх цигахь. Шозза йаздина ас цамгарший, мацаллой шу хьоькхуш хилар, туркоша къастийначу махка тIе ховшадахь, шо далале шу делла дIадевриг хилар.

– ХIун боху цара?

– Шу схьадохкуьйтуш шина паччахьна йуккъехь хилла барт бу, шуна мохк Диарбекарний, Эрзинжанний дехьара билгалбеш. Шина паччахьан хилла барт, цаьршиммо вовшашна делла дош дохо йиш йац, боху.

– Со ца теша цунах, – корта хьовзийра дуьххьара вистхиллачу Аьрзус. – Ишттаниг хила йиш йац. Дош духура бохуш, сила долу адам хIаллак муха дийр ду? ХIан-хIа, эпсар, туркоший, аший билгалйинчу оцу меттиге дIа ца кхелхаш, бала сацамбина наха. Йа Мушаний, Ванний шахьаршна гуонаха дита тхо, йа цIехьа гIyp ду тхо. Шиннах цхьаъ. И тхан дехар Тифлисерчу оцу сардале дIадахьийта. Дала тхох къинхетамбар даг чу тосур дац-те цунна.

Дукха къахьегна, кIадвелла хIоьттича санна, везза кресло чу охьа а хиъна, пIелгийн йуьхьигашца стоьла тIехь йайн вота туьйхира капитано. ТIаккха, стоьла тIехь Iуьллу нохчийн дехаран кехат схьа а эцна, вехха цуьнга хьийжира.

– ДоттагIий, – элира цо, доккха са а даьккхина, – кхузахь мел дукха дийцарх, ваьштадогIур доцу гIуллакх дуьйцуш, эрна хан йойъу вай. Йуха а боху ас, шуьгарчу бохаман дакъа кхаьчна соьга, шух дог лозу сан, амма шуна гIo дан ницкъ бац. Ас дича ден дерг, сан ницкъ кхочу дерг шун букъа тIехьа къайлаха лелочу, хуьлуш долчу гIуллакхех шу кхиор ду. Амма иза ас шуьга дуьйцур ду, дийца сайн бакъо йоццушехь. Шух доглазарна, шуна гIo дан со гIорасиз хиларна, шун бихкина бIаьргаш айса дIабаьстича мукъана шайна некъ лаха шуна атта хиларга догдохуш. ХIетте а IадIийр вара со, шуьшиннах со ца тешахьара. Цундела дуьйцу ас. XIapa шун дехар, шуна лаарна, ас наместнике дIа-м дохьуьйтур ду, амма кхунах хила гIоли йац. Тхан правительствос шу йуханехьа цIа доьрзуьйтур ду бохург хьехочохь а дац шуна. Цуьнга дог ма даха. Аш шайна мохк боьхучу Мушаний, Ванний гуонаха шаьш дитарга дог а ма дахалаш. Цкъа-делахь, тхан Iедало туркошна бакъо лур йац шу цигахь совцийта, шолгIа-делахь, оха бакъо йелча а, цигахь шуна бала мукъа мохк а бац. Цигара латта нехан долахь ду. Диарбекирна дехьара мохк пачхьалкхан долахь бу, цундела хьийсадо шу цига. Нагахь бертахь шу цига ца гIахь, туркоша нуьцкъала дуьгур ду шу. Шуна ма хаьа, Эмин Мухлис-паша кхо эзар дошло валош шаьш долчу сакъера ца веанийла. Шу цIера девллачул тIаьхьа телеграфца воккхачу везире шена кхин тIе эскарш а, нохчашна дуьхьал герз даккха бакъо а йехна цо. Воккхачу везиро кхочушдина цуьнан ший а дехар. Хаалаш, бертахь цигара шу дIа ца довлахь, цIий Iенарг хилар. XIapa туркой шун бусалбанаш белахь а, кхаьргахь цуьрриг къинхетам бац.

Иза-м шина хьешана а хаьара. Иза дерриг а шайн бIаьргашна ца гинехьара, шайн йаьIни тIехь ца лайнехьара-м, и шиъ xIapa дехар дохьуш кхуза вогIур а вацара. Хьалхара кисанара схьа а даьккхина, пуржин таIийна, дато негIар диллина, сахьте хьаьжира хIусамда. Лаамаза арахьажавелира Аьрзу а. ХIетта йекхначу стигалахь гучубаьлла малх чубуьзна болуш боллура.

Шайн дийцарш чекхдаьллий-те хетта Маккхал, кхуо хIун олу-те аьлла, Аьрзуга хьаьжира. Амма Аьрзу, жоп даларан меттана доккха са а даьккхина, голаш тIе ши куьг дуьллуш, хьалагIеттира.

– ХIета, ши некъ хIутту-кх тхуна хьалха, – элира цо гIайгIане. – Цигахь туркойх летта далар йа йуханехьа, цIехьа, гIортар.

– Йуханехьа цIа дохуьйтур дац шу, – корта ластийра Зеленыйс. – Туркоша дозане кхочуьйтур дац йа тхайчара цигара дехьа а довлуьйтур дац.

– Ткъа хIун де оха? – вагийна хаттар диначу Аьрзус тIетуьйхира. – Тхан дехар дIадахьийтахьа, эпсар. Ма-хуьллу сиха. Хьанна хаьа, мухха кхаьчна а дозане кхаьчча, къинхетам бина, сардало цIа дита а мегий тхо-м. ТIулгах дина-х даций цуьнан дог.

– Хаац, доттагIий, суна хаац шуна хьехар дала. Ас сайна хетарг аьлла, аш шайна хуург де. Муьлххачу новкъа довлахь а, Дала аьтто бойла-кх шун! Ашшимма хIун до? – хаьттира цо, Маккхал хьалагIеттича.

– ДIадоьлху тхо.

– Мича?

– Мича дан а дац, йуханехьа новкъадевр ду-кх.

– Буьйса ткъа?

– Буьйса а йоккхур йу-кх гIалел арахь.

– ХIан-хIа, иза дойла йац, – дуьхьало йеш, корта хьовзийра Александра Семеновича. – КIадделла, гIелделла шу кхин садаIар доцуш йуха муха доьлху? Шуна хьешан цIа-м дац сан. Амма божал ду чохь сийна йол йолуш. Анисимича, хаза дуза а дина, цу чохь паргIатдохур ду шу. Iуьйрре гIевттина, новкъадевр шу.

Ши хьаша вовшашка хьаьжира.

– Шуна новкъарло хирг ца хилча, говрашка садаIийтархьама, Iийр-м дара тхо, – элира Маккхала. – Буьйсанна уьш йажо меттиг хир йац тхуна…

* * *

Ткъа хIокхеран даймахкахь хIинцале а хIорш «тIеэца» кечамбеш бара:

«Теркан областан ТIеман Йуккъерчу Отделан Начальнике инарла-майоре эле А. Тумановга.

№ 2244, 18 август 1865 шо

Хьомсара Государь Александр Георгиевич!

Сох тешийначу областера кхелхина Турце боьлхучу туземцийн тIаьххьара парти 17-чу августехь кхузара дIайахарца а, кху шарахь кхин тIе кхалхор сацорца а доьзна хьан сийлаллина тIедуьллу ас хьайх тешийначу Отделера цхьа а доьзал хIинцачул тIаьхьа Турце дIацахецар. Ткъа кхелхинчу ламанхойх сан Канцелярера билет доцуш шен даймахка цIа бирзина нах, нагахь церан карахь вайн консулато визировать дина паспорташ делахь, гуонаха ха а хIоттадай, Владикавказе схьахьовсабе.

Цуьнца цхьаьна хьоьга дIахоуьйту ас, нагахь санна Турцера цIа веана стаг цхьамма къайлаваьккхина меттиг хилахь, наибаша цунах уггар луьра жоп дала дезар а, ткъа и стаг цIаверзар шен хеннахь Iедале ца хаийтина йуьртда Россех дIавохуьйтург хилар а.

Инарла-лейтенант Лорис-Меликов»

«Аргунски Округан начальнике майоре Ипполитовга:

Хьан оьздалла!

Цуьнан локхаллин Теркан областан Начальникан инарла-лейтенантан Лорис-Меликовн омранан копи хьоьга дIайаийтарца, хьан оьздалле дехар ду сан, хьох тешийначу Округера Турце кхелхинчу нахах Теркан областан Начальникан Канцелярера билет карахь доцуш шайн даймахка цIа бирзина нах хилахь, йуххе ха а даьккхина, уьш сихонца Владикавказе дIахьовсор, Турцера цIа баьхкина и нах левчкъина муьлхачу йарташкахь хилла хаийтар а.

Инарла-майор

эла А. Г. Туманов»

X корта, ТӀАЬХХЬАРА БУЬЙСАНАШ

ХIай Дела, хьайн олхазаршна

Ахь цхьацца бен белла.

Ткъа сан бен бохийна,

ДегIера ницкъ иэшна,

Бодашкахь тилавелла

Со цхьаъ ву – мухIажар,

ГIорасиз лелаш,

ГIорасиз лелаш…

О. Туманян. МухIажаран илли

1

Даккхийра делха доьллачу догIано, йуьхьанца кIеда татанаш лоьлхуйтуш, чан гIаттийра туьпахь. ТIаккха къиэга дуьйлира, цхьаццанхьа Iаьмнаш хIиттош, тIехула агIорхьара басара охьауьду Iоврийн татолгаш, наха ишттачу меттигна дуьхьалонашна хьалххе даьхначу хершнаш чу а хьийзаш, лаха мел девли, стамлуш, десташ, даккхийчу хишка а доьрзуш, Мурат-чайх дIадетталора.

Амма оцу догIанна дуьхьало ца йалора туьпарчу хIусамашка. Уггар дикачех лоруш йолчу МIаьчиган тоьланан тховх а, цецах санна, чекхдуьйлура иза. Йуьхьанца йукъ-йукъа ладарш гучудевлча, царна кIел пхьегIаш хIитто вуьйлира МIаьчиг. Жимма Iийна, массо маьIIехула уьш тIеIена доьлча, пхьегIех дог а диллина, куьйга корта а лаьцна, ойлане ваьлла охьахиира иза.

Тоьли чохь, когаш къилбехьа а болуш, тишачу йургIи кIел аркъал Iуьллура цхьа сахьт хьалха кхелхина Зару. Цомгаш-м йара иза, амма йаллал кIелйисина йацара. Нана а, шел кегий бераш а делчахьана, дено-дено худалуш, мажлуш, йеккъа цхьа даьIахкаш бен ца йисинера иза. Миччахьара а шайн карайеана кхалла хIума цунна кхоайой йуьтура дас а, вашас а. Амма цо ца йуура. Хьистича а, бехкаш даьхча а, човхийча а. Атталла дуьхьал йист а хуьлурий ткъа? Гуонаш Iаржйелла, кIоргге хьех чуэгначу, чохь садоцуш санна кхоьлинчу жугIар бIаьргех къорра хиш лешара, мерах седа оллалора, кхуьйсу левси санна, хьазхьизе ийъалора дакъаделла некхау.

Коьра СайдуллагIарна тIаьхьавоьдучу дийнахь тIаьххьара йист а хилла, йилхина дIатийна иза, мотт сецча санна, кхин багара дош ца долуш, селхана охьа а йижина, тховса дIайели.

Истанган маьIигаш лаьцна, дакъа цхьана aгIop такхийна, цIенкъа йуккъе хьардех а, тIелхигех а мотт тобина, шен болу-боцчу ницкъаца айъина, хьалха – лакхе, тIаккха – лахе йоккхуш, йоьIан дакъа оцу тIе а даьккхина, тIе верта а тесна, дIахьулдира цо. ТIаккха, цунна кIел хи ца хIоттийта, дагарца гуонаха даьккхина харш неIарх аратесира.

Дакъа догIанах дIа а Iалашдина, ладар кIезиг Iийдало са а лехна, Iаьндойн къорза гали тIе а кхоьллина, охьа а хиъна, дIатийра иза.

ТIаьххьара шен бIаьргех хи даьлла хан халла дагайогIура МIаьчигна. Мацах-мацах цкъа беран хенахь дара иза. Бийболатан заманахь. Ярмол-сардалан хьерабевллачу инарлаша оцу гонахарчу йарташкара кхо бIе стаг Гезлойн-гIопехь къиза вийначу дийнахь. Байъинчаьрца вара МIаьчиган да а, денда a. XIapa бен бер доцуш, къона, хеназа лаьттах вахара да. Оцу дийнахь вилхира МIаьчиг.

Оцу дийнахь и къиза ши инарла вийра Майртуьпарчу Оччархьаьжас. Амма цаьршимма вийна кхо бIе ден ца велира. ОххIай, уьш кхо бIе вийча, севци белира. Веанчу Ярмол-инарлас сийначу цIарах йагийра йарташ. ХIетахь дуьйна шовзткъа шо даьлла. Ткъа оцу шовзткъа шарахь цкъа а бIаьргех хи ца даьлла МIаьчиган. Амма тховса дуьхьалара вал хаьдда-кх царна. Оцу шовзткъа шарахь IаьIна иза, тховса, и арахь серашха детта шийла догIа санна, охьахецаделла-кх. Берриг ницкъ тIегулбой, сацадо иза МIаьчига, амма оцу шовзткъа шеран къаьхьа денош хоьрцуш воллучу цуьнан, декъазчу денна тIе масазза кхечи, тIехбогIу ши бIаьрг. Ткъа мел дукха хилла и декъаза денош… Дуьззина шовзткъа шо. Маса де хуьлу уьш? Хьанна хаьа. МIаьчигна хаац оццул шерийн денош лара.

Ткъа ойланаш кхерста. Кхерста уьш нохчийн лаьмнашца, аренашца. Кхерста уьш буьрсачу Теркаца, аьрхачу Яьссица. Беркатечу хьаннашкахула. И къена хьаннаш йуьзна акха кхуьуш стоьмаш, ораматаш, акхарой, олхазарш хуьлура. Ахь лаьттах буьртиг Iоьттинчохь йалта кхуьура. Йалта аьлла хIума дацара, цхьа хьийкъина хуьлура иза. Йокъано йа тIамо йалта хIаллакдинчу шарахь а хене довлура. БIаьсте йаллалц хьаннашкахь гуттар баа тобелла кхораш, хьаьмцаш, хьорамаш, маситта тайпа стоьмаш хуьлура. Кхузахь дац хIумма а. Ког биллал латта а, цхьа колл а йац цхьаннан долахь йоцуш…

Мохк-м иштта бара кхузахь, ткъа адамаш? Уьш а ду хийра. Цигахь, Даймахкахь, дерриг дара дагна гергара. ГондIарчу къаьмнашкара гIo а хуьлура. Мотт башх-башха белахь а, гIиллакхаш цхьаьнадогIуш цхьа ламанхой бара уьш. Биллина тIом хиллехь а, оьрсашца тарлора. Баккъал дерг аьлча, цIеначу оьрсичул догдика, къинхетаме, тешаме адам хила йиш йацара. Iаж санна, цIен бос беттало йелайелла, йекхайелла кIайн йуьхь, цхьа а тайпа шалхо йоцуш кIорга, хьанала бIаьргаш, партала, амма зоьртала догIмаш. Царах ца тешийла, уьш ца безийла, цаьрца гергарло, доттагIалла ца леладойла дацара. Амма, цхьа xIy ийна йа къотIалгIа йина оьрсийн цIарца лелачу xIyманел къизий, иэхь доцушший, йамарттий адамаш ца нислора. Шайн дайшкахь дуьйна и ший а зиэделлера нохчашна. Ткъа гуьржий, шайн мотт кхин белахь а, лаамехь а, лаамза а оьрсийн паччахьехьа бевлла, шайх летахь а, цхьа вежарий лорура цара. Кхузахь кхин хьал ду. Кхузара эрмалой а, гуьржий а тера а бац дозанал дехьарчех. Дика адамаш-м, дера, ду уьш. Амма кхузара адамаш туркойн бIешерийн Iазапо теIийна, кхерийна, шайн лаам байна, лолле дирзина. ХIокхарна дош ца хета цхьаъ дийцар, кхин дар. ХIораннан бIаьргаш чохь йа мекарло, йа дуьненах догдиллар, йа муьтIахьалла го.

ХIаъ, Васала цуьнга ала-м элира, маршой, нийсой лоьхуш, йиша-ваша а, халкъ а дитина, ша цкъа даймахках ваьлла, ткъа и харцой, къизаллий шена тIаьххье кху лаьмнашка йеана. Маршо а, нийсо а лаьтта тIехь йоцуш йу, цIахь Iехьа, МIаьчиг, ма бехира цо. Амма МIаьчига ла ца дуьйгIира цуьнга. Ла ца дуьйгIира Маккхале, Аьрзуга. Ла ца дуьйгIира зудчуьнга, берашка. Диъ лаьттах доьллина, пхоьалгIаниг делла Iуьллу. Коьрех хилларг хаац. МIаьчигна иза гучуьра дIадаьлла.

ЙатIа санна, къекъара стигал. Стигалахь ткъес тоьхча, бIаьрнегIap тухучу йукъана серладолура дуьне. Дато серий санна, охьадоьлхура догIа. Амма МIаьчигна хIумма а ца гора, хIумма а ца хезара. Шен кочах чу, букъа тIехула а Iийдало ладар ца хаалора. Ткъес масазза туху цунна хьалхахIуьттура Зазун а, шен йалх беран а гIаларташ. Церан озий, можий йаххьаш, чIораш санна, дуткъий пхьаьрсаш, настарш, пIендарш. Севсина, чуэгна геш, букъа тIе хийшина пханарш, хеда йохку вортанаш, баккхий кортош. И бахьана долуш хIаллакьхилла бераш…

МIаьчиг воьлхура. Шовзткъа шарахь ша, къурдаш деш, кийрахь сецийна бала кхидIа сецо собар ца хилла, арахийцира цо.

МIаьчиг воьлхура. Шина а куьйга корта а лаьцна, зуькарлахь санна, шовкъе дегI техкош.

Цхьа а тайпа гIовгIа, узам боцуш. Кийрахь…

2

Тахана шаьш Эрзерумера цIа ма-кхеччинехь, суьйранна кхеташо кхайкхийра АьрзугIара. Бакъду, дийцарш, хIинццалц санна, дах ца делира тховса. Цкъа-делахь, тIейелха кечйелла, тIаьхь-тIаьхьа йазлуш, Iаржлуш, стигалахь гуллуш догIанан мархаш йара. ШолгIа-делахь, дийца, къийса хIума дацара. КIелхьардовла некъ бацара цхьаъ бен – йуханехьа цIадерзар боцург.

Цунах лаьцна хьалха цкъа а дийцинера. ТIаьххьара сацамбира йухадерзар тIеман низамехь дIадахьа. Нах пхеа тобане а бекъна, и тобанаш, цхьацца хьовсош, дозанашка дIахьийсо. ХIор а тобанца пхиппа бIе тIемало хир ву, ах дошлой, ах гIашлой болуш. Оцу тобанах жоп лур ду пхибIенчо. Цул сов, xIop a тоба пхеа декъе йоькъур йу, хIоранца а цхьацца бIе тIемало а волуш. Царах жоп бIенчо лур ду. Уггар хьалха дIайахана тоба дозанал дехьайаллалц, йисинарш кхузара меттахйевр йац. Иза дехьайаьлча, йуккъехь цхьана-шина дийнан некъ а буьтуш, кхузара иттех дийнахь дIайевр йу йисинарш а. Тахана туьпахь долу дерриг хIума – говраш, стерчий, ворданаш, йалтий – нийсса оцу пхеа тобанна доькъур ду. Сацам тIеэцначул тIаьхьа кхузахь доккху цхьа де а эрна хуьлу. Цундела кху кхаа дийнахь хьалхара тоба новкъа йала йеза. Сацам хилира оцу тобанан коьрте шен бIоца Чора хIотто.

ДогIанан дуьххьарлерчу тIадамашца дIайоьхначу кхеташонера цIа баьхкина АьрзугIар, вертанаш кхоьхкина, буьнахь, тIеттIа а таьIна, хевшина Iара.

Стигалахь сетташ, кеглуш иккхинчу ткъесо аре серлайаькхинчу цхьана секундана генна стигалан лакхенца гучуболура Сэв-Саран ломан бохь, оцу тIехь кхоламе лаьттачу храман гIаларт.

Аьрзун ойланаш, цхьанхьара кхечахьа йуьйлуш, кхерстара. Хеталора, кIудалара охьаIенаш санна, тIедоьлхучу оцу догIанан xIoр а тIадам, лелина даш хилла, шен даг тIе Iена. ХIорш виъ-м вертанех хьаьрчина Iаш ву. Вий а могаш-таза ву. Цомгаш-меца Iохкуш бераш а дац. Ткъа йисинчу хIусамашкахь кху сохьта хIоьттина хьал шера гора Аьрзуна. И дерриг догIа къиза тIедоьлху царна чохь долчу адамашна. Зударшна, берашна, къеначарна. Шайна тIеIеначу ладаршна кIелхьара дIахила хьовха, атталла ха харца а ницкъ боцчу цамгарой, мацаллой кIелбитинчарна. Ткъа масане хир ву уьш, тIедоьлху и догIа биэн ца хеташ, велла Iуьллуш. Кху харц дуьненара дIавахана, маьршаваьлла… Кху дуьненахь цкъа а хир йац маршо а, нийсо а.

ХIор а Iуьйранна уггар хьалха дан деза гIуллакх белларш дIабохкар дара. Оцу тIера дIадолалур ду кхана а де. Хир ду-кх и декъий, тIадийна муст а делла, хьожане…

Иза-м и дара, ма атта хир бац-кх йуханехьа некъ а. СхьадогIуш говраш, стерчий, ворданаш, даа рицкъа а дара цаьргахь. Шаьш могаш а, гIелбалаза а бара. Цул сов, шина паччахьан Iедалша Iуналла а дора. Ткъа хIинца хIун хир-те? Некъан гIирсаш а дIабевлла церан. Нийсса ах адам делла дIадаьлла. Бисинарш а бу ах цомгаш, важа ах – халла шайн догIмийн дола деш. Даа рицкъа дац. Уьш хилла а ца Iа халонаш. Туркоша бакъо ца ло царна йуханехьа дIабаха. Ткъа оьрсийн эпсаро элира цаьрга, шайн Iедало хIopш Россе буьтур бац. Йуханехьа некъ хала хир бу. Бахархошкара гIo хир дац, Iедало ницкъ бийр бу. Нуьцкъашха дозанашка кхаьчча, дехьа ца довлийтахь? Оцу зилал дехьадевлча-м, шайн цIа, Нохчийчу, кхаьчча санна, паргIатбевр бара хIорш. Цигахь гуьржий бу. Нохчийн лулахой. Паччахьо йукъа мел питанаш тийсахь а, церан цкъа а дац вовшашца мостагIалла. Уьш вежарий хилла буьсур бу даим а.

Аьрзун ойла даймахкахула хьаьвззина йеана дехьарчу туркойн йуьрта йоьссира. ДуьхьалхIоьттира Эсетан сурт. БIаьстенан йуьххьехь Iаьрчхехь шена ма-гарра. Цкъа – дешин бос беттало месаш букъа тIехула охьа а хецна, йерзина нийса, стомма ност чахчари кIел лаьцна. ТIаккха – шех кхерайелла, куьйгаш некха тIе а таIийна, кIегаръиккхина. Йуха – ша Хонкара дIавогIу аьлча, хазахетта, меллаша голаш тIе охьалахйелла. СхьадогIуш новкъахь наггахь цунах бIаьрг кхетара Аьрзун. Амма дагахь дисинарг, даим а цунна дуьхьалхIуьттург Iаьрчхехь гина сурт дара.

«ХIун хилла-те цунах? – хоьттура цо шега. – Схьакхаьччахьана, гина а йац суна иза. Миска Гати а кхелхина, боху. Шахьби, молла велахь а, сутара, къиза стаг ву…»

– Вайшиннах цхьаъ хьалха йоьдучу тобанца дIаваха веза, Аьрзу, – тийналла йохийра бодашкара схьа вистхиллачу Маккхала.

– ХIун элира ахь? – набарх ваьлча санна, цIеххьана хаттар дира Аьрзус.

– Йуханехьа некъ вай схьадогIучул эзарза хала хир бу. Вайшиннах цхьаъ хьалха йоьдучу тобанца ваха веза.

– Цхьаъ бохург хIун ду? Йа ший дIаваха веза, йа, тIаьххьара тоба новкъа йаллалц, ший а кхузахь саца веза.

– ХIан-хIа, Аьрзу. Къаста дезар ду вайн. Ший а дIавахча, кхузара адамаш листа стаг хир вац. Ший а кхузахь сецча, хьалха йоьду тоба корта боцуш йуьсу. Ткъа буьсучийн йерриг дегайовхо оцу хьалхарчу тобанах йоллу. Нагахь иза дозанал дехьайалалахь, тIаьхьайогIу йиъ а чекхйер йу.

Аьрзу дагахь тIетайра Маккхала далочу бахьанашна. Нохчийчуьра схьабаьхкинчу нахах цIейоккхуш берш берриш а – МусагIар, СайдуллагIар, ШахьбигIар, ШамхалбекгIар, кхин, кхин а – уьш, цуьрриг кху нехан бала а боцуш, шайна баха хевшина. Кхузахь бисинарш берриш – шаьш хIун дан деза а, хIун дита деза а ца хууш цхьа пекъарш. Ткъа xIapa шиъ дIаваьлча, гIуллакх гуттар галдолу церан. Амма цаьршиннах кхузахь муьлха виса веза, хьалхарчу тобанца новкъа муьлха вала веза? Иза Маккхала къастор шена.

– Хьайна бакъахьа хеттарг дехьа, Маккхал.

– ХIета, хьо хьалхарчу тобанца новкъа вала, со буха соцур ву.

– Мегар ду, Iела хьоьца а витина, сой, Чорий новкъа вер ву.

– Iела а вига шаьшшинца. Со-суо вуьсур ву кхузахь.

– ХIета, хьой, Iелий оцу тобанца дIа а гIой, сой, Чорий кхузахь вита.

– Иза дан йиш йац.

– ХIунда?

– Чора пхибIенча ву. Сой, Iелий хIумма а вац.

Аьрзус аз айъира:

– Тхо кхоъ дIа а вахана, хьо вуьтийла дац данне а. ЦIетоьхна ваша дIа а тесна, нанас винарг эцна цIа веана, бохур ду! Сой, Iелий соцу, хьой, Чорий дIагIо.

– ХIан-хIа. Ас ойла йина дерригенан а. Шу кхоь а дIагIо. Нагахь бухахь висар кхераме ду хьуна моттахь, и бакъ дац. Кхерам хьалхарчу тобанна бу. Шаьш дийриг цунна дийр ду туркоша а, оьрсаша а. Цундела хьо Чорица а, хьоьца Iела а хуьлийла лаьа суна. Цул сов, къаьстина дукха а Iийр ма дац вай. Нагахь дерриг дика дIагIахь, иттех дийнахь шуна тIаьхьа дIавогIур ву со а.

– Делахь хIета, шу кхоъ дIагIо, со бухахь соцур ву! – мохь туьйхира Аьрзус.

– Мохь ма хьекхахьа, Аьрзу, – лохха човхийра иза Маккхала. – Нахана йуккъехь хьан сий ду. Ахь аьллачуьнга ла дика дугIу. Цундела хьо хила ма веза коьртехь.

– Ткъа наха буьллу болу бехк? – йухаверза ца туьгура Аьрзу. – Нагахь хьуна цхьаъ хилахь, йуьртахойн йуьхь-дуьхьал тхо муха хьовса деза? Iожалла ма йу когаш кIел.

Маккхала куьг ластийра.

– Вай девзачарна хаьа, Аьрзу, цхьаннан мIара ца лазийта, вукху кхааммо синош дIалур дуйла. Вайн дегнаш гуш Дела а ву. Уьш дуьтур вай. Амма, хIорш дIа а тийсина, дIадаха а йа дIабоьлхучарна тIаьхьасовца а бакъо йац вайн. Йа Далла гергахь а, йа нахана гергахь а. ТIехула тIе, Аьрзу, хьуна дицделла ткъа вайша къоман, мехкан гIуллакх айъина араваьлла хилар? ГIуллакх къоманий, махканий тIехIоьттича, ша а, йиша-ваша а, йурт а тIаьхьататта йеза.

ОьгIазваханчу Аьрзун виэхьар, лагIлуш, сецира. Цкъа-делахь, Маккхал вер вац ша аьллачунна тIера. ШолгIа-делахь, иза бакъ ву. ТIетан дийзира цуьнан.

– Амма, ахь ма-аллара, Iожалла йу, бага а гIаттийна, тIаьхьахIоьттина лелаш, – Аьрзун дуьхьало малйаларх пайда а эцна, кхидIа къамел дора Маккхала. – Йа шуна, йа суна цхьаъ хир. Хьалха мила лер а, тIаьхьа мила вуьсур а хаац. Нанас дена дина йиша-ваша дацара сан. Шичой а бацара. Уьш белла, цхьа висча, ден доттагIчо дола деш кхиийра. Амма вина йурт, йуьртахой, и сайн верасаш битина, Аьрзу, хьуна тIетевжира со.

Берахь горга буо хилла ша цхьалха висар дагадарна дара а хаац, йа доттагIчух къаста дезаран хало хIинцале кийра хьаьвзинера а хаац, Маккхалан аз дегийра. Цхьана минотана соцунгIа а хилла, йуха а, хьалха санна, парггIат вистхилира иза.

– Суна дика ваша хилла хьо, Аьрзу. Суна дика вежарий хилла шу, Iела, Чора. Гатийуьртахоша дика дола а дина сан. Нанас дена бина вежарий беллачу дийнахь хилларг хаа, бохаман къахьо Iовша кхетам боцуш, жима вара со. Иза атта лайна ас. Амма, Аьрзу, шу кхаанна, къаьсттина хьуна, хIума хилахь, Дала цхьа собар ца лахь, сатоха хала хир ду суна… Уьш дийца оьшуш дац… Дела ву вайн дегнаш гуш. Цундела уггар хьалха вовшашна къинтIера девр ду вай. Денна, xIop а сохьтехь, xIop а минотехь шуьгара там, хазахетар бен, цкъа а цатам ца хилла суна. Со санна, и вай кхоьллина Дела а реза хуьлда шуна.

Аьрзу шеквелира Маккхала биначу сацамах. Кхузахь сацар кхерамаза хилча, и хабар хIунда дуьйцу цо?

– Да-нана берашна, бераш дена-нанна, йиша-ваша вовшашна санна, Дела къинтIера волийла вайна. Хьо лахь, вешех довлу тхо. Хьо висахь, дика ваша ву тхан. Амма Делан Iожалла сацаелла йац цхьаьнгге а. Мухха делахь а, Маккхал, шу кхоъ новкъа а ваьккхина, буха саца лаьа суна. Хьуна ма-хаъара, кху ткъех шарахь вовшийн дош кхачийна дацара вайша, луург лардинера. Гуттар ахь аьлларг динера ас, цкъа мукъана а сан даге хьажахьа.

Цаьршиннан къамеле ладоьгIуш тийна Iийна Чорий, Iелий дуьххьара вистхилира:

– Маккхал, тхуна а бегIийла йоцуш ду хьо кхузахь витар.

– Аьрзус бохург де ахь, Маккхал.

Амма Маккхала бистхила ца битира уьш…

– Иза йуха дийца ца оьшу, Чора. Оцу тIехь сацам хилла баьлла. Кхин дуьйцур вай. Хьалхарчу тобанан некъ хала хир бу. Цуьнан некъ тахь, кхиамца чекхдер ду вай йухадерзар. Варий, собаре хилалаш. Некъаца йолчу йарташкарчу, шахьаршкарчу бахархошца гIиллакхе хилалаш. Талораш ма делаш. Цул а, йиэхар тоьлур ду шуна. Цхьа ткъех стаг говрашкахь цхьана дийнан новкъа хьалха дIаэхийта. Йартийн, шахьарийн коьртехь Iедал ду. Нагахь Iедало хамталла йахь, дика нах боцуш йац шуна уьш. Оцу Iедале, дикачу нахе шайна кхачанца, оьшучуьнца гIoдар деха. Мелла a гIо данза Iийр бац. Шу йухадерзо тIаьхьа эскарш даха тарло. Дозанехь оьрсийн эскарша дуьхьало йан тарло. Варийлаш, шаьш довлуш герз ма айъалаш. Шайн оьгIазло сацайелаш, Деле собар дехалаш, шайца зударий, бераш, цомгашниш хилар ма дицделаш. Ма-хуьллу машаре, ма-хуьллу гIиллакхе чекхдовла гIорта. Мухха довлий а, дозанах дехьадовла, тIаккха хала дац. Цигахь вайн лулахой гуьржий бу вайца гIиллакхаш догIуш.

– Царна йукъакхаьчча-м, цIахь санна дарий-ц, – сатийсаме вистхилира Чора. – Уьш Iийр бац вайгахьа уозаза.

– Ткъа СолтамурдгIаьрга, БерсагIаьрга ала дезарг хьайна хаьа хьуна. Кхузара жоьжахати дIакхайкхайе нахе. Кхин схьагIертар хьеха а ма дайта. Ткъа туркошкара гIo хир бохучух догдилла, ала…

– Ой, хьо ма весеташ дан хIоьтти, ва Маккхал? – цецваьлла хаттар дира Аьрзус. – Кхузахь гуттаренна а виса ойла-м йац хьан?

Маккхал велавелира:

– Хиндерг Дела воцчунна хаац, Аьрзу. Вай веаннах цхьаъ мукъа а, Делан лаамца, цIа кхачахь, адамех дIатоха дезарш дуьйций ас-м.

– Дерриш ца кхачахь а, цхьадерш цIа кхочур ду вай, – доккха садаьккхира Чорас. – Амма къаьхьа хир ду-кх и цIа. ХIинццалц вайн йерриг дегайовхо кху бусалба туркойн паччахьах йара. ХIинца иза а хаьрци. Ванах, гуттаренна а дуьсур ду-те вай оцу оьрсийн паччахьан Iазапна кIел?

Цхьаммо а жоп ца делира Чорин хаттарна. Цара муха ло, шайна а хууш ца хилча. Шаьш а цунах догуш хилча. Чорин хаттаро ойлане эгийра уьш.

ЦIеххьана ткъес тоьхна, аре серлайаьлча, АьрзугIеран буьнан неIарехь адаман гIаларт хIоьттира.

– Iела…, – кхайкхира гIаларт халла хезаш.

ХIетта набаран тар тесна Iела, шен белшаш тIера верта а дожош, букар таьIна, неIаре вахара.

– Хьо мила ву?

– ХIара-м со йара… Эсет…

ДогIа цIеххьана тийра. Хезара цхьанхьа геннахь лаьмнашкахь къорра стигал къиэкъаш.

Чуйаьлла Эсет, Чорас шега деллачу вертанах а хьаьрчина, цхьана сонехь дIатийра. Хи Iийдалора кучах а, корталех а. ТIадийна месаш логах, беснех а летара. Иза мел къийлайаларх, ца сацалора дего дегI, йеттало цергаш. Амма йуьхь йогура, цIе летча санна. Деган кIоргехь иэхь гIуьттура, ша цхьа йоккха йуьхьIаьржо йича санна. Генара хезаш хетара шега хеттарш дечу Маккхалан аз. Эсет тIаьхьа кхийтира цо хоьттучух.

– Со… сан… тIейаха меттиг бац кхин…

ТIаккха, сауьйзуш йелхаран къурдаш а деш, дийцира шений, Шахьбиний йуккъехь хилларг.

Хезначо Iадийна виъ стаг вехха лаьттира вист ца хуьлуш, оьгIазалла сецош.

– Хьан бедарш тIадийна ткъеззагйевлла, Эсет, – тийналла йохийра Маккхала. – Хи дIаIовдахьа. XIapa сан гIовтал тIе а йухий, коч йакъайала хьалаолла. XIapa Чорин башлакх а йу хьуна коьртах хьарчо. Хьо йаьлча, тхо чукхойкхур ахь.

ДогIанан марханх цIанйала йоьлла стигал кIез-кIезиг серлайуьйлура. Туьпахь, дIа мел хьаьжначохь, къегара хIиттина догIанан Iаьмнаш, кIез-кIезиг лагIлуш, амма тIаьхье ца хедаш охьаоьху Iовраш а.

– Цхьа хIума дагадеана-кх суна, кIентий, – долийра Маккхала, кхо накъост буьнна йуьстаха а ваьккхина. – Кхузахь долу адам шен йиш-вешина гIo дан а ницкъ боцуш ду. Арахьарчу стеган гIoдар хьехочохь а дац. Эсет бен боьхна лела. Хьанна тIетевжар йу и цхьалха йисина декъаза зуда?

– Хьанна тIе бохург, хIун ду? – цецвелира Чора. – Тахана дуьненахь а, кхана къемат-дийнахь а вай виъ ваша ву-кх цунна!

– Цуьнан-м шеко йацара, Чора. Амма вайца хан йаккха хало хирий-те цунна? Цунний, Аьрзуний вовшийн дезар вайна хууш ма ду. Вай кхаанна-м йиша хир йара иза, ткъа – Аьрзуна?

– Ас Делах дуй буур бара-кх шуна, сол дика ваша цунна нанас дена винарг а хир вацарх! – доггах жоп делира Аьрзус. – Йа со къонах вац аьлла, хета хьуна, Маккхал? Йа со оьздангаллех воьхна меттиг хиъна хьуна?

– ХIан-хIа, Аьрзу, ас йуьйцург къонахаллий, оьздангаллий йац. Суна дика ма хаьа хьан дог. Амма хьан деган кIоргехь важа безам бехар бу, денна марсабуьйлуш. Шиннен а… Ашшимма Iазап хьоьгур ду.

– Цхьа Дела воцчунна сан дагара хуур дац. Йа хIинццалц а ца хиъна иза.

– И кIезиг ду.

– Ткъа хьуна хIун лаьара, Маккхал? – хаьттира Чорас.

– И Эсет кху Аьрзун цIар тIе йаккха.

Аьрзун йуьхь, дуьхьал алу тоьхча санна, чахчийра.

– Ахь баккъал бохий иза, Маккхал?

– Боху, дера-кх.

ОьгIазвахана вехьачу Аьрзун багах дош ца долура.

– Дависарг-йаI, и дешнаш соьга аьлларг, хьо а воцуш, кхин велар-кх, – элира цо эххар а оьгIазе. – Цуьнан мотт озийна схьабаккха. Ахь-м со Шахьбел а лахаваьккхи. Баркалла хьуна, Маккхал!

– Суна хетарехь, Маккхал бакъ ву, – гIo даьккхира Чорас, Аьрзу оьгIазваханийла а хиъна. – Нагахь Эсет реза йелахь, дича тарлуш хIума ду иза. Мел-мухха делахь а, кху гаттехь вайца цхьаьна Iен а, некъ бан а аьрха хир ду Эсетна. Ойла йел ахь, Аьрзу. Шуьшинна вовшийн дезийла, дуьненна а бохург санна, хаьа. Дала цхьана кхолламна схьахьажийна иза. Хьуна хIусамнана а, тхуна нус а хир цунах.

Маккхала долийнарг даггара къобал а деш, ша дош ала там ца хеташ, ладоьгIуш лаьттара Iела.

– Хьуна хIун хета, Iела? – цуьнгахьа вирзира Маккхал.

– Кхушиннан барт тайна, и гIуллакх нисделча, xIapa дерриг дуьне сайн хетар дара-кх суна.

– Делахь, Аьрзу, тхуна луург дан деза ахь, – хадамбира Маккхала.

– КIентий, ас лечкъа ца до сайна иза йезар. Цунна со везийла а хаьа. Охашимма вовшашка сатуьйсу шийтта-кхойтта шо ду. Амма цуьнан аьтто боьхначу йукъах пайдаэцнарг хирий-те со? Цу тIе, хIинцца кхо бутт бен ца кхаьчна Гати кхелхина а…

TIe гIовтал а йуьйхина, коьртах башлакх а хьарчийна арайаьллачу Эсета чубийхира уьш.

ШолгIачу дийнахь, шаьш новкъа довлале, Тарам а, МIаьчиг а тешаш хIиттош, Эсет Аьрзун цIар тIе йаьккхира Маккхала…

* * *

Кавказан Наместнико, Кавказски Эскарийн Коьртакомандующис, инарла-фельдцейхмейстро, Цуьнан Императорски Локхалло Воккхачу эло Михаил Николаевича тIеман министре Милютине деллачу рапорта тIера.

№ 1874. 28 декабрь 1865 шо

«…Кхалхар доладале хьалха Портас биначу тIелацамца, вайн дозанашна гергайолчу пашалыкашка нохчий дIатарбойла йацара. И тIелацам цхьа сиз а ца талхош кхочушбар вайна мел доккхачу маьIне ду хууш а, туркойн администраци шина правительствон хиллачу бартаца цадогIу гIуллакхаш лело гIертахь а аьлла, кхузара вай дIахьийсо партеш Анатолехь дIанисйарна тIехь тергам латто Портас бина тIелацамаш нийса кхочушбар туркойн Iедалера леха бакъонаш а йелла, кхалхоран йуьххьехь тIеман комиссаран бакъонаш кара а йелла, Генеральни штабан капитан Зеленый Турце хьажийра ас.

Ас ла ма-деггIара, туркойн Iедалан ша бина тIелацамаш кхочуш ца бан ойла хилла, вайн дозанашна гергахьа соьцу нохчий цигара дIабаха цхьа а тайпа гIулч ца йаьккхира. Туркойн администраци Ванний, Мушаний гондIа Iен лууш болу нохчий цигахь бита гIертийла хиъначу капитано Зеленыйс кхалхийнарш дIатарбарна тIехь куьйгалла дечу туркойн комиссаре Нусрет-паше июль баттахь сацамболлуш дIахьедира, уьш, цигара дIа а бахий, барт бина ма-хиллара, Диарбекирна а, Эрзинганна а дехьа дIатарбе аьлла. Оцу хьокъехь шаьшшимма вовшашка йаздинчу кехаташка, хиллачу къамелашка ладоьгIча, капитанна Зеленыйна хиира центральни правительствос Нусрет-пашина йелла инструкци вайца хиллачу бартаца йогIуш цахилар, нохчашна магийначу меттигашна йукъара йа Ванан а, йа Мушан а пашалыкаш оцу инструкцица дIайаьхна цахилар. Меттигерчу Iедалшна а, комиссарна а хьалха ша хIитто лехамаш кхиам боцуш буьсийла хиъначу капитано Зеленыйс телеграфца и гIуллакх Константинополерчу вайн векале дIахаийтира. Шайн комиссаро дIахьо некъ шаьш къобал ца бо Портас моттийтинехь а, шина правительствона йуккъехь хилла барт нийса кхочушбар чIогIа тIедуьллуш, Лaкхарчу визиран цIарах цуьнга омра динехь а, амма нохчашна шаьш билгалйинчу меттиге уьш дIабига уггар аьттонан цхьа бутт хан хIумма а ца деш йахийтира цара. Цунах пайда а эцна, нийсса ах гергга нохчий Мушана гуонаха гулбелира, ткъа тIаьхьа тIеоьху партеш Эрзерумски аренашкахь севцира.

Константинополера и омра а кхачале, капитанан Зеленыйн дIахьедаршца, Нусрет-пашас хьалха Эрзерумски вели хиллачу ИсмаьIал-пашина тIедиллира, Эрзерумехь севцца нохчий Карпуте дIахьовсабе аьлла. Нусрет-пашин иза а, тIаьхьа тIе дина омранаш а тергал ца диначу ИсмаьIал-пашас нохчийн аьтто бира Эрзинганехь волу Кундухов Муса (вайн эскарийн инарла-майор хилла) шайна тIекхаччалц цигахь совцо. Ткъа шен аьттонна уьш Анатолехь муьлххачу а цхьана меттиге гулбан Iалашо йолчу Кундуховс, Карсей, Мушей а вахана, Нусрет-паший, капитан Зеленый Эрзерумехь цахиларх пайда а эцна, Карпуте хьийсо Эрзерумера нохчий, цига а ца бохуьйтуш, Муше хьовсийра. Цул тIаьхьа, Нусрет а, меттигера Iедал а мел гIертарх, Муше бен, кхин цхьаннахьа а ког дIатосур бац шаьш аьлла, дуьхьалбевлира нохчий. ТIаккха кхечира лакхахь дийцина Мушера нохчий Диарбекире хьовсабе боху Портан омра…

…Партеш цига дIахьовсорна тIехь гIo-м муххале ца дира меттигерчу Iедало, мелхо а, оцу гIуллакхна новкъарло йора. Туркойн администрацин кIедалла бахьана долуш, хIумма а дан ницкъ ца тоьъначу Нусрет-пашас дийхира ша комиссаран декхарех мукъавитар. Иза мукъа а воккхуш, цуьнан декхарш дерриш а Эрзерумски керлачу велина Эмин-Мухлис-пашина тIедехкира. Ша барта хIуъу дийцахь а, башха xIapa аьлла хIума ца дира цо а. Йерзинчу стигала кIел шелонехь бисина нохчий дохкобевлира шаьш даймохк битарна. Оцу хьоле эгначу царах цхьаберш, вайн агIонгахьа берза Iалашо йолуш, Александрополе боьдучу новкъа бевлира.

Константинополо меттахъхьадина меттигера туркойн Iедалш эххар а самадевлира, амма хIетале Мушан округе 18–20 эзар гулвеллачу нохчочо сацамболлуш дуьхьало йира цигара дIавала. ТIехула тIе, цара къоланаш, талораш дора, нах бойъура, керстанийн йарташ йохайора. Оцу дерригенал сов, Мушана шозза атака йан гIоьртира, дуьххьалдIа меттигерчу эскарийн начальник жигара хилар бахьана долуш бисира Мушан бахархошний, нохчашний йуккъехь боккха тIом ца хуьлуш. Иштта чекхбелира сентябрь. Мушана гуонахара ламанхой дIабаха ойла йу-йац капитано шега хаьттича, велис Эмин-пашас Лакхарчу визире нохчашна дуьхьал герз даккха бакъо йийхира. 7-чу октябрехь велина кхечира и йехна бакъо, цуьнца цхьаьна омра деара, нохчех дукхахберш Диарбекирски областе а кхалхабе, бисинарш Iа даккха Ваней, Мушей, Эрзинганей, Байбуртей, Эрзерумей, Чильдирей а дIатарбе аьлла. Капитана Зеленыйс дуьхьало йора уьш Ванехь, Карсехь, Чильдирехь а битарна…»

XI корта, АЛХАЗАН МУСА

Хьуна йелха нана йац

МостагIийн кху махкахь,

Хьуна тийжа йиша йац

МостагIийн кху махкахь.

Хийла кIант воьжначу

МостагIийн кху махкахь,

Хьо цхьалха хеталой,

Воха ма вохалахь.

МостагIийн кху махкахь

Хьо хилар ма дицде…

Нохчийн илли

1

ШолгIа бутт бара йуханехьа новкъа бевлла нах дозанашка гIерта.

Къилбаседехьа мел гIоьрти, де дийне мел дели, нилхайуьйлура церан тобанаш. Уьш хьоькхура къизачу мацалло.

Говран жижиг даац нохчочо. Дино ца дихкина цунна иза. ДуьххьалдIа говр муьлххачу цуьнан бохамехь тешаме доттагI ву. Шен дин кIелхьарбаккха, ша Iожалла тIеоьцийла йогIу. Амма хIинца йайъа дийзи говраш. Церан жижиг даа дийзи. Бераш, зударий, къенаниш мацалла ца балийта.

Ткъа уьш хьоькхура къизачу Iожалло. Эрзерумерий, Мушерий схьа Александрополе богIучу оцу бехачу некъаца цара дуьтура кегий а, даккхий а кешнийн керла баьрзнаш. Мацахлера иллеш, эшарш хIинца йесанан сингаттамечу мукъаме йирзинера. Некъашкахь сих-сиха совцура велларг дIаволла. Ца хезара веллачунна тIехь зударийн белхарш. Ца гора тезета хIиттина тхьамданаш. Велларг дIаволла йуьстахбовлура дегIехь мелла а ницкъ болу наххий, моллий. Хийрачу лаьтте лора, вертанан йа истанган бIегIагна йукъа хьерчош, йа хьарчо уьш йоцуш, шайн тIелхигашца, къонахчун дакъа. Сихха тIе латта а хьокхий, лохха барз а бой, гIевланга дечиг йугIура.

ТIаккха сингаттаме долалора моллин аз: «Йасин валкъуранил хьаким, инна каламинал мурсалийн…»

Моллас ца хоттура велларг муха стаг вара, ца доьхура цунна къинтIердовлар, цуьнан дикаллина тоьшалладар. ДIавуллучун, дукха хьолахь, гергара хьовха, йуьртара а ца хуьлура стаг.

Амма, накъосташна тIаьхьакхиа сихбелла, коша йуххера дIабовлуш, церан лерехь декара весет. ХIан-хIа, веллачун весет шел тIаьхьабуьсучу бахамах, хьолах, тIаьхьенах лоций ца хуьлура. ХIораннан а весет цхьаъ дара: нагахь, Iожалло новкъахь ца совцош, Нана-Нохчийчу шаьш дIакхачахь, даймехкан лаьттана шен цIарах барт лолаш, дуьненах Iехавелла шех ваьллачу кIантана гечде алалаш цуьнга, йуьртан кешнийн кетIахь шен безамна цхьа шога тIулг богIалаш…

Чилдарна сехьабевлча, доккха догIа а дилхина, некъ боьхначу цара цхьанаметтехь ши де текхира. ШолгIачу дийнахь цигара гена довлале, некъахошна хезира шайна тIаьхьадогIу говрийн тата. Уьш йухахьовса а кхиале, царна гуобира марсадаьхначу дойшкахь тIекхиъначу дошлойн отрядо.

– Йухадерза! – шед лестош, мохь хьоькхура тIекхиъначийн коьртехь волчу Iаьржачу эпсаро.

Шодмаш а уьйъуш, зударшний, берашний тIе говраш туьйсура дошлоша.

Наха, сиха кочара схьаэцна, тоьпаш дошлошна тIелецира. Зударийн карахь къегира, гIалакхаш санна, шуьйра, йеха шаьлтанаш.

– Герз ма хьеде! – мохь туьйхира Аьрзус.

Цунна ца лаьара цIий Iано. XIapa йанне а дов хьеден меттиг йацара.

Уьш тоьлур ма бац туркойн пачхьалкхан эскарал. Iедало даржийначу эладитанаша кхузахь дерриг бохург санна адам кхелхина баьхкинчу ламанхошна дуьхьал даьккхина. Къаьсттина гIepтара туркойн Iедал бухарчу гуьржашний, эрмалошний, тIебаьхкинчу ламанхошний йуккъе мостагIалла дожо. Ткъа балла бохкучу хIокху пекъаршна ца оьшу цхьаьнцце а дов. Шайн новкъа къилбаседехьа дIадаха шаьш дитичхьана, церан цхьаьнцце а Iоттбаккхам бац. Амма туркойн дошлойн оьгIазечу йаххьаш тIехь гуш бац къинхетаман хьаса. Ванах, лата деза-те? Ванах, кхин даймохк ца гуш, кхузахь дала деза-те? Iелина гира, зIок санна, хьаьвзина мара а болуш, йоккха бага а йолуш волчу озачу туркочо цхьана зудчун букъах шед тухуш а, зудчунна тIехьа лаьттачу жимачу стага дошлочунна топ йожош а, уллорчу Аьрзус, кIел куьг а тоьхна, тоьпан йуьхьиг хьалатосуш а… Ирхйаьллачу тоьпан тата, шалхадолуш, ламанца кхерстина дижа а кхиале, гучувелира кхин а цхьа бере. Цо тоьхначу маьхьаро йухабехира туркой. Дукха хан йалале гучуйелира чаболахь новкъа догIучу коьртачу эскаран йуьхь. Хьалха сирачу динахь вогIура зоьрталчу дегIахь чIогIа тамехь паша. Туркойха вухавелла и велахь а, бIаьрг ма-кхийтти хаьара иза кавказан ламанхо вуйла.

– Ассалам Iалайкум! Мила ву шун коьртаниг? – шена суждана эгна туркойн дошлой тергал а ца беш, нохчийн маттахь хаттар дира цо цецбевлла лаьттачу нахе.

– Со ву, – хьалхавелира Аьрзу.

Паша леррина хьоьжура Аьрзуга.

– Вовзац хьуна со, Алхазан Муса?

Шен цIе йаьккхича, цецваьллачу Кундуховс когашкара коьрте, тIаккха йуханехьа бIаьрг кхерстабора хьалха лаьттачу лекхачу дегIара озачу стаге. Ша мел гIелвеллехь а, цо курра агIор тесна латтабора баьлла корта, дегIах цIе йилла санна, цуьнан йуьхьа тIера схьахьоьжура майра ши бIаьрг.

«Ванах, мичахь гина-те суна хIара стаг? – ойла йора Кундуховс. – ХIинца хIорш бовза хала ма ду. Хьанна хаьа, хIара суна хьалха лаьттарг мацах цкъа со лиллина йа ас лиллина наиб хила а тарло». Мел ша кура, къиза велахь а, и гIелделла, гIаддайна, ахдийна адамаш гича, ламаст меттахъхьайра Алхазан Мусин. «Амма мисканийн кхо бутт хьалхалерчу элдар догIмех, шайн майра дегнаш доцург, хIумма а ца дисна-кх хIинца. Ac гIo дира паччахьан правительствона хIорш Iехош махках баха. Гечдийр дуй-те суна Дала? Цо гечдича а, кхеран тIаьхьено?»

– Бехк ма биллалахь, суна хьо вовзац, – элира цо эххар а.

– ХIунда буьллу! Тахана цхьанне а ца лаьа тхо довза. Тхоьгара кхета дика дац. Тхо йухадерзийнарг, тхо къиза хIаллакдинарг чинехь, даржехь лакха-м воккхур ву. Ткъа чаьлтачанна шен шаьлтанна кIел корта буьллург вовза ца лаьа. ДагадогIий хьуна, диъ шо хьалха ахьий, Чермин Орцассий бенойн йарташ а йагийна, карахь мел долчух баьхна, цигара бахархой Iаьнан шелехь берашца хьаннашкахь, таллархоша акхарой санна, лоьхкуш лелийна?

Кундухов, Аьрзуна жоп ца луш, говрара охьа а воьссина, урх нуьйран хIоьах тесна, некъана йуьстаха корта тосуш, шена уллохь лаьттачу эпсаре масех дош а аьлла, йуха Аьрзуна тIевирзира.

– Кху адамашна хьалхара дIавала вайша?

Цунна гуонаха лаьттачу эпсарех цхьамма, мажбелла лаьттачу бай тIе жима куз а баржийна, оцу тIе горга ши гIайба тесира.

Цаьршинца йуьстахволуш кхозлагIниг гина, Iела царна тIаьхьахIоьттира.

– ХIара соьца верг сан ваша ву, – элира Кундуховс, Аьрзуна тIаьххье охьа а хууш.

– Вевза суна Апако.

– Ас сайн паччахьо сайна тIедиллина декхар кхочушдора, – хьалха Аьрзус йукъадаьккхинчу къамела тIе йухавирзира Кундухов. – БойсагIар, Солтамурд, Iуммий, Атабий – уьш бара оцу шарахь Iенийначу цIийна бехке.

– Ткъа нохчийн долара мегаш долу латта дIа а даьккхина, уьш дерзинчу лаьмнашка а боьхкина, мацалла бала битарна бехке мила вара?

– Вайн цигара дисина халкъаш санна, дуьхьало ца йеш, бертахь Россех дIакхеттехь, шуна а хир дацара хIума.

– Кхахьпа зуда бен ца йоьду дуьхьало ца йеш боьршачу стеган кара. Аш, элаша, оьрсийн паччахьна доьхкира шайн халкъаш. Дешех. Тхан бацара тхо дохка элий. Тхо маьрша дара. Тхуна ца лаьара цхьаннен а лайш хила. Кхетий хьо, цхьаннен а?! Цундела летара тхо. Йа цуьрриг дохко а ца девлла. Маршонан дуьхьа вала-м, и маршо хIун йу хаа дезий. Хьуна и хаац йа хуур а дац, Алхазан Муса. Нах бохка, иэца, йамартло йан, сийдоцург лело бен, шу элашний, инарлашний кхин хууш хIума дац. Шу гIорасизчаьрца майра ду. Шаьш маьрша делахьара, шу гIертар а дацара маьрша нах лолле берзо. Маьршачу стага цкъа а стаг лолле ца верзаво, цунна дика хаьа маршонан мах. И шуна хаац.

– Цул, иза а дитий, дIогахь хьо ала гIиртинарг алахьа, – шаьш тIеттIакхаьчначухьа чIениг тесира Кундуховс.

– Со-м хьуна со вовзийта гIертара. Диъ шо хьалха цхьана буса бенойн хьаннашкахь ахь цхьакIеззиг нахана дош делира кхин нохчашна дуьхьал герз ца айъа а, зулам ца дан а. Оцу ахь дош деллачу нахах цхьаъ ву со. ХIетахь ахь аьлла дешнаш дагахь ду суна: «Дитт, ша охьакхеташ, уллерчу диттах тевжа, боху хIирийн кицано, – элира ахь. – Цхьа бохам тIебеача, вай вовшашна тIетовжаза ца довлу. Ас дош ло шуна, тховсачул тIаьхьа цкъа а шуна зуламна куьг ца айъа, ког ца баккха, дош ца ала». Амма, хьо хьайн дашах воьхнийла хиъна, хьуна и карладаккха дIадаханчу Iай хьан йуьрта веанчу шина стагах цхьаъ ву со.

– Со волчу оьхучуьра нохчий цкъа а ца хедира кху тIаьххьарчу шарахь. Дукханна цхьаъ дагахь латто атта ду, цхьанна дукханнан сибаташ дагахь латто хала ду, – шого жоп делира Мусас.

– Хьо волчу листинарш кхуза кхалхаран хьокъехь дагабовла оьхура, ткъа тхойшиъ кхечу гIуллакхна веара.

– Соьца масане гIуллакх хилира нехан.

– Тхойшиъ, хьоьга хьайн даша тIехь саца аьлла, веанера.

– Хьан цIе хIун йу?

– Сан цIе Аьрзу йу.

– ДагавогIу. Амма, ца вийцича, вевзар вацара. Хийцавелла хьо.

– Кхузахь оха баьккхина кхо бутт кху тIаьххьарчу ткъа шарал хала беана тхуна.

– Ас ца дохийра шуна делла дош. Со сихха дIавахара шун махкара. Цул тIаьхьа ас цкъа а дакъа ца лецира Iедало шуна дуьхьал дечу гIуллакхашкахь.

– Амма тхан нах Iехо Iедална гIo динарг-м хьо ву, Муса. Нах тешара хьох, ахь деллачу дашах. Ламанан кIенташа дош лардо. Иштта схьадогIуш гIиллакх ду вайн дайшкара. Нахана хьо къонах ву моьттура, ткъа иза бакъ ца хиллера.

«Хьажахьа хIокху писан хецайалар! – дагахь йаппарш йора Кундуховс. – Лергах а хьокхий со! ХIокху туркойн жоьжахатино а ца йожийна-кх кхеран Iовдал куралла. Схьа а лаьцна, ваьхьна Диарбекиран набахте таса веза!.. ХIан-хIа, и дан ца тарло. Цо зулам дийр ду сан Iалашонна. ХIокхарна дуьхьал ас ницкъ баккхахь, хIуй-пака хуьлу ас даим а дагахь латтийна, шен дуьхьа ас оццул хан а, ницкъ а байъина сан мерза сатийсамаш. Ас кхарна дуьхьал герз айъахь, бисинчу нохчашна йуккъехь сий довр ду сан. Айса оццул леррина кху хьола тIе далийна сайн гIуллакх xIapa тIуьйлигаш бахьана долуш дохо деза ас? ХIуъу хилча а, дохор дац! ТIехула тIе, кху эскаро кхерор а буй ткъа уьш? Шаьш тIаьххьара сауьйзуш белахь а, летта бала кечбелла. Суна-х йевза кхеран хьере майралла. Хазачу дашо бен берта балор бац. ХIумма а дац, мел сайн сий дахь а, нийсачо нийсачуьнца санна, къамел дер ас кхуьнца. Дехаре ваьлча а дац хIумма а. Парижан дуьхьа-м ламаз дан а мегар ду, аьлла-кх Генрих Навварскийс…»

– Цкъа-делахь, ас хьоьга доьхур ду, айхьа олу дош ойла а йина алар. Хьан къамел дукха шога а, со ца лоруш а хетало, – элира Мусас, шен оьгIазвахар сецо а гIерташ. – ШолгIа-делахь, нах Турце кхайкха Нохчийчу ца веана со цкъа а. Шун йартийн тхьамданаш сайх дагабовла со волчу баьхкича, ас сайна хетарг аьлла.

– Хьо-м ца веара, xIapa хьан ваша Апако-м лийлира хьан дагахь дерг шегара долчуха къайлах-къулах а нахала даржош.

– Хьуо Делах тешахь, тешахьа сох, Аьрзу. Суна ца моьттура айса долийначун тIаьхье иштта декъаза хир йу. Шуна дика болх бан гIиртира со. Мегаш долу латта дIа а даьккхина, лаьмнийн кIажа дерзийначу шуьгахь ирча хьал дара. Оцу гIелонах хьалхадовла шуна кхоъ бен некъ бацара: йа мацалла далар, йа сагIа деха арадовлар, йа шайгара дIадаьккхина латта герзаца йухадерзор. Суна хаьара аш тIаьххьара некъ харжар. Йуха а цкъа цIий Iаназа ца долура, Аьрзу. Оцу хьолехь шу дисича, цкъа а цигахь синтем хир боцийла хуучу оьрсийн Iедало сацамбинера ах нохчий ГIебартий, Теркал дехьий, гIалгIазкхашна йукъий биэкъа, шун махка керла станицаш йахка…

– Тхуна хаьара иза.

– Шу цигара бертахь дIадевр дацара. Iедало шу дуьтур дацара. Кийчча тIом бара иза. Суна шера ма хаьа хьо хIунда веана. Оьрсийн Iедална дуьхьал аш кечбечу керлачу гIаттаман тхьамданаша тIедилларца, туркошка шайна гIo деха, цхьабарт бан веана хьой, Маккхаллий кхуза. Амма оьрсашца и керла тIом чекхбер бара шух нийсса ах хIаллакбеш, бисинарш махках а бохуш. Цул а суна бакъахьа хийтира, шуна йукъара цхьа масех эзар доьзал бусалба Турце а кхалхийна, бисинарш маьрша бахийтар…

– Тхох къахеташ лелла-кх хьо?

– Дела ву-кх сан дог гуш.

– Харц лоь хьо, Алхазан Муса. Харц лийча, иэхь ду къонахчунна. ДIадаханчу Iай хьо волчу а веана, ас а, Макхалла а элира хьоьга, Хонкара кхалхар къобалдеш хабарш ма дийцахьара ахь хьайна тIебаьхкинчаьрца, цигахь Дала делла бохуш, тхан нахана йукъа эладитанаш а ма даржадахьара ахь. Цига бахча нах, шайл хьалха бахана эдагой санна, хIаллакьхир бу, лахь, – шайн лаьтта тIехь лер уьш, и нах Iадбитахьара ахь. Бехирий?

– Бехира.

– ХIунда дира ахь xIapa?

– Бахьана ас дийцина хьоьга.

– Харц ву хьо, Алхазан Муса. Къайлаха цхьа Iалашо хилла хьан. Кхузахь туркошца йа дIогахь оьрсашца бина барт бу хьан. Ца хилча, берриг хьан бахам безачу мехах дIа а эцна, цара хьо схьа а хоьцур вацара, кхуза схьа ма-кхеччи, туркоша хьуна пашин чин а лур дацара!

– ХIаъ, сан барт бара шина а агIонца. Шун дуьхьа, шу хIаллак ца хилийта.

– Муха керча хьан мотт, Муса?! Нохчийчоь а, ДегIаста а дIалаьцча, цигахь тIом чекхбаьлча, кхидIа хьо ца оьшура оьрсийн паччахьна. Хьо мел дукха вахарх, чинехь кхин лакхаваларе догдохийла йацара хьан. ТIехула тIе, оьрсийн Iедало мукъа бохура, Муса-эла, шун йалхой а. Цигахь хьайн гIуллакх галдала доллийла хиъна, хьо, кхузахь иза тодан, нохчий а эцна, схьавеана. Тхан нехан цIий Iенош, цигахь инарлин чине кхечира хьо, и ца тоуьйтуш, кхуза а далийна, йуха а цкъа тхо хIаллакдарца паша хили хьох. Хьан дагахь кхин а дикка хIуманаш ду, амма кхин тхо Iехалур дац. БойсагIар имам ваьллачу шарахь айхьа хIаллакдинчул иттаза сов адам хIаллакди ахь, кхузахьа схьа а далийна. Махках а даьккхина, мацалла, къиза. Хьан эладитане мотт сецнехь, xIapa адам шен махкахь хир дара.

– Гора, Аьрзу, йаI, со бехкевар бен, кхин хIума-х ца хаьий хьуна, – доккха садаьккхира Кундуховс. – Хьоьца ца къийсархьама, ахь боххург бакъ ду аьлла, соцург хир ву-кх. Амма со дуьнен чохь ца хиллехь а, шуна хилларг, хиндерг а ду-кх ахь суна тIетеIориг. Со ца хиллехь, кхин инарла хир вара диъ шо хьалха шун гIаттам хьаша. Иза сол къиза, дера хила а мегара. Шу кхузахьа схьадало а вер вара кхин. Сох а, хьох а дозуш дац хIорш. Ницкъболчо гIорасизниг иэшош, вацош, схьадогIу дуьне. Оьрсийн къам а, мохк а дукха ду, ницкъ болуш ву церан паччахь. Дукха хан йара дуьненан нуьцкъалчу паччахьаша вайн исбаьхьчу лаьмнашка сутара бIаьргаш хьийсабо. Вайн ницкъ бацара цаьрца къийса. Царах цхьанна кIел совцаза ца довлура. Девнехь иэшна кIел совцучул, бертахь тIедерзар тоьлуш лерина, дина тхан дайша шаьш динарг. Деллера, дера, царна-м чинаш, даржаш, совгIаташ. Дуьхьало йинехь? Шу санна, хIаллакьхир бара. Сий, пусар хир дацара. Шуна хаа ма деза, Аьрзу, оьрсашна дуьхьало йан гуьржийн паччахьашний, хIирийн, гIебартойн, гIумкийн, жIайхойн а элийн ца кхаьчна ницкъ шайн кхочур боцийла. Хаа деза, гуобаьккхина Iен халкъаш шена муьтIахь хилла севцича, оцу йуккъехь цхьа кIайдарг хилла лаьтта шаьш тIе ца дерзийча, оьрсийн паччахьо дуьтур доцийла. Царна оьшурш-м шуй, тхой даций, вайн исбаьхьа лаьмнаш, Iалам а ду. Уьш бертахь шайга дIа ца делла халкъ паччахьо хIаллакдийр ду. Иштта дара шен инарлашка цо диэнна ден омра. Шу ловзош Iийр вацара. Цигахь гаттехь шу дита йиш йацара. Латта ца тоьура. Шуьгара дIадаьккхинарг элашний, эпсаршний совгIатана декъна. Дукхахдолчунна тIе гIалгIазкхийн станицаш йехкина. Диснарг пачхьалкхан дола даьккхина. Шу массо мацалла леш хиларх, паччахьо цигара гIалгIазкхий дIабохур бац, йа эпсаршний, элашний декънарш шуна йуха а дерзор дац. Иза ма хаьа хи чуьрчу пхьидашна а. Цул шу цхьадерш Россин кIорге, вуьш ГIебарта, дисинарш Теркал дехьа кхалхийча? Оьрсашна йуккъе даржийча, уьстагIий санна хир ма дара шу. Церан дине, матте, гIиллакхе дерза а мегара. Бертахь шу девр дацара шайн махках. Кийчча керла тIом бара иза. Гой хьуна, Аьрзу, со дуьненахь ца хиллехь а, хир долуш хIуманаш дара уьш. Ткъа цигахь а, кхузахь а шун аьтто бан со мел гIирти хууш вай кхоьллина Дела ву.

– Хаьа тхуна, Муса, – жимма кIадвелира Аьрзу. – Диарбекирехула дIа ца дуьгуьйтуш, Мушаний, Байбуртаний, Эрзерумний, Къарсаний уллохь тхо совцо гIерташ, ахь хьайн ницкъ кхочург лелинийла а хаьа. Амма паччахьан инарла Алхазан Муса диъ шо хьалха тхоьца бертавалийнарг, цигахь а, кхузахь а тхан бала кхаьчна лоьлуьйтург хIун ду хаац-кх. ХIинца дIа ойла йича, хетало, и дерриг ахь паччахьан Iедалан бертахь лелийна. Нагахь тхо шекдерг бакъ хилла карадахь, ларлолахь, Алхазан Муса. Лаьттах воларх, стигала валарх, тхуна карор ву хьуна хьо!

Кундухов вист ца хуьлуш сецира. ЦIеххьана чу гIайгIа йоьссина цуьнан майра ши бIаьрг тIуьначу лаьттан некъан йистонца хевшиний, эгний Iохкучу адамашна тIехь сецира. Цуьнан омране ладоьгIуш, кийчча лаьттара туркойн дошлой. Цуьнгара дош даьлча, уьш, жIаьлеш санна, тIекхийсалур бу оцу балла бохкучу нахана. Ткъа маса кхачалур ву царах Муше йухакIегар? Иттех. Бисинарш лийр бу. ХIетахь кхеран гIаттам хьошуш-м командованин приказ кхочушдира цо. Йагош, хIаллакйира дийнна йарташ, таллархочо экха санна, хьаннашкахь адамаш хьийзийра. Амма нохчаша оцу гIуллакхна бехке командовани ца йира, ткъа операцина тIехь куьйгалла дина иза, Муса, вира бехке. ХIинца а, велин приказ кхочушдахь, царна хьалха дерригенна а бехке хир ву. Цунна уггар коьртаниг нохчий шех тешор ду. Ткъа кхеран цIий туркоша шаьш Iанор…

Хевшина Iачу нехан цхьана тобано цIеххьана гIийла назма йолийра:

…Бусалба паччахьо ша волчу доьхура,

Кераста паччахьо, цIахь совца, бохура,

Къемат-де хIуттуш ду, молланаша бохура,

ЦIе йоцуш, мох боцуш Нохчийчоь йогура,

Мел дезарг дIатесна, вай махкахдевлира.

Паччахьийн багахь берг йамарт мотт хиллера,

Алхазан и Муса сийна цIе хиллера,

Iуспанан Сайдулла цIарна мох хиллера,

Стешхачу молланаша вай Iехош хиллера,

Цара вай кхачий-кха къематан кху дийне…

Оцу назманан хIор а дош, буроха лерга хьаьвзий, дегIах лазар тухуш, массо а пхонах чекхдолура Кундуховна. Цкъацкъа ойла хуьлура цуьнан лерга пIелгаш дохка йа, дина а хиъна, цхьана агIор къайлавала. Амма уьш ший а дойла йацара. Цергаш а таIийна, цо сатуьйхира назма чекхйаллалц.

– Аьрзу, нехан неIалтал доккха таIзар дац стагана. Суна хаьа, шун тIаьхьено сайна и кхайкхор дуйла. Шун мехкаш дIалоьцуш дакъалаьцна со а, дисина адамаш а замано шен кхиэлана гIовттийна хилла. Кхин хIумма а дац. Йуха а боху ас, сох, со санначу иттех, бIе стагах новкъа дала а, кIелдиса а хIума дац. Тхо ца хиллехь, кхин хир бара. Со вина мохк ца безаш ца веана со кхуза. Шу-м цIа дерза а мега. Доьрзур а ду, Дала мукъалахь. Амма суна иза йуха гур бац. Сой, Сайдуллий, кхин а масех стаг йуха Россе вуьтур вац паччахьо. Дерриг дуьйцур дац ас. Цунна хан дукха йеза. Амма сайн цхьа къайле хьуна йийца лаьа. Диъ шо хьалха бенойн хьуьнхахь шаьш сайх ас хIунда тешийра бохучу хьан хаттарна жоп хир ду xIapa. Оьрсийн паччахьна тхаьш гIуллакх деш делахь а, оьшуш дуьненан даьхний дацахь а, тхо цхьадолчаьрга ца лалора вайн халкъашна тIехь цара латто къизалла, цара вайн сийсаздар, иэхь ца хеташ талор. Цундела оха, цхьана пхеа стага, барт бира оьрсийн олалла вайн махкара дIадаккха. Уьш пхиъ: сой, Iуспин Сайдуллий, Цугин Iелахий, Уцмин Мусий, Атажукинний вара. Тхан Iалашо кхочушйан боккха ницкъ оьшура. Ткъа цунна хан йезара. Амма оха хьалхара гIулч тоссушехь дуьйхира дерриг а: Атажук-эло мотт бира тхуна. Эла Уцмин Муса Россех кхалхийра. Ткъа тхо висина кхоъ лацаза висира. Со цецвуьйлура цу балхах. Суна ма хаьара, бартан коьртехь со ву аьлла, Атажукина мотт бинийла. Къаьсттина цецвуьйлура со витарх. Ас дуй ма биънера оьрсийн паччахьна муьтIахь хила. Со цуьнан эскаран инарла вара. Ткъа ас, и сайн дуй а къарбеш, пачхьалкхна йамартло йинера. ХIетте а ца лоцура, чинах ца вохавора. Амма суна кечдина кхин луьра таIзар хиллера церан дагахь. Инарло Лорис-Меликовс, цхьана дийнахь шена тIе а кхайкхина, доцца схьахьедира соьга: йа оьрсийн Iедална резабоцу нохчий а эций, Сайдуллица а, Iелаханца а Турце кхалха, йа оха оцу нохчашца цхьаьна дуьнен чуьра кIур бойъу хьан…

Кийра цхьа бала хьаьвзина, ша Iаччохь меттахъхьеш, синтем байна Аьрзу цIеххьана хьалаиккхира. Шен кхоьлина бIаьргаш хIетталц биэндоцуш дехьа ломан баса боьгIна гIийла къамел деш Iачу Кундуховс, гIулч таса кхиале, катоьхна пхьарс лаьцна, лаьтта охьаозийра Аьрзу.

– Хьайн Делан дуьхьа, Аьрзу, со дийцина валлалц, ладогIа, – дехаре хьалахьоьжура иза. – ХIинца хьоьца къамел дийриг оьрсийн инарла а йа туркойн паша а вац, ткъа шуьца цхьана лаьмнашкахь вина, кхиъна ламанхо ву…

Аьрзу, тоьхна шен куьг Мусин карара а даьккхина, бIаьрнегIар ца тухуш, цунна тIе а вогIавелла, сецира.

Iелина дика йевзара вешин амалш. ТIехьашха хьаьжча а хаьара цунна иза гIийла хилча, самукъе хилча, оьгIазе хилча а. Ткъа хIинца Аьрзун йуьхьа тIера кIеззиг йисина цIелла а йайнера, кIайделла лахара балда цергаца а лаьцна, цо буйна къуьйлура шаьлтанан кIайн маьIан мукъ. Цуьнгара цхьа доьхнарг даларна кхеравелла Iела дерригенна а кечвеллера. Амма Аьрзус, гIелбелла, хевшиний, эгний Iачу зударшкий, берашкий, кхерамна кийчча ирахь хьийзачу накъосташкий бIаьрг а тоьхна, доккха садаьккхира.

– Суна хаьа хьан дагахь дерг, Аьрзу, – йуха а гIийла къамел долийра Кундуховс. – Суна стешха, йамарт жIаьла аллаза виси хьо.

– ХIаъ, цхьана мIаьргона цу дешнашца жIаьла сийсаздора ас. Дика жIаьла тешаме хуьлу шен дений, цIенний. Ткъа хьо йамарт хилла хьайн дена – оьрсийн паччахьна, йамарт хилла хьайн цIенна – даймахкана, хьайх тешначу адамашна. ХIан-хIа, Муса, жIаьла аларх, йуьззина ца йолу хьан бакъ цIе. И миска адамаш дацахьара, хьо ларвеш дерриг туркойн эскарш хиларх, ас са доккхур дара хьан. Хьоьца кху хьан вешин а!

ХIетталц цхьа дош аьлла а вист ца хуьлуш, шаьлтанан макъар тIе ка а диллина, шина нохчочунна тIера бIаьрг ца боккхуш Iаш волу доккха, мезалчу дегIара Афока къамела йукъавуьйлира.

– ЛадогIахьа, Аьрзу, тхо хьоьца адамийн маттахь къамел дан гIерта, ткъа ахь, кхерамаш тийсина, Iиттарш йина ца Iаш, тхо сийсаздо. Нагахь хьо вицвеллехь а, тхаьш хьо винчу лаьмнашкахь дина, кхиъна хиларрий, ткъа майраллей, оьздангаллей диллича, хьол тIех бен, оьшуш доцийла хоуьйту хьуна!

Аьрзу, вагийча санна, цIеххьана Афокина тIевирзира.

– Шуьшиъ кIилло ву бохург тхуна дага ца деана, Апако. Амма тешам, оьздангаллий хьехо иэхь хета дезара хьуна. Шуьшиннан йамартлоно пхи эзар доьзал мацалла хIаллакби кхузахь. Нохчийчохь тхан цIий Iанош инарлин чин даьккхира хьан вашас, ткъа кхузахь схьакхачарца паша хили цунах. ХIетте а, тешаммий, оьздангаллий хьехайо ахь! XIapa адам йухадерзадай йа дIадахийтий, айхьа дийриг дай вала, Алхазан Муса.

Шен веше, хIирийн маттахь и човхош масех дош а аьлла, йуха Аьрзуна тIевирзира Муса:

– Ас йуха а боху хьоьга, Аьрзу, хIинца хьоьца къамел дийриг йа оьрсийн инарла а, йа туркойн паша а вац, ткъа, хьо санна, махках ваьлла ламанхо ву. Хьайна Деле собар дехий, со дийцина валлалц ладогIахьа. ХIаъ, Аьрзу, сан даг чу йамарт ойланаш лилхина хила а тарло. Айса бохург цигахь ца хуьлийла хиъча, шун бохамах пайдаэца дагадеара суна. Ас ойла йира. Оцу ломан кIажа хьовзийначу нохчашна, царах итт дакъа дича, исс декъана а латта ца тоьу. Оцу хьолехь уьш совцур бац. Оьрсашна и хаьа. Амма нохчашкара дIадаьккхина латта Iедало къемата а царна йухадерзор дац. Лаххара а, нийсса ах нохчий шайн даймахкара дIабаха деза Iедалан. Амма уьш бертахь махках бевр бац. Ца хьебеш битча а, дIабаха гIоьртича а – кийчча керла тIом бу иза. Йуха а хIаллакьхир бу уьш. ТIаккха суна бакъахьа хийтира инарло Лорис-Меликовс сайна хьалхахIоттийначу шиннах хьалхарчу новкъа валар. Нохчийчуьра пхи эзар доьзал дIабаьккхича, цкъа-делахь, дуккха а латта бухабуьсучарна мукъадолура, шолгIа-делахь, xIapa уггар коьртаниг дара – цо уьш кIелхьарбохура керлачу тIамах. Цундела ас сацамбира, сайца кхалха резаболчу нохчашца Турце кхалха. Сайдулле а, Iелахане а дийцира ас сайн дагара. Ас цаьршинга ца хаийтира айса лелориг оьрсийн Iедалца бертахь хилар. Кху хьоле шу хIуьттур дуйла ца хаьара суна, Аьрзу. Бакъду, шул хьалха кхуза баьхкина чергазой, абазеш, убыхаш, шапсугаш суна кхин а ирчачу хьолехь гинера. Амма туркойн паччахьо со тешийра нохчийн дола шаьш дийриг хиларх. Дерриг галдаьккхинарг шайн дозанца йолчу меттигашкахь шу совцийта оьрсийн Iедал дуьхьал хилар ду. Ткъа шайна къастийначу лаьтта тIе дIадаха шуна а ца лаьа. Бехк бац шун. Дуьйш-дерзош доцчу оцу йекхачу махкахь дукха стаг хене вер вац. Цундела туркойн а, оьрсийн а бертаза со дуккха а гIиртира шу кхузахь совцо. Ницкъ кхачац.

Муса цхьана ханна вист ца хуьлуш сецира. Лаьттара схьаэцна цхьа дакъаделла чемхалг цергаца Iуьйшуш а Iийна, Аьрзу вист ца хуьлийла хиъча, йуха а шен къамел дIадолийра цо:

– ХIаъ, Аьрзу, сан бехкенна хIаллакьхуьлуш ду шу кхузахь. Со а Iехавелира, шу а Iехаделира. Бехке ву. Сох бекхам иэца луучо суна эзар шо оьмар йеха. Цхьана aгIop, шун къила воьжна, цо дог огуш, вукху aгIop, даймахке сатуьйсуш вехачул, суна велла дIавалар гIоли йу. Ас дуьненахь йоккхучу xIop а минотал луьра таIзар дац суна.

Iела ца тешара Кундуховс дуьйцучу дукханнах. Амма цхьадолчех тийшира. Къаьсттина цуьнан тIаьххьарчу дешнех. Iелина хиънера даймахках валаран, цуьнга сатийсаран къаьхьа чам.

– Тхоьца цIа верза, – аладелира Iелeгa цIеххьана.

Доккха садоккхуш, гIайгIане велакъежна, Iеле хьаьжира Муса.

– Э, къонах, хьуна и ала бен хаац. Туркошна со кхузахь оьшу, оьрсашна со цигахь а йа кхузахь а хьашт вац. Туркоша со дIа а хьажор вац, оьрсаша дозанал чоьхьа а волуьйтур вац. Шу-м къайлах-къулах а цIехьа гIертар дара, валаза висинарг дIа а кхочур ву, шайн йарташкахь къайлаваьлла а вуьсур ву. Ткъа со? Со къайлавер вац цигахь. Билгал ву. Даймахке сатуьйсуш, валлалц кхузахь къиза ваха деза сан.

– Муса, хьан цхьана а дашах ца теша со, – элира Аьрзус. – Хьайх тешам байъина ахь.

– Ас бехк ца буьллу, Аьрзу.

– Хьо вохкалуш стаг ву, хьуна хала хир дац кхузахь ваха! – къиза дешнаш кхуьйсура Аьрзус.

– Аьрзу, ма йехьа Iиттарш, сан собарх къинхетам бехьа! – къаьхьа мохь белира Кундуховн. – ХIаъ, соьгахь шортта ахча ду! Туркоша со лору, царна чIогIа оьшу шайн мостагIийн эскаршший, тIеман Iилмий девзаш волу инарла. Цигахь сайна гIенах а гундоцчу дарже кхача мега со кхузахь. Амма хIун до цунах? Кхузахь паччахь хилла вехачул, суна-м лаьмнашкахь къоьлла валар тоьлий. Амма тIаьхьа кхетта-кх.

– Дала хьукма дойла хьуна! Вало, Iела.

– Собар, Аьрзу. Шу йухадерзо хьажийний со-м!

Масех гIулч ма-тессинехь, сецира Аьрзу:

– Хабар ца дахдеш, кху адамашна кхиэл кхайкхайай валахьа, Алхазан Муса. Йуха ца дерза, лийр ду тхо.

– Эрна къа а ца хьоьгуш, йухадерза. Оьрсийн паччахьан омра ду, кхуза кхелхинчу нохчех цхьа а йуха Россин дозанал чоьхьа ца валийта.

– Хаьа тхуна. Амма, дозане а хевшина, оха йуха а дехар дийр ду.

– Шу тергалдийр дац.

– Мухха дирзина а, цIа доьрзур ду тхо.

– Къайлаха цIавирзинарг Сибрех хьажор ву шух!

– Оьрсийн Сибрех делара тхо, кхузахь хуьлучул.

– Цигахь керста дине дерзор ду шу! Шун зударий цигахь шарбалш йоцуш гаурашца лелар бу! Шун берийн берашна нохчийн мотт, гIиллакхаш, дин дицлур ду!

– Тхуна са ма гатдехьа, Алхазан Муса. Оха, мухха Iалашдина а, тхаьш а, тхешан дин а Iалашдийр ду. Цул а, Алхазан Муса, хилаза цадериг дIадоладе вай? Декъий ца хьахь, дийна тхо йухадуьгур дац аш.

«Ванах, хIун де-те ас? – хоьттура Кундуховс шега. – Герз айъича? ХIан-хIа, хIан-хIа. Цул а, дIабохуьйтур ас хIорш. ХIокхарна гергахь со ламанхо, хIокхеран дуьхьа махкахваьлларг, хIокхеран гIайгIа бан гIертарг хилла виса веза…»

– Ма дийцахьа, Аьрзу, шу йухадерзо дагахь хилча, со Iийр вацара хьоьца xIapa захало дуьйцуш. Ас-м шу дIадохуьйтур дара, туркоша дозане дуьтур дац. Цара дитахь а, оьрсаша шайн дозанал чоьхьадовлуьйтур дац. Суна хууш ду шуна дуьхьал шина а агIоно цига инзаре дукха эскарш оьзнийла. Ас аьлларг дай, йухадерзийша, Аьрзу. Суна лаац оцу пекъаршна дуьхьал герз даккха. Амма дозанехь шух къинхетам бийр бац кхара а йа вукхара а. Цул а, кхузахь а совций, кхара бохург дейша…

– Йолах эскарехь гIуллаккхий? – кIоршаме хаьттира Аьрзус. – Цигахь оьрсийн паччахьо тхо санна, кху Хонкаран махкахь туркоша бIарздина гIуьтту къаьмнаш цIийла керчош лелий? Хьуна а, хьан керлачу дайшна а моьтту хир ду, шайн мохк, доьзалш, синош лардеш, дезткъа шарахь цIий Iенийна тхан нах цIийга марзделла акхарой ду? ХIан-хIа, Алхазан Муса, тхо хир дац цхьаннен а лайш, цхьаннен а йолахой. Иштта дIаала ахь туркойн паччахье. Марша Iойла хьо!

Меллаша къилбаседехьа буьйлабеллачу наха цхьа чаккхарма некъ бале, царна тIаьхьакхиира йуххеваьлла бере а волуш ши гIудалкх. Генара бIаьрг ма-кхийтти вевзира Iелина Мусин ваша Афока.

– Мусас некъана xIapa кхачанан сурсаташ даийтина шуна, – элира цо, Аьрзуна тIе а веана. – ХIорш дIаэцар дийхира цо. Йуха а дийхира цо, ас а доьху шуьга, тхойша вуонна дагацалецар. Диканиг дечуха лийлира-кх тхо. Шун дегнаша лоьхург лойла шуна Дала! Дала шен къинхетамах ма дохийла шу а, вай дерриш а!

ГIудалкхаш цаьрга дIа а йелла, йухахьовзийна говр ма-йоьдду лаьллина, некъо голатухучохь къайлавелира Афока…

XII корта, СЦИЛЛАНИЙ, ХАРИБДАНИЙ ЙУККЪЕХЬ

Султан а, цунна уллорниш а бусалбанаш бу моьтту хьуна? Уьш-х гаурел а оьшу. Дависарг-йаI, сайн кара нисбелча, султан хьалха а воруш, ас, ткъе диъ дакъа деш, борур бара уьш.

Имам Шемал

1

Эривански областан тIеман губернаторан инарлин Астафьевн кехат.

«Кавказски Эскарийн Коьртачу Штабан Начальнике, Цуьнан Локхалле инарла-лейтенанте Карцовга.

Къинхетаме Государь Александр Петрович!

Ши кIира хьалха Александропольна улло вайн дозанашка кхаьчначу нохчийн 98 стагий, зудчой соьга дийхира шайн дай баьхначу махка йухадерза шайна бакъо йалар.

Туркойн правительствос цхьа а тайпа гIайгIа ца беш битинчу оцу нахера ирча бохаме хьал хуучу ас дийцарш дан сайна тIе векалш бахкийта пурба делира царна.

Оцу векалша соьга дийцира, шаьшларчу цхьа цIейаханчара дуьйцучух а тешна, даймохк битина, шайн схьакхалхар. Цара дуьйцучух ца Iехаделлехь, шаьш цкъа а Россера схьакхелхар а дацара, Турцехь шайн беш цхьа а тайпа гIайгIа бац, шаьш Iаламат ирчачу къоьлле, бохаме а эгна, цигахь шайна къастийна мохк стагана, валий бен, ваха мегар долуш бац, Турце йухадоьрзучул, Сибрех даха а йа цигахь вайн дозанашкахь дала а реза ду шаьш бохуш…»

2

Ши кIира дара хьалхара тоба Арпачайна уллохь туркойн эскарша сацийна латто.

Цул бутт хьалха кхаьчна нохчийн кIеззиг доьзалш а бара бухахь. ХIинцале гIеххьачул шайн кешнийн ков-керт лаца а кхиънера уьш. Шаьш кхуза кхаьчначу дийнахь дуьйна, даймахка дIадахийтахьара шаьш бохуш, кара куйнаш, корталеш детташ, цара дукха дехарш динера дозанерчу туркойн хьаькаме Сулейман-бейга а, оьрсийн хьаькаме цхьана инарле а.

Сулейман-бейс бохура, шуна схьадахка лиъча, схьа а дахкийтина шаьш, дIадаха лаахь, дIа а дохуьйту шаьш, амма оцу дIогарчу торгIалчу бIогIамна дехьа лаьттачу оьрсаша шу дозанах дехьа ма довлийта, боху шега. Уьш реза хилчахьана, ца сецадо. Ткъа оьрсийн инарло боху, шу дозанах сехьадовлийта шен бакъо йац. Йух-йуха а дийхира наха, шаьш хIинца оьрсийн Iедална муьтIахь хир дара, цо хьаькхначу сизал тIех а девр дацара, дIадахийтахьара бехира. ГIуллакх ца хилира. ХIета, шайн махка ца дахийтахь, мичча а цхьанхьа Россех дитахьара шаьш, бехира. Реза ца хилира инарла. Сибрех даха реза хир дара шаьш, бехира. Гуттар собар кхачийначара элира, ахь цIа дерзийтахь, керста дине дерза реза а ду шаьш.

Оцу хьола тIе нисбеллера IелагIар. Дозанца волчу оцу шина инарлица дийцар эрна хир ду аьлла, царна тIех а ваьккхина, Тифлисе, сардална тIе, Аьрзу коьрте а хIоттийна, виъ стаг хьажийра цара. Амма сардало йухатуьйхира церан дехар. Аш йаздина, Турцехь волчу шен эпсаре делла дехар хьалххе шега схьакхаьчна, ша иза Петарбухе дIадахьийтинера, нохчий йуханехьа цIаберзар бохург хьеха а ма дайта аьлла, шен вешера жоп деана шега, элира цо. Шайн лаамехь шайн бусалба паччахь, бусалба вежарий болчу дIакхелхиний шу, бохура сардало, шаьш дIадахханчохь IадъIе, йуханехьа а ца хьийзаш.

Амма хIорш хазахета цига цакхалхар, шаьш гатбина, бIарзбина хIорш даймахках бевлла хилар хьеха а ца дора. И дерриг кхеран шайн «лаамехь» хилларг лери.

Ма атта хета-кх царна нехан бохам!

Сардал волчуьра селхана схьакхаьчна АьрзугIар. Цара деанчу хабаро дегнаш дохийна нехан. Ма къинхетамза ду-кх сардалан дог! ТIулгах дича санна. ТIулг а ма беша, тIе дуккха а хиш Iенча. Амма оьрсийн паччахьан, цуьнан вешин, инарлийн а дегнаш дашалац-кх оцу берийн, зударийн бIаьргех догIанха Iеначу хишка.

Мушерий, Эрзерумерий схьа Арпачай кхаччалц оцу бехачу некъаца кешнийн баьрзнийн лар йуьтуш, кху дозане кхаьчна и адамаш, и ши эзар йалх бIе IиндагI, сацийна-кх оцу лаьттачу торгIалчу бIогIамо. Цунна дехьа, къилбаседехьа, лаьмнашна тIехьа лаьттачу церан даймахко тIеийзабо уьш. Иза бу оцу адамийн догIмашна ницкъ лург, уьш къилбаседехьа дIабуьгург.

Йалх бутт хьалха, шена букъ тоьхна, тилла дахана шен бераш тIедоьху цо. Даим церан лерехь дека царний бен цахуучу маттахь цо бечу кхайкхаман аз. И царна го маьлхан а, беттан а серлонца. Иза царна хеза механ эсалчу тулгIешца, шовданийн декарца, олхазарийн шакаршца, шайн сингаттамечу иллешца тийжаш техкачу хьаннашца. ГIа-бацо, дарцан yгIapo – дерриг а Iаламо, дIа мел хьайечу межено и кхайкхам шайга кхийдабо моьтту царна.

ХIинца и кIайн-Iаьржа мохане бIогIам мокхазан берд хилла лаьтта царний, церан даймахканий йуккъехь. Цул дехьахь церан даxap ду, ткъа сехьахь – Iожалла. Амма, буйнахь шийла герз а къуьйлуш, тIулгийн йолуш санна, къинхетамзачу йаххьашца оцу бIогIамна дехьа а, сехьа а эскарш лаьтта. Сехьа aгIop – «церан бусалба вежарий», дехьа aгIop – дезткъа шарахь хIокхеран цIий Iенийнарш. Амма шина а агIорчийн ойла, Iалашо цхьаъ йу – хIорш оцу бIогIамна тIе ца бита. Иштта ду шина а мехкан паччахьийн омра. Иза дика хаьа оцу ши эзар йалх бIенна. Амма царна кхин а цхьаъ хаьа: оцу бIогIамал сехьахь дисахь, бутт балале шаьш дерриг лийриг хилар; дехьадовлалахь – ах мукъана а ца леш даймахка дIакхачаре догдохийла йуйла а.

3

Дерриг а хилира Iела ойла йан а кхиале.

Хьалхарчу буса хан йаллалц кхеташонашкахь къийсинчул тIаьхьа массеран а цхьана бартаца сацам хилира, нагахь бертахь ца довлийтахь, бертаза дозанах дехьадовла. И сацам тIеоьцуш дукхахболчара догдохура дозанехь долчу шина а агIонан эскарша оцу адамашна, аьлча а, оцу адамийн гIаларташна дуьхьало цайаре. Дуьхьало йахь а, герзаца йийр йац. Хьанна хаьа, ирх-пурх а, шайн махка дIакхачале, новкъахь белла а, хIорш кхачалур бу аьлла, дIахеца а мегий уьш-м. Герз дуьхьалдаккхахь? ХIумма а дац, доккхунда шайна. Кху дозанехь уьш а буьтур бац, йухаберзийча а, уьш лийр бу. Iазап а хьоьгуш, дай-нанойн – берех, берийн – дай-нанойх дог а Iийжаш, кIез-кIезиг лечул, кхузахь цхьана дийнахь йа сехьарчийн, йа дехьарчийн карах белла дIабовлар гIоли йу царна.

Оцу мехкан Iаламо а ца бора царах къинхетам. ХIор а де а догIура йуькъа дохк тIетеIаш йа гуттар а серсаш, йа, серий санна, догIа детташ. Амма таханлера де хаза деанера. Ламанан дукъа тIехула хьалабаьллачу малхо догIмаш а, дегнаш а дохдора адамийн. ХIор а чIогIа тешна вара сийсара шайн хилла сацам Дала къобалбина хиларх.

…Ткъе бархI тобане а бекъна, схьакхалхийтинчу царах 28-чу апрелехь уггар хьалха Нохчийчоьнна букъ тоьхначу тобанца болу IелагIар, 17-чу июнехь Арпачайна генайоццуш йолчу Хазапинан заставехула дозанал сехьа а баьхна, туркошка схьабелира. Тахана октябран вуьрхIитталгIа де ду. Нийсса биъ бутт хьалха цхьана жоьжахатера кху жоьжахати чу-м атта битира уьш, хIинца йуханехьа битац-кх.

Йа, массо а велла, кхузахь вожа, йа, дозанал дехьа а девлла, Нана-Нохчийчу кхача сацамбина, меллаша дозанна тIедоладелира ши эзар йалх бIе адам. Къений, къоний, зударий, берашший…

Оцу йоккхачу тобанна цхьа чаккхарма хьалха вогIура каралаьцна кIайн байракх йолуш итт стаг. Церан карахь, дегIаца цхьа а тайпа герз дац. Йаьстина, зударийн санна, хецна йу гIодайаккъаш. Уьш йуха а цкъа машарна хьалхабаьхна векалш бу. Ткъа важа висина ши эзар йалх бIе стаг, йукъ-йукъа каралаьцна кIайн байракхаш а йолуш, меллаша ког боккхуш, ламанан басеца чIуг йетташ, царна тIаьхьа вахвеллера. Говрашкахь а, гIаш а.

Хьалхарчу оцу иттанца вара Аьрзу, Iела, Чора а.

Массарна хьалха воьдучу Аьрзун кIажаш хьоьшуш, тIаьхьауьдура Iела.

Iелина геннара дуьйна гора гу тIехь некъана тIейерзийна лаьтта йаккхий тоьпаш. Царна уллохь а, тIехьа а, зингатийн туьйлиг санна, и гу сийсош, туркойн гIашсалт, дошлой.

«Доза дIанехьа ду, ткъа йаккхийчу тоьпийн йуьхьигаш махкана чоьхьа йерзийна цара, – дагахь цецвелира Iела. – Ванах, тхуна тIетоха-м ца бохку хир бу хIорш?»

ДIа мел боккхучу когаца туркойн эскарна гергагIертара уьш. Царах схьакъаьстина цхьа ахбIе дошло, IелагIарна дуьхьал а веана, хIокхарна тIекхачале сецира. ХIинца шера къаьстара церан сутара йаххьаш. Дозанал дехьара схьа кхара лелочуьнга хьуьйсура оьрсийн салтий. Ша дуьнен чохь даьккхинчу оцу ткъе дейтта шарахь тахана дуьххьара даг чу кхеравалар иккхира Iелина. Хьалхахьа лаьттара герзах доьттина, лата кийча шина паччахьан эскарш. Ткъа хIорш – ши эзар йалх бIе адаман гIаларт. Йуккъерчу къонахийн карахь а дац герз. Машаре сатуьйсуш, шайн карара герз зударшка а делла, уьш тIехьалоьцуш, хьалха а бевлла, шаьш санна, гIелйеллачу говрийн урхаш лаьцна, гIаш оцу буьрсачу ницкъана тIеоьху божарий. Iуьйренан мелачу махо тIекхоьхьура тIаьхьарчийн гIийла мукъам:

…ТIам чехка олхазар, Нохчийчу хьо додахь,

Маршалла луш, ала тхан муъма вежаршка,

Даа рицкъа ва доцуш, дийша мотт ва боцуш

Тхо лелаш ду, алий, кху пана ва махкахь.

Шийлачу буьйсанна борз yгIy ва хезча,

Алалахь, ма мотта, мацалла и yгIy,

И угIуш йу, ала, ардангах хадарна,

Тхо, цунах тарделла, лелаш ду, алалахь…

Шен сих ца кхоьру Iела, ткъа хьалха вогIучу вешина Аьрзуна цхьаъ хиларна кхоьру. Аьрзух хадахь, дерриг йиша-вешех ваьлла, гIаж санна, цхьалха вуьсу иза доккхачу дуьненахь. Амма тахана хIунда боьссина цуьнан даг чу и кIилло кхерам? Дуьззина йалхитта шеран хIор а дийнахь, хIор а сахьтехь, хIор а минотехь бара кхул а луьра кхерам. МостагIчунна чухохкучу хенахь даим а хьалха хуьлура цаьршиннан дой, тIекхаьчча – тIом уггар буьрсачохь, йухадовлуш массарел тIаьхьа хуьлура и шиъ. Оцу йалхитта шарахь йиллина дIа – хьалха а, тIехьа а, массо а aгIop, массо а ханна – шен сутара бага гIаттийна, царна тIегIертара и Iожалла. Амма бIаьрнегIар тухучу йукъана Iелин даг чу кIиллоллий, кхераваларрий ца доьссинера. ХIетахь цунна хаьара шайна хьалха верг шайх лата, шаьш дайъа, шайн мохк дIалаца, шаьш лолле дерзо, шайна Iазап дохьуш веана мостагI вуйла. Цундела иза массо а минотехь кийча хуьлура дерригенна а. Иза ларвора цуьнан кадечу, нуьцкъалчу дегIо, семачу лергаша, ненан Iуналло – даймехкан Iаламо. Мацвелча – вузавора, шелвелча – вохвора, чевнна дарба дора, мостагIчух къайлавоккхура. И Нана-Даймохк бара оцу дезткъа шарахь цуьнан халкъо ницкъ оьцу кхачалун доцу хьоста. Цунах хаьдда уьш тера бу ненан некхера даьккхинчу берах, гIодах хадийначу маргIалх, хи чуьра аратесначу чIерах… Амма муьлш бу-техьа царна хьалха лаьтта и туркой? ДоттагIий йа мостагIий? ДоттагIий боцийла-м хиънера, мостагIий ма хилахьара!..

ХIун ду а хаац, тахана, эккха санна, детталора дог готтачу кийрахь. Цкъацкъа ойла хуьлура, Аьрзу тIехьа а лоцуш, хьалхавала. Амма воккхахволчу вешина хьалхавалар гIиллакхехь ца догIура. Воккхахволу ваша хиларал совнаха, кху махкахь Дала а, наха а дIатеттинчу пхи эзар доьзало баьчча вина хьалхаваьккхина ву Аьрзу.

Iелас тIера бIаьрг ца боккхура вешина. Шуьйра белшаш, йуткъа гIодайукъ, деха пхьаьрсаш, буто хенан маьIигаш, хебаршка ихна оза кIесаркIаг, месалчу куйна кIелхьара схьакъиэда дуккха хенахь дуьйна башазчу коьртан сира чоьш. Цуьнан шовзткъа шо а дац, Iелел дийнна пхи шо воккха ву. Йалх бутт хьалха бацара оцу коьрта тIехь цхьа а къоьжа чо. Ткъа хIинца йис йиллича санна бу. Къежвелла. Халонаша аьхна цуьнан майра йуьхь, лекха хьаж. Амма дегI ду, чIу санна, нийса, элдара.

– Совцал!

Векалийн некъ лаьцна лаьттара, хьалхаваьлла кхо эпсар а волуш, даьхначу таррашца ахбIе гергга дошло.

– Мича гIерта шу? – кIоршаме хаьттира кхааннах хаза хьовзийна Iаьржа мекхаш долчу верстинчу эпсаро, байракх карахь хьалхавогIучу Аьрзуна тIе а вирзина.

– Шуна ца хаьа, тхо тхешан махка гIертийла? – хаттар дира Аьрзус дукха хийцам боцуш туркойн маттаца богIучу гIумкийн маттахь.

– Ткъа бакъо хьан йелла шуна?

– Аш а, дехьарчу оьрсаша а и бакъо йаларе догдохуш, бутт бу кху Арпачайхь йерзинчу стигал кIел адам лаьтта. Оцу батта чохь масех бIе стаг велла тхан.

– ХIинца хIун до аш? – ца лоруш, кIоршаме хеттарш дора эпсаро.

– Къилбаседехьа дIадоьлху, тхешан махка.

Кхааннах ши эпсар гIадвахана велавелира. КхозлагIниг, къонаниг, резавоцуш хьоьжура цаьрга.

– Кхузахь леш, кхачош лаьтта тхо, – шен декхар дерг дуьйцура Аьрзус. – Схьакхелхинчу тхан нахах ах бен дийна ца бисина. Дийна бисинарш а буй ткъа дийна? Шуна го-кх хIорш. Даймахках, шен халкъах хаьдда стаг велла ву, цо мел дика хьегахь а. Тхо сингаттамой, мацаллой, цамгарший хIаллакдо кхузахь. Тхан цхьана йовсарийн гIоьнца шун а, оьрсийн а Iедалша Iехийна тхо. Цунах кхетта нах.

ШолгIачо, тур санна, хьаьвзина мара, нилха мекхаш, цIена йаьшна маж йолуш, ийзинчу анашо бIаьргийн нур дайъинчу озачу эпсаро дIанехьа, гу тIе, пIелг хьажийра:

– ДIогахь лаьтта йаккхий тоьпаш а, царна уллора салтий а гой шуна? КхидIа аш ког баккхахь, шуна тIетоха дина омра ду цаьрга. Царна тIехьа пхи эзар дошло лаьтта, шуна тIехахка кийчча. Церан декъашна тIехулий бен, тхан дозанал дехьа а девлла, гаурийн махка ког буьллур бац аш.

Iела цуьрриг шеквацара эпсаро дуьйцург цара дендерг хиларх. ТIехдика йевзинера цунна церан къиза амалш. ХIетте а, Аьрзус кхин дуьйцура:

– Тхо девнна ара ца девлла, эпсар. Ца го хьуна, тхох цхьаннен а йукъах атталла шаьлта а йац. ТIехула тIе, кху дуьненахь мел долу герз кара делла, тIехецча а, цуьнца шуна дуьхьало йан ницкъ ца бисина тхан догIмашкахь. И нах йа кхузахь лийр бу, йа белла кхачабаллалц къилбаседехьа дIаоьхур бу. Йуханехьа ког боккхур бац, эпсар.

– Ас аьлла шуьга, нагахь кхидIа аш ког баккхахь, оха, мозий санна, дойъур ду шу! – тIечевхира векъана эпсар.

– ХIун дийр ду ткъа, эпсар? Оцу наха кху дозанехь бала, йа, дехьа а бевлла, къилбаседехьа дIабаха сацамбина.

– Делахь, лийр ду-кх шу кхузахь!

– Тхуна герз айъа дохку шу? – йукъавуьйлира Iелина уллохь лаьтта Чора. – Вай-х цхьана Дала кхоьллина, цхьана умматехь бусалба вежарий ду! Оцу мискачу зударийн, берийн, баккхийчу нехан цIий Iано ойла йу шун? Аш тоьхча, дан цIий дац церан догIмашца. Уьш, халла синош доьIуш, чархаш йу. ДIадахийта тхо.

– Мича?

– Тхайн даймахка.

– Даймохк мичахь бу шун, сагIадоьхургаш! – чуьравелира верстина эпсар. – Шу кIиллой, лаьхкина, махках а йаьхна, цига охьа ца хевшина оьрсий? Йуха шу цига хьан дуьту? Гаурийн паччахьна шайниш, шайн динехь берш, бен ца беза. И хаьий шуна? Кхузарий, ГIажарехарий маситта эзар эрмалойн доьзал дIабигна цо. ХIордал дехьара тхан керста йалхой а кхалхийна шен махка. Шен керстанаш дIабуьгу, бусалбанаш схьалоьхку. Цо дIабигна керстанаш йуха ца гIерта, ткъа шу, бага са а кхаьчна, дIагIерта!

– Цигахь тхан даймохк бу!

– Цу тIе, шун Iедал а ду, оьрсийчул тIех аьлла, къиза.

– Сацийта, мунепакъ!

– Собаре хилал цхьажимма, – вистхилира хIетталц тапъаьлла Iийна къона эпсар. – Шуна хIунда ца хаьа, оха дIадахийтича а, дехьа лаьттачу оьрсийн эскарша шаьш дехьадовлуьйтург цахилар? Цул а, меллаша йухадерзийша, тхо къила а ца духкуш. ХIун ду шуна цигахь оццул марзделларг? ДIадахча а, ду-кх шу оьрсийн паччахьо Сибрех лохкур. Цигахь шелонна лийр ду. Дийна бисинарш, керста дине а берзийна, хьакхарчий а йууш лелар бу. ТIаккха дуьненах а, эхартах а довлу шу. Суна къахета шух, хIаллакьхила дохку-кх шу.

– Кхузахь дехачул, Сибрех даха а, жоьжахате даха а реза ду тхо! – эккхийтира Iелина тIехьа лаьттачу цхьамма.

– Сацийта, хьакха! – цIогIа туьйхира векъанчу эпсаро. – Цул, Iовдалш, оха бохург де, шайл хьалха кхуза кхаьчна важа ламанхой санна, тхан эскаран магIаршка хIитта. Шайн йолал сов, маьхза даа мерзаниг, тIедуха диканиг, хIурлаIан мехкарий санна, хаза денна хуьйцуш лело керл-керла зударий хир бу. ТIехула тIе, хIордал дехьара керстанаш тхан кога кIел латто гIo деш, хIонс йужур йу шуна. Къаьсттина хаза хуьлу церан зударий. Ткъа дукха хан йалале, оха шуна гIo дийр ду шайн мохк маршабаккха. Оха бохург дахь, элий санна, дехар ду шу, ца дахь – кхузахь лийр ду.

Собаречу Аьрзус, кIоршаме вела а къежаш, ладоьгIура векъанчу эпсаран къамеле, ткъа сиха Чора оьгIазе чугIоьртира.

– Тоийта! И зурма тхуна лоькху дукха хан йу. Хьалха – Нусрет-пашас, тIаккха – Эмин-пашас, йуха – Алхазан Муса-пашас! Тхо схьакхаьчначу шолгIачу дийнахь дуьйна! Тхан мохк гаурех маьршабаккха шаьш гIo дийр ду, тов! ДIадаханчу дезткъа шарахь-м дага ца даьхкира шуна тхо, итт-цхьайтта шо хьалха оьрсашца шайн тIом болабаллалц, цара шайга шарбалш йашайайтталц! Баккъал аьлча, кху махка кхаччалц, тхуна моьттура шун бусалба дегнаш ду, шуьгахь ницкъ бу, аш дуьйцург дош ду. Тхуна дан гIо-м муххале а дацара шун, шаьш а ду шу нахера гIo оьшуш. Шу девзинчул тIаьхьа оха сатесна, цIа а дирзина, керста оьрсашца цхьаьна лулахь, машаре дахаре. ДIадовла новкъара, тхешан махка дIадахийта тхо!

– Чора, вуон ма ала! – доттагIчунна муьшка йира Iелас. – Дов долийча, вай тоьлур дац кхузахь. ТIаьххьара минот тIехIотталц машар бийца беза кхаьрца.

Чорас корта хьовзийра.

– ХIан-хIа, Iела. Машар хуьлучу тIера дIадаьлла xIapa, – оьгIазвахар тIехдаьлла, вехьара Чора. – ХIорш къинхетам боцуш адамаш ду. И суначул дика хьайна хуъушехь, лела хьо. Ца го хьуна тарраш а даьхна, чухахка кийчча лаьтта дошлой? Ца го хьуна йаккхийчу тоьпашна уллохь кIур туьйсу милташ?

ХIетталц шен вешина а, кхаа эпсарна а тIера бIаьрг ца баьккхинчу Iелина, хьалха дIахьаьжча, гира цхьаннан омране ладоьгIу герз карахь туркойн эскарш.

– Совца! Совцаде и жIаьлеш! – мохь хьоькхура векъанчу эпсаро.

Iела тIехьахьаьжира.

ХIорш машар бан гIертташехь, тIекхиира тIаьхьабогIу нах. Чов хилла, дала шен тунгари чу текхачу экханах тарделира Iелина и адамийн татол. Ши эзар йалх бIе адам. Зударий, бераш, къенаниш. Чуэгна бIаьргаш, озий, йакъайелла йаххьаш. Хьокханна тIеоьхкича санна хетара церан ирйеллачу белшех кхозу мацах цкъа хиллачу бедарийн тIелхигаш. Хала дара и тIелхигаш цхьана хенахь чоэш, гIовталш, вертанаш, башлакхаш хилла бохучух теша. Кхин а хала дара и адамаш цхьа масех шо хьалха дуьненахь а цIейаххана майра, каде, говза тIемалой хилла бохучух теша. Чохь са доцуш санна, севцца, кхоьлина бIаьргаш, йевлла йаххьаш, кенах тарделла кортойн чоьш. Дукхахберш – когашIуьйра, важаберш – неIармачийн бахтарш когахь. Мацалла гIелделла, тIехь дерзина, мажделла, пIендарш, пханарш тIе а девлла, куьйгаш лаьцна йуххедаьхний, гехь-мараххьий бераш. Дакъа кешнашка иэцна боьлхуш санна, гIелйеллачу говрашкара чу а биссина, церан архаш лаьцна, тийна, кхоьлина, меллаша тIеоьхура уьш. Схьагарехь, хийлазза шен куьйга къиза кхиэл йина векъана Iаьржа эпсар а лаьттара бохамаша эрчадаьхначу оцу адамех цецваьлла, шен карара йуьйлина тапча а йицйелла.

Iела дозанехьа дIахьаьжира. Туркойн гIашлойн отрядаш коьртехь говрашкахь баттара даьхна тарраш буйнахь эпсарш а болуш, тоьпаш хьалха а лецна, цхьатерра гIулчаш йохуш, схьатIеоьхура. Царна аьтту а, аьрру а агIонашца, тIехьа а дикачу дойшна тIехь чухахкавала кийчча лаьттара масех эзар дошло.

– Вежарий, йижарий! – кхайкхира Аьрзу нахехьа а вирзина. – И тIедогIу эскар, чухахкабала кийчча дошлой, тIетоха кечйина йаккхий тоьпаш а гой шуна? ТIаьххьара а хотту шуьга: йухадоьрзу вай йа хьалхахьа дIагIоьрту вай?

– Хьалхахьа дига, Аьрзу!

– Йуханехьа некъ бац!

– Даймохк йа Iожалла!

– Зударшна, берашна, цомгашчарна хIун де вай? – маьхьаршна йуккъехула диэкара Аьрзун аз.

– Дерриг кхузахь делла дIадевр вай!

– ГIазот!

– Хан ма йалийта, Аьрзу!

Шена тIе а йалийна, дIахIоттийначу говрана тIехиира Аьрзу. Шайн-шайн говрашна тIехевшира бIенчаш а.

ГIуллакх девне дала доллийла хиъна туркойн кхо эпсар, шайн дойшна шодмаш тоьхна, хаьхкина йухавахара.

– КIентий! – мохь туьйхира Аьрзус. – Вай кхидIа гIулч тасахь, туркоша вайна тоьпаш тухург хиларан шеко йац. ДIадаханчу Iай Шелахь, Сту бийначу арахь, хилларг ма хилахьара вайх тахана. Нагахь туркоша вайна тIе тIом болабахь, зударшкара герз схьа а эцца, дуьхьало йан пурба ду шуна. Болх Даллий, пайхамаршний, эвлайаашний тIе билла, амма герз а, дой а кийча латтаде!

Тобанна хьалха лаьттачу Къосама илли долийра. Цунна тIехьара схьа Аьрзуна тIебоьгIна бара Эсетан Iадийна бIаьргаш. Iелина а гуш хийцайелира Аьрзун машаре йуьхь – хIинца туркошна тIеволавелларг машаран векал вацара, ткъа даимлера буьрса тIемало Аьрзу вара:

Болатан шаьлтанаш

Баттара йахий вай,

Къизачу мостагIийн

ДогIмаш тIехь кегйе вай.

Делерчу орцанца

Кхалха гуо хадабай,

МостагIийн декъаш тIехь

Ваьшна некъ биллий вай!..

Масех минот йалале, кхо бIе гергга дошло, дойшна тIе а ваьлла, бIаьхаллин низаме хIоьттина, Аьрзун омране ладоьгIна сецира. Меллаша, амма низамехь, хьуьн чуй, боьрий дIасабовла буьйлира зударий, бераш, къенаниш. Хезара бIаьнчийн омранаш.

Iелас бIаьрг туху шайн ницкъе. Кхо бIе дошло. Шаьш а – гIийла, говраш а – гIийла. БIеннашка а нисвелла, тоьпаш карахь лаьтта пхи бIеннал алссам гIаш тIемало. ТIемалой аьлча а, и гIaларташ. Ткъа царна тIеоьху буьзна, берстина, хьербевлла туркойн салтий…

– БIаьнчаш! ТIемалой ШоIипах дIасабаржабе! Чора! Дошлошца…

Аьрзун омра хадийра хIаваъ къардеш йевллачу йаккхийчу тоьпийн а, туркойн гIашлоша тоьхначу тоьпийн а татанаша.

Iелина гира вешин йуьхь чIечкъашка йоьдуш, цо шен некха тIе куьг хьуш, шен дошлошна хьалхаваьлла воьду Чора, цкъа аркъал а сеттина, тIаккха, разваьлла, говрара чувужуш.

ТIеман девза аз хезна, цкъа марсабаьлла Аьрзун дин, шен дена бохам хиллий хиъна, саца а сецна, терсира. Говрара чуиккхина тIехьаьддачу Iелас дIалецира нуьйра тIехь шалхавахана ваша. Мичара йели а ца хууш Iелина улло хIоьттира баттара йаьккхина шаьлта а карахь Эсет а.

Шиммо, меллаша говрара охьа а ваьккхина, лаьтта виллира Аьрзу.

Стигал къекъайора йуьйлучу йаккхийчу тоьпаша. Канашца Iенош санна, гуобаьккхина охьаоьгура цара схьайетта чаччамаш. ХIаваэхь шакарш йетташ, цIийзаш тIехлелхара дIаьндаргаш. БIаьхаллин маьхьарий деттара шина а агIорчара:

– АллахI!

– АллахI!

Цхьанхьа-м йуьстахлаьттачу къеначу наха шайн ницкъ ма-кхоччу чIогIа нохчийн бIаьхаллин илли бохура:

…Делерчу орцанца

Кхалха гуо хадабай,

МостагIийн декъаш тIехь

Ваьшна некъ биллий вай…

Амма Iелиний, Эсетаний ца хезара йуьйлу йаккхий тоьпаш, тIемалойн буьрса маьхьарий, къеначу нехан и бIаьхаллин илли, зударша хьоькху цIогIа, берийн белхарш, чевнаш хиллачийн узарш.

Iелас а, Эсета а, цхьаъ – коьрте, важа – когашка а даьлла, маракъуьйлура лен чов хилла Аьрзу. И гондIа хуьлуш дерг гIенах долуш санна, стигал къекъаш, гуонаха дохк хIуьттуш хийтира цаьршинна…

* * *

Дозанехь хиллачу оцу гIуллакхах лаьцна Александр Петровича шега делла рапорт а дешна, цунна тIе сихачу хотIаца йоцца резолюци йазйира Воккхачу Эло Михаила:

«Суна Iаламат халахета цигахь цIийIанор, новкъа ду и ца Iанийта сайн ницкъцакхачар. Сайна даго хьоьххург дан сайн бакъо хиллехьара, и декъаза нохчий, цхьана минотана а ца сецош, вайн махка буьтур бара ас…»

Шалго бара Михаил Николаевичан мотт. Лаьхьанан санна. Цуьнан цхьана генаца моз дуттура цо, вукхуьнца дIовш деттара. ТIаьхьо тIеман министре Милютине шен рапорт тIехь йаздира цо:

«…Оцу йуккъехула, дIабаханчу октябран 17-чу дийнахь Александропола улло, Арпачай, вайн дозане кхечира кхелхина баханчу нохчех 200 стаг. Вай бохург хIуъу дан реза хир дара, махка дерзийтахьара шаьш бохуш. Царна тIаьххье Арпачай оьхучийн барам 2600 хьалабелира.

Нохчий вайн дозане буьйлабеллийла хиъначу эрзерумски велис, кхелхинарш йухаберзабе аьлла, дошлошца Муса Кундухов царна тIаьхьавахийтира, амма цуьнга уьш ца совцабелира. Кхелхина баьхкинарш мел халачу хьолехь хиллехь а, царах масех доьзал йухаберзийтаро цигахь бисина берриг нохчий йуханехьа буьйлаболуьйтург хилар гучу ас, кхелхинчийн дехар йуха а тоьхна, омра дира, дозанна тIехь чIогIа тергам а латтабе, нохчий бертаза империн махка тIе ца бовлийта, оцу aгIop долу дерриг а вайн эскарийн дакъош Арпачайна тIе а оза аьлла. Нохчийн тобанаш вайн дозанашка иэхар шена ма-хеззинехь, капитано Зеленыйс эрзерумски велига дIахьедира кIира далале вайн доза нохчех цIандина хила дезар; и дIахьедар диначул тIаьхьа туркойн Iедало эскарш дахийтира Арпачайра нохчий дIабаха. Цара, тIе йаккхий тоьпаш а тоьхна, цигара йухабаьхна нохчий, гуонах туркойн эскарийн ха а хIоттийна, Къарсе дIабигира…»

XIII корта, ВЕШИН ВЕСЕТ

Нагахь санна Турцис, Англис тхаьшна гIо ца дахь, нагахь санна дуьхьало йан кхиболу берриг гIирсаш а кхачийна, тхаьш кIелдисахь, тIаккха, тхешан цIенош, сал-пал а йагийна, зударий а, бераш а дайъина, тхешан лаьмнашка кIегар а дуьйлуш, тIаьххьарчу стагана тIехIитталц, лиэташ лийр ду тхо.

Шайх Мансур (Ушурма)

1

Iелина хиллачу бохаман дакъакхаьчна, гIелделча санна, кхоьлина, сингаттаме деара шолгIа де.

Гуобаьккхина массо хIума къайладоккхуш, даьржира, лаьттах хьаладуьйлуш санна, маьI-маьIIехь боьранашца, хица ийъало дуькъа тIуьна дохк. ХIаваэхь ловзуш, пелдуьйлуш, меллаша, тата доцуш лаьтта охьаоьгура аьхкенан духар тIаьххьара охьатосуш цIанлучу дитташ тIера мажделла гIаш. Лаьтта бухара санна, лаха чуьра, дахкара кIелхьара, цхьанхьа-м йуьртара схьахезара жIаьлеш леташ, Iуьйренна нIаьнеш кхойкхуш.

Iаламо шекдоцуш дIахьора шен раж. Оцу дахкарна кIелхьарчу йуьртахь а, дисинчу дерриг дуьненахь а Iуьйранна дIадолалуш ду дахар. Кху сохьта цхьаберш шайн хIусамашкахь ховха набарш йеш Iохку. Вуьш къинхьегаман денна кечлуш бу. Де долало, цхьаберш – биэлош, вуьш – белхош, кхозлагIниш – хьаналчу къинхьегамца шайна йа нахана бецаш, вукхара – уьш бацош, Iехош, талош, бойъуш…

Дахарехьа латто и буьрса къийсам буьйсанна цхьана йоццачу ханна дIатоь, ткъа Iуьйранна кхин а карзахе йухаболало.

Адам дуьнена даьлчахьана, хIор а де иштта тIедогIу, иштта дIа а доьду. Уьш хийцаделла, муха, маца догIур, Iелина хаац. Цунна цхьаъ хаьа – цхьаннан бохам кхечунан ирсан лами хилар.

Ломан басахь, тIехь лаьттал дукха хиллачу тIулгех цIандеш даьккхинчу цхьана жимачу ирзехь, къанделлачу бIара кIел сийсара буьйса йоккхуш севцира уьш.

Селхана малх чубузучу хенахь кхетамчуьра ваьллачу Аьрзуна йуххе а хиъна, сахуьлунга даьлла Iелий, Эсеттий. Стомма чкъор деш йаржийначу хьардаш тIе виллинчу Аьрзуна кIел тесна ду цуьнан чоа. Вешин чевнна хьерчош, этIийна Iелин коч. Асанаш йаьхна гIовталх а. Гуобаьккхина дIасакхийсина Iохку цIийша йуьзна тIелхигаш. Цаьршинна гуш, хезаш, хаалуш цхьа а хIума дац, веккъа цхьа Аьрзу воцург. Ткъа иза Iуьллу верриг цIий ихна, халла хаалуш садоьIуш. Оцу цхьана буьйсано буткъбина, чорха тIе лаьцча санна, ирбина Аьрзун мара. Кегий сурхаш тоьхна бета гуонаха. Детта цIий ду сирделла догIучу месалчу мекхаш тIехь. Эсета сихдинна хи хьоьккхушехь, дакъало лилхина балдаш.

Iелас маракъуьйлу вешин базбелла корта. Ши-кхо гIулч дехьахь, вертанна кIел, когаш гуш Iуьллу Чорин дакъа. Йоьхначу неIармачаш чуьра аракъиэда когийн Iаьржа, эттIа пIелгаш. Вертанна кIелхьара чевнех Iийдаделла цIий, жима Iам хIоттийна, детта. Селхана суьйранна садаьлла цуьнан. ДIаволла а ца кхиъна, буьйса тIехь йаьккхина.

«Аьрзу, дела йала хьан хьо везарг, къаста доллу-те вайша? – кийрахь йоьлхура Эсет. – ХIай, веза Дела, хьайн къинхетам бай, витахьа суна xIapa, тхойшиннан беран дуьхьа а…»

Куьрк санна, батталучу шен кийрара, цхьа башха хеталуш, кхагаран хьожа йогIура цунна. Ойланаш цкъа дIайаханчу хенан кIорге уьдура, йуха йехха таханенна тIехь соьцура, тIаккха кханенан сурт хIотто гIертара. Хаьдда иза доьзалх а, йиначу йуьртах а, даймахках а. Берриг бевза-безарех. Шена везачух а йолуш йоллу хIинца…

«Ванах, вала воллу-те Аьрзу?» – воьхна хьийзара Iела. Аьрзуна хиллачу луьрачу чевно са а даьхьна, селхана дуьйна дуьххьара къонахалло дIатесна, вешин корта шен кара а биллина Iара иза.

ТIейиллина бел, зIокберг, диг долуш, дечган лами айъина, тата доцуш тIевеара турко а, эрмало а. Лами охьа а хIоттийна, туркочо доIанна куьйгаш лецира, ткъа эрмалочо, шайн маттахь кадам беш, гIайгIане корта лестабора. ТIаккха шиммо а бартий, куьйга-эшарий къамел долийра.

– Велларг дIаволла гIo дийр ду оха, – цкъа Чорина, йуха охьа чу, белларш дIабухкучу гу тIе, пIелг хьажийра туркочо. – Оха тхайца гIирс беана оцу гIуллакхна.

– Ткъа шун дархо йуьрта, тхешан хIусаме, дIавуьгур ву, – цкъа Аьрзуна, йуха йуьртехьа пIелг хьажийра эрмалочо. ТIаккха, стигала пIелг хьажийна, тIетуьйхира: – ДогIа делха герга ду. Дохк долуш шийла йу. Дархо мегар вац арахь. Йуьртахь табиб карор ву.

ГIоьнна орцахбевлла, Iуьйрре дуьйна хаддаза кхуза оьхура гонахарчу йарташкара туркойн, эрмалойн, курдойн, гуьржийн ахархой.

Тахана, изза гIирс айъина, изза аьлла баьхкинарш хIорш пхоьалгIаниш бара. Чевнаш хилларш шайн йарташка дIакхоьхьура цара, ткъа байъинарш лаха чу гулбора. Уьш дIабохка кешнаш долийнера. Хьалха баьхкинчех ши турко МIаьчигах а, Къосамах а тоьхна, Чорина каш даккха хьовсийнера Iелас.

– Баркалла, совбол, Дела реза хуьлда шуна! – корта теIабора Iелас. – Тхан веллачунна каш доккхуш ду. Чов хилларг цкъа кхузахь вуьтур ву оха. Кхечаьрга хьовса шу. Дела реза хуьлда шуна! – нохчийн а, гIумкий а меттанаш иэдеш, цхьа таро йира цо.

Ши стаг, шаьшшиъ оьший хьажа йуха а схьакхетар ву аьлла, шайн лами а айъина, дIавахара.

Дахкарлахула лаха чуьра хьала, декъий гулдина охьадехкинчуьра, схьахезара орцахбевлла баьхкинчу меттигерчу зударийн тайп-тайпана меттанашкахь цIогIане маьхьарий:

– Вай, лми!

– Вай-мэ!

– Вай худаи!

– Вай, дада!

Цкъа узарш а долийна, тIаккха жимма Iийча, сийсара санна, харцлен вуьйлира Аьрзу. Маккхале, Берсега, Солтамурде, Iумме, Атабига, ШоIипе кхойкхура. ОьгIазе дов дора Мусина, Сайдуллина, Эмин-пашина. ДоьIучу сица кийрара схьа тов детталора.

Дедаьллачу хенахь, цIеххьана дагар а сецна, садаIар а тоделла, ши бIаьрг беллабелира Аьрзун. Iелега а хьаьжна, хи дийхира цо. Iелас жимачу кита чохь бете даьхьна хи лаххьийна дIа а мелла, доккха са а даьккхина, хиллачух бакъдерг шега дийцаре догдохуш санна, хIиттина бIаьргаш вешина тIе а боьгIна, сецира иза. Амма Iелас жоп ца лора. Мелхо а, иза кхоьрура, кхетаме веана, самаваьллачу Аьрзуна селханлерчу дийнан эрчо хаарна. Кхоьрура, цунна шен нийсархо, лулахо, бераллехь дуьйна шеца ирс, хало а йоькъуш схьавеана бIаьхаллин доттагI – велла Iуьллу Чора – гарна. Амма и ца хууш дуьсийла йацара. Делахь а, хилларг ца хууш дIайоьду xIop a минот Аьрзун могашаллина пайдехь хетара цунна.

– Чора… дIаваха? – хаьттира цо эххар а.

Iела воьхна хьаьвзира.

– Иза суна хууш ма ду, Iела. Чора дийна вац, боху сан даго… ДIаволлаза ву иза? Даим санна, иза сайна йуххехь хета-кх…

Iела вист ца хилира, ткъа Эсет йелха хIоьттира.

– Сох хIун лачкъо гIерта хьо, Iела? Со вохарна кхоьру хьо? Вайна ганза… вай Iовшаза хIума ма ца дисна… Дуьне доладелчахьана адамашна гина, дуьне доххалц царна ган бисина берриг баланаш, бохамаш, иэрчонаш… вайна гина, вайн шерашца дIаихна… Вай цецдаха, вай стогаллех дохо хIума хир ду ца моьтту суна… къемата адам махьшаре лоьхкучу дийнахь а… Къонахаллех, собарх ма вохалахь, Iела, сайн ницкъ тоахь, хьоьга дан весет ду сан. Чора… дIавоьллиний аш? – шолгIа а хаьттира цо.

Легашка гIерта шад а сецош, корта ластийра Iелас.

– Оцу мисканех хIун хили?

– Хьанах? – ца кхийтира Iела.

– Нахах. Вайн накъостех…

КIелхьарвала кхин некъ ца хилча, дIаса а ца хьийзош, ма-дарра дIадийцира Iелас.

– Туркойн эскарша, тIе йаккхий тоьпаш тоьхна, йухабаьхна. Цхьаберш хьаннашца баржийна, дукхахберш, лиэцна, гуонаха ха а хIоттийна, кIегарбигна. Баьржинарш лоьхуш, маьркIажан бода боллалц xIapa хьаннаш къажйира цара.

Аьрзун кийрара узам белира.

– И хиларна кхийрира со… ХIетте а, теша ца лиира. Мухха делахь а… вайца цхьана динехь болчу бусалбанаша xIapa дийр дац моьттура… Доцца аьлча… нахана луург дина… хьалхавелира-кх… Кхузахь Iаьна кIел баханехь а… лийр бара… Байъинарш дукха буй?

– Хаац, мел бу. Дикка-м бу уьш. Зударий, бераш, къенаниш. Чевнаш хилларш бу дуккха а.

– Царах… хIун деш ду?

– ГондIа йарташкара орца деана тахана. Туркой, гуьржий, курдой, эрмалой. Чевнаш хилларш йарташка дIакхоьхьу цара. Байъинарш дIабухкуш гIo до.

– Дела реза хуьлда царна… цIахь а, арахь а… Мичча махка вахча а, ша санна, гIийланиг… ваша караво-кх стагана… Цхьана къомах хьовха, цхьана нанас вина велахь а… хьалдерг накъост вац гIийлачун… Мисканаш, шаьш санна… мискачарна, гIийлачарна… орцахбевлла-кх… Дала дуьненахь а, эхартахь а… декъалбойла уьш. Вайн беллачарна Дала гечдойла, эхарт мукъана а… декъала дойла церан… Iела, цуьнга хьажийтахьа со… Кху харц дуьненара дIавалале, цуьнга доггах цкъа бIаьрг тоха ас…

– Ахь хьаьнга хьажийта боху, Аьрзу? – тIе охьатаьIира Iела.

– Чорега…

Шена гIоьнна МIаьчиггий, Къосаммий вало вахара Iела.

– Эсет, йоха-м… ца йоьхна хьо? – велавала гIоьртира Аьрзу. – Дукха сиха… чекхдели… вайшиннан ирс… ХIумма а дац… Цкъа нислург хир хьан ирс а… Даим хьо… йоьлхуш а… хир даций xIaра-м.

Эсетан бIаьргех мела хиш хьаьлхира.

– Хьуна-м хIумма а хир даций, Аьрзу… Вайшиннан беран дуьхьа а, Дала вахор вай хьо-м…

Аьрзус шен корта хьалаайъира.

– ХIун? Ахь баккъал…

БIаьрхишна йуккъехула йелакъежна, Аьрзуна тIе охьа а таьIна, цуьнан догучу балдашна барт белира Эсета.

– Ши кIира а тIехдаьлла… Цуьнан дуьхьа ца Iийнехь, со-м, селхана оцу туркойн тарраш кIел а иккхина, лийр йарий…

Аьрзус, ши бIаьрг хьаббина, доккха садаьккхира:

– ОххIай… ХIинца… хала дац-кх… вала…

Схьабаьхкинчу КъосамгIара, ларвеш охьа а хаийна, доттагIчуьнга хьажийтира иза.

– ВаллахI, хьол дика а хилла… кIант-м ца ваха Далла дуьхьал… Вуьшта, Iожалла… декъаза хили-кх… вайшиннан… Ткъех шо дара… цо вайшиннах кадетта, иза иэшош вайша схьаоьху. Амма хIинца атта схьалеци, уггар вайшиннан гIаддайна сахьт а лехна… ТIеман арахь эзарза шена дуьхьалваьлча гIорасиз хиллачу цо хIокху зударийн Iожалле вилли-кх вайша… Дала гечдойла хьуна… Къаьстина дукха Iийр вац вайша… новкъа цхьаьна вала а мега…

Шаьш иза хьалхалеррачу дIанисвича, дукхахдерг воьхна хьийзачу Iелина а долуш, Аьрзун ойла айъа гIоьртира МIаьчиг.

– Иштта ма ала, Аьрзу. Делан къинхетам боккха бу. Сан дегIа тIехь ши пIелг биллал меттиг йац муо боцуш. ХIетте а, ца леш, xIapa «дика» хьега висина. Хьо а толур ву. Ахь иштта аьлча, Iелин а, Эсетан а бIо ма буху. Церан дегнаш ма дохаде.

– Дуьненахь Iелин ваша дуьххьара леш вац… И хаа деза цунна, – зуьйш вешега хьаьжира Аьрзу.

– Хьуна хIума хила йиш йац. Iелина жимма аьрхо хета иштта. Цхьа вуьсу ша бохург дагатосу. Хьо-м талур вай.

Халла хаалуш, гIийла велакъежира Аьрзу.

– ЭххIей, МIаьчиг, ма даккхий хIуманаш дац, моьттехьа, хIорш… Вай маца кхийрина Iожаллех? Бакъду, шена везарг вала ца лаьа… Эццахь дуьне даьсса хетало… Амма дан гIo дац. Вайн дай-наной а белла, вай а лийр ду… Дерриг йиша-ваша цхьана дийнахь ца ле, цхьаъ массарал тIаьхьавуьсу… Царах уггар декъазниг. Хьой, Къосаммий санна. Церан Iожаллин къахьо Iовша… И декъазниг хила воллу хьо, Iела. Амма хьо ма вохалахь… Вайн доха йиш йац… Хало, бохам тIебеача, бухуш хиллехь… нохчий тоххара, хIаллакьхилла, кхачийна хир бара… ХIинца соьга дика ладогIалахь, Iела…

Цхьа хан йаллалц вист ца хуьлуш, ши бIаьрг хьаббина сецира Аьрзу.

– Iела, цIахь висина хьан ши кIант ца вагарвича, сол тIаьхьа вайн цIийнах стаг ца вуьсу, хьо воцург… ХIумма а стаг хьаьгар воцуш, декъаза кхаж баьлла хьан… Йерриг дегайовхо Iумарх а, Iусманах а йу… Цаьршиннах вайн цIийнан тIаьхье хиларе, сайл тIаьхьавуьсу хьо цаьршиннах Iехаваларе догдоху… Делахь а, хIун гур хаац. Амма, хIуъу а хьайна тIедарах, собарх, къонахаллех ма вохалахь. Нагахь вохахь, кху къизачу дуьнено къинхетамза кIелхьарчор ву… Дайша вайна хьехначу оьздачу новкъа, цхьаннахьа а корта ца таIош, майрра гIулч йоккхуш, хьалха дIагIой, воссалахь коша. Ког шершаш, охьакхеташ меттигаш а йогIур йу… Хьо иэшна меттигаш а нислур йу. Амма воьжначохь Iилла ма сацалахь, тоьллачу мостагIчуьнга къинхетам ма бехалахь… Маршонах догдиллий, нехан лай хилий, ма вахалахь. МостагIашна йахь ца луш, верзалахь вайн дайшна, тхуна а дуьхьал… Хьо цIа верза, мухха верзий а. Жимма са ца даьIча… дийцалац соьга…

Къилбаседехьара схьахьаькхначу махо даржийра дохк. Ломан дехьа басахь гучудевлира курдойн четарш. Генадоцуш дежара церан жа. Тахана ца хезара жаIуьно шедагца лоькху башха йиш, вовшашка бетта маьхьарий. ЧIир кхобуш дIатийнера xIapa агIо. ЧIожаца кхалхадуьйлуш, кхерстара лаха охьа чохь упханашна дечигаш хедош деттачу дагарийн татанаш. Аьрзу, дегIе ницкъ гулбеш, вистхила хьевелча, xIapa шех ийзало-те аьлла хетта, хьалагIеттира Къосам.

– Вало, МIаьчиг, гIой, катоха вайша.

Амма Аьрзус сацийра иза.

– Къосам, дIаса ма ваьллахь… ас кхидIа эриг шу кхаанга хир ду… – охьахаийра иза Аьрзус. – Вайн дендайша болийна бIе шарахь бахбелла тIом вай къандеш чекхбелира… Нийса аьлча, иза хIинца а чекх ца баьлла. Къийсам бахлур бу. Иза чекхбер бац, вайгара махкаца цхьаьна ша дIайаьккхина маршо оьрсийн паччахьо йухайерзайаллац… Цо соьга дика ойла йайтина вай хIинццалц схьабинчу некъан… Суна хетарехь, оцу новкъа вай бIаьрзе даьхкина… Оцу бехачу тIамо ваьшна бина ницкъаш, бохамаш, ваьшка хьегийтина баланаш, халонаш ерриг а керстанех окхура вай… Уггар хьалха оьрсийн къам бехке дора… Вайн молланаша вайна хьоьхура, и тIом бусалбанашний, керстанашний йуккъехь бу бохуш… Вайга гIазоте кхойкхура… Вай ваьш а олура, гIазотана гIевттина… Амма иза харц дара… Цхьанне а ца лаьара, гIазотехь а велла йалсамане ваха… Цул, шен тхов кIел, шен йиша-ваша тIе а хьийзаш, Делан цамгарх воьжна, Iожалла тIеэца лаьара хIоранна а… Амма оьрсийн паччахьо вайна тIе салтий лоьхкура… вай, вешан синош, доьзалш, даймохк ларбан гIерташ, лиэтара…

Аьрзус къамел деш, чIенга кIел буй а гIортийна, леррина ладоьгIуш Iийна Къосам, иза цхьана йукъана садаIа соцунгIа хилча, вистхилира:

– Деллахьа, ма бакълоь хьо, Аьрзу. Ма нийса ду-кх ахь бохург. ГIазот даккха воьду ша аьлла, керстанан махка а вахана, царах летта велла нохчо суна-м ца хаавелла. ГIазот! Хьанна оьшура иза? Хьанна дагадогIура иза? И керстанаш вайн махка ца гIиртинехь, ца хинболу тIом бара вай бинарг. Да-нана а, кхоъ ваша а, кхиъна вогIуш кIант а хилла сан. ХIинца цхьа а вац царах. ТIамехь байъина берриш а. Баклан-инарлин дошлоша йуьртах цIе тесначу дийнахь цIеношца йаьгна тхайн къена нана йицлац суна… Да хьалххе вийнера. Веа вешех со цхьаъ висинера… Орцахбевллачу наха, чуьра арайала а ца тигна, йоккха стаг йитина даьхки шаьш аьлча, мостагIех сийсош йогучу йуьрта иккхира со. ХIетта чукхерстинчу цIаро йукъахьарчийна, цIенкъахь Iуьллура нана. Катоьхна схьаэцна иза мара а къевлина, со араиккхича, мохехь кхин а марсайелира цунах летта цIе. И йайъа гIерташ, воьхна хьийза со тIекхаьчначу шина гIалгIазкхичо йукъавоьллира. «Къосам, нана йаларг, со а йитий, кIелхьарвала хьажа!» – мохь оьхура ненан. Тапча тоьхна шиннах цхьаъ а вожийна, дIахьаьжначу суна иза йаьгна йаьлла гира. Сан дог дагийначу минотах пайдаоьцуш, мостагIчо тур тоьхна охьайахийтира сан xIapa бесни. Цо ластийначу туьрах сан корта ларбира ас каде дуьхьалтесначу тоьпо. ШозлагIа а тоха дагахь цо тур айъича, цхьамма бешара схьатоьхна вожийра иза. Со йуьрта вахана аьлла хезна, тIаьхьавеанчу сан кIанта, вуьрхIитта шо долчу Лечас, тоьхнера цунна. Тхойша йуьртах волуш Леча а вийра. Цхьаъ бен воцу кIант, со кIелхьара а воккхуш, ша вуьйжира. Иштта хилла чов йу xIapa сан йуьхь иэрчайаьккхинарг. Цунах куьг масазза хьаькхи, карладуьйлу и де. ХIетахь, Iела, цхьа висира со. Аьрзус аьллачунна бохий ас-м. ГIазот даккха хьаьддера со йогучу йуьрта, мостагIашна йукъа? ХIан-хIа, вина нана кIелхьарйаккха вахара. ГIазот даккха веанера сан Леча йуьрта? ХIан-хIа, иза шен дена орцахваьллера. ОххIай, ма гIазот дага ца догIура суна цу дийнахь! Ма дицделира суна дуьне, эхарт, дерриг а. Суна гург, сан дагахь дерг сайн доьзал, сайн хIусам, сайн йурт мостагIех ларйар дара. Эзар шарахь тхаьш дахарх, эзар йалсамани тхаьшна лург хилча, сан дай, кхоъ ваший, сан кIанттий – тхо гIyp ма дацара керстанан махка гIазот даккха. Иза-м дийца а ца оьшура. Бехк ма биллалахь, Аьрзу, ахь садоIIушехь, цхьа-ши дош ала воларх вахвели со.

– Баркалла, Къосам… Суна ала луург, амма ала суна ницкъ цатоьург дерриг эли ахь… Берриш керстанаш вешан мостагIий бу, бусалбанаш доттагIий бу моьттура вайна. Шина a aгIop галдевлла хилла… Селханлера де дукха тера дара дIадаханчу Iай Шелахь, Сту бийначу арахь… вайна тIехIоьттинчух… ХIетахь карахь герз доцуш шайна тIебогIучу вайнахана йаккхий тоьпаш йиттира паччахьан эскаро… Оцу салташца цхьа оьрсий… цхьа керстанаш хилла ца Iара… Инарлина Тумановна йуххехIиттина бара, цуьнан багах даьлла омра сиха кхочушдан кийча, нохчийн эпсарш: Къурмин Къосам, ВахIабан Iоду, Чермин Орца, Мустапан Махьмуд, Мустапан Девлатмирза, кхиберш а, молланаш а цхьаьна. Селхана вайна йаккхий тоьпаш йиттинарш а бу бусалбанаш. Дерриг Маккхала бохучунна тIедогIу… Адамалла, къинхетам боцурш массо динехь a, xIop a къомехь а нисло… Дин, къам олу вай, амма дерриг цхьана Дала кхоьллина цхьа адамаш ду… Вайга гIоьрттуш Iазапехь, балехь, халонаш Iуьйшуш бу и… вайна гина оьрсий, гуьржий, эрмалой, туркой, гIажарий, курдой… Тайп-тайпанчу къаьмнех, динехь бу уьш… амма кхоллам цхьаъ бу. Тахана дуьненахь, кхана эхартахь а вайх къасталур боцуш, цхьа мисканаш бу… Цунна тоьшалла ду селханлерий, таханлерий ши де. Туркойн инарлаша вайна йаккхий тоьпаш йеттийти, ткъа тахана кху гондIара бусалба а, керста а, вай санна, гIийла нах… вайна орцах баьхки. ГIийланиг, мисканиг… иза мичча къомах велахь а… вайн цигахь а ваша вара вайна, кхузахь а уьш карий… вайна орцахбовлуш… Цундела суна нийса ца хета, вайгарчу бохамна муьлхха а цхьа къам дийнна схьалаьцна бехкедар… Маккхала олура, xIapa дерриг зулам, харцо, дIовш цхьанхьара, цхьакIеззигчу нахера схьадолуш ду… Мухха дерзий а, цIа дерза шу… Хьанна хаьа… Маккхала буьйцу… и оьрсийн, гуьржийн… къен муьжгий вайгахьа бовла а мега… Амма, Iела, сан ваша, сан тIeмало, хьуна пурба дац вайгарчу бохамна бехкечех… гIийлачийн мостагIех бекхам ца оьцуш, кхоа а велла… суна дуьхьал эхарта ван. Маршо йа Iожалла… Шиннах цхьаъ… Изза весет делахь хьайн тIаьхьене а… Кхин дIадийца… ницкъ бац, кIентий… Iела… сан настарш шелло… Даг тIе хьалагIерта шело… Хуьлуш дерг-м хаьара суна… амма хьо чIагIлолахь… Кхул доьхна денош дукха догIур ду… хьуна… Чора а, со а цхьана коша виллалаш… Цуьнан доьзалан… дола делахь… Сан чоин бустам чохь… вайн Гати-Юьртара… латта ду… Иза сан… бесни кIел додалаш… Маккхале… Берсега а ала…

Аьрзу, цIеххьана луьйчуьра а сецна, цхьана чIогIачу лазаро ов тоьхча санна, дегI дулуш, йуьхь а чIачкъийна, къаьрззина Iелега а хьаьжна, малвелла, дIатийра…

– Аьрзу? – дош даккха гIерташ, цуьнан базбеллачу коьртах куьг хьоькхура Iелас. – Аьрзу!..

Ша хIун леладо а ца хууш, вешина тIетийсало Iела меллаша дIа а теттина, Аьрзун меженаш нисйира МIаьчига.

Iадийначу акхарочух Iаннашца кхерстира Эсетан йелхаран къора мохь. Цуьнга терра тийжаш хетара мелачу махо техкайо, мажлуш, йерзина йуьйлу хьун. ТIекхозайелла Iаьржа стигал бIаьрмециг йелха йуьйлира.

«Лечунна йеса деша молла а вац. Къен леш ду тхо… – ойла йора МIаьчига. – ГIазотехь веллачунна моллас деша а, лийчо а, марчо хьарчо а ца оьшу, Мункира а, Некира а кошахь цуьнга барт хоттур бац, йалсаманин неIарш цунна йиллина хир йу, хIурлаIан мехкарий цуьнга хьуьйсуш хир бу, олу Iеламнаха. Дийна вуьсучу гергарчун догъэца хаза дешнаш ду уьш. ТIамехь денна лечу царна деша молланаш, хьерчо марчонаш мичахь лаьтта! Тхан-м къанделла божабераш а лелара дерзина, иэхье меттигаш дIахьулйан йома а йоцуш. Амма керстанан карах воьжнарг бен гIазот хуьлий-техьа? – цунах шеквара МIаьчиг. Цхьаммо а цунна жоп луш ца хезнера. ХIорш бусалбанаша ма байъина. Дуккха а ойла йиначул тIаьхьа, МIаьчига эххар а сацийра, адамаш дойъурш, уьш муьлххачу къомах белахь а, берриш а Делан мостагIий бу аьлла. – ХIун башхо йу царна йуккъехь? Башхо-м йоккха йу! Масала, оьрсийн салти, паччахьо нуьцкъаха валийна, цаваьллачу денна лета нохчех. Хазахета ца лелара иза-м. Ткъа цаьргахьа бевлла, шен къоман, динан вежарийн цIий Iенош лелла йамартхой – нохчийн эпсарш? И йамарт жIаьлеш дайъинарг хир ву гIазот! Ткъа хIун хийцам бу керстанийн а, бусалбанийн а эскаршна йуккъехь? Цхьа герз ду-кх цара тхуна деттарг. Шиннахьарчара а Iенадо тхан цIий. Къизаллица вовшел тола гIepта ший а Iедал. ХIан-хIа, кхузахь белларш гIазот бу. ТIехула тIе, шайн махкана генахь а белла хIорш. Иза дилла догIу цхьана йоле».

Кхузахь байъинарш ша гIазот леринехь а, зиэне хир дац-кх аьлла, Аьрзун коьрте а хилла, шабаршца шена хуу масех айат деша вуьйлира МIаьчиг. Ткъа тIамо верина декъаза Къосам, тIе моьнаш хIиттина, сенаш мехаца тIеттIаийзийча санна, хеббачу йуьхьа тIера къаьрзинчу шен цхьаъ бен боцчу бIаьргара шиннан метта комаьрша хиш а Iенош, озий белшаш йегош, кийрахь воьлхура.

БIарзвелла хьийзачу Iелас цунна карладаьккхинера иштта, и санна, ша цхьа висина де…

2

Эсетан тийжар, тIаьхь-тIаьхьа йиш хелаш, йелхаре а дирзина, эххар а, аз дайна, сецира. Дуккха а хенахь дуьйна башаза вешин къоьжа корта шен некха тIе а таIийна, горгам хилла хебна Iара Iела а. ТIаккха, шен коьртара схьабаьккхина куй гIевланга а буьллуш, Аьрзун корта, меллаша, ларбеш, оцу тIе охьа а биллина, цуьнан бIаьргашка а хьаьжна, беснеш тIе дайн куьг а хьаькхна, хьалагIеттира. Вехха лаьттира иза, чу цIий хIоьттина, кхохкийна, хьела бахана шен гIайгIане ши бIаьрг вешин йуьхьа тIе а боьгIна. Аьрзу дIакхелхинчу оцу цхьана сахьто, тIе кIац йиллича санна, къежбира цуьнан корта. Массо чо ирахIоьттинера. Кан санна, хьирчина дара маж, корта а.

«ХIун до ас дуьненахь ваьхна? – уьйриг хилла ойланаш, хеттарш, жоьпаш хьийзара цуьнан коьрте. – Айса-сайна а тоьхна, лийр вара, амма иштта валарал доккха къа ма ца дуьйцу. Иштта веллачун эхарте даха дог хилийтац. Ийманах ваьллачой бен лелор дац ишттаниг. Къа. Ийман. Мичахь ду и шиъ? Харцой, бакъой, хьарам, хьанала, тешам, йамартло хоьржуш, мила лела кху дуьненахь! Ас хIинццалц лайна баланаш тоьур ма бу хIинца ас латочу къих хьалхавала. Суна ма ца оьшу Аьрзух ваьлла дуу дуьне. Дуу дуьне? Хьоьшу латта, хьоьгу Iазап! Амма, муха вала веза? ДIогара лекхачу тарха тIера чу а иккхина…»

Iела дуьххьалдIа тарха тIе волавелира. КIаг чу ког нислой, охьакхеташ, тIаккха гIоттуш, кIохцалан кулла тIе Iотталой, йухаоьккхуш, тарха тIе боьгIначуьра ши бIаьрг дIа ца боккхуш, хьалхахьа дIаоьхура иза. Ши накъост а Iара, иза стенга воьду, цо хIун леладо ца хууш, хатта там ца хеташ, тIаьхьахьоьжуш. Амма эзар шарахь ойла йарх цаьршинна хуур дацара Iелас дагалаьцнарг. БIе, ши бIе шо долура нохчашна йуккъехь стага ша-шен виэр ца хуьлуш. Ша-шен виэр стеган осалалла, кIиллолла, оьздавацар лорура цара массо хенахь. Цул доккха иэхь дацара, доьзална хьовха, тайпанна, йуьртана а тIедан. Мацах, цхьана хенахь, шун цхьамма ша-шен вийна хиллера бохуш, тIаьхьарчу тIаьхьенна а тIехбеттамаш бора.

Iела ломан басах хьалавоьдура. ДIа мел тосучу гIулчаца цунна дуьхьалхIуьттура шен дахаран дIадаханчу буьрсачу шерийн Iаьржа денош. Жимачохь хилларш, баккхийчийн дийцарех дагадогIурш. ТIеман кхехкар. Малхехь ткъесах лепа тарраш, цхьамзанаш. Йогу йарташ, стигалахь соьцу Iаьржачу кIуьран мархаш. Зударийн, берийн маьхьарий. Хьайбанийн Iиэхар, жIаьлийн угIар. БIеннаш, эзарнаш кешнийн керл-керла баьрзнаш, хIолламийн хьаннаш. Декъий, цIий, цIий. Татолашца. Иттаннаш шерашкахь саццаза. Маршонехьа къуьйсуш, бIарзделла хьийза адам. Мацалла, цамгарш. Паччахьан Iедалан къизалла. Кхузахь мукъана а маьрша Делан цамгаршца Iожалла тIеоьцийла хиларе догдаьхна, махках бевлла, схьакхелхина пхи эзар доьзал. ХIара туркойн жоьжахати…

Дерриш а карладуьйлура… Дерриг а дуьхьалхIуьттура. Да, нана, йижарий, вежарий, доттагIий, нийсарой, бIаьхаллин накъостий. ТIамой, мацаллой хIаллакбина зударий, бераш. Царах хIораннан а гIаларто Iелех бехкбоккхура.

«ТIаьххьарчу вешех ваьлча, хьо цхьá вуьсу хIунда моьттура хьуна? – хезара цунна цхьанхьара гушвоцчун аз. – Мила ву дуьненахь цхьалха? Нахана хиллачу диканехь, вуонехь дакъалаца стогалла, тешам а боцу кIилло, йамартхо ву-кх. Амма къонах цхьá вац. Дуьненахь мел долу догдика адамаш дерриш цуьнан йиша-ваша ду. Ткъа кIилло, йамарт, стешха стаг – иза, ворхI вешин ваша велахь а, цхьá ву. Кхетий хьо, Iела? Йухаверза!»

«Тхан чIир йекха къонахалла а ца тоьъна, воьду хьо? – хезара зударийн, берийн белхарш. – Атта ду, тарха тIера чу а иккхина, вала! МостагIех бекхам иэца, къийсаман некъ чекхбаккха къонах веза. КIилло! КIилло!..»

«Хьажал схьа, оха Iожалла тIе муха эцна? – чевнаша дерина шайн догIмаш оьхьура тоххара вукху дуьнена бирзинчу цуьнан бIаьхаллин накъосташа, къеначу тIемалоша. – Дицделла хьуна, оха Iожалла тIе муха эцна?..»

«ХIан-хIа, иза сан кIант вац, – цкъа гучу а даьлла, дуьхьал куьйгаш туьйсуш, мархашлахь къайладелира цуьнан ден гIaларт. – Сан цIийх хила йиш йац иштта осала, кIилло кIант…»

«Iели, сан жима Iела, хьо мича вогIу?! – нана хьалхалелхара цунна. – Ца го хьуна дуьненах марзо оьцучу бевллачу хенахь заманан халалло хеназа кхалхийна хьайн йижарий? Ца го хьуна шуна болчу сингаттамо къиза йийна со? Тхан чIир йекха къонахалла-м ца тоьира хьан, вайн цIенна иэхь мукъа ма дехьа. Айхьа дагалаьцнарг ахь чекхдаккхахь, ас баийна накха хьарам бу-кх хьуна! Йухаверза, Iела, йухаверза…»

«Вийна со цIа валийначу дийнахь сан вуьрхIитта шо а ца дуьзнера. Хьан ткъе дейтта ду. ХIетте а, воьхна, кхеравелла, хьаьдда вогIу хьо. ХIан-хIа, Iела, сан ваша вац хьо!..» – элира цIийша а вуьзна гучуваьллачу Лоьмас.

«Ас Iийшинчу халонийн эзарлагIа дакъа а ца гина хьуна! – Лоьмина дуьхьало йира Iелас. – Ахь цхьана шарахь бен ца бина тIом, ас – йалхитта шарахь! Хьо шолгIачу чевнах велла, суна тIехь уьш исс йу! Хьо вайн дена тIаьххье велла, ткъа ас шу массеран а Iожаллин къахьо мелла. Со-м адам дай, кхидIа садетта ницкъ бац, хьере хилла!»

«Саца, мича воьду хьо?! – Аьрзун омране буьрса мохь хезира цунна тIаьххьара а. – Цхьа сахьт хьалха ас хьайга дина весет ма сиха дицдин ахь? Маршо йа Iожалла бохург-м, маршо йаккха ницкъ ца тоахь, бердах а иэккхий, лиэ бохург даций, ткъа герз карахь къийсамехь вожа бохург ду. Хезий хьуна, Iела? Маршо йа Iожалла! Вайгарчу бохамна бехкечех бекхам ца оьцуш, суна дуьхьалван пурба дац хьуна, ца аьллера ас хьоьга? Ткъа хьо… атталла со лаьтте а ца кховдош, суна тIаьхьа сихвелла…»

ЦIеххьана саметтавеана, сецначу Iелина ша цхьа бIе аьрша лекхачу бердан йистана кхо гIулч генахь карийра. Чухьаьжначу цунна кешнашна аьхкина гу а, лахо Iина йисте охьадехкина декъий а гира. Цига хьийзаш бара бес-бесара духаршца, амма цхьатерра беркъа масех къомах божарий а, зударий а. ХIинца дIатийнера зударий. Ца хезара тийжарш, цIогIане маьхьарий а. ГIара-гIовгIа йоцуш, тийна байъинчийн декъий лаьтте луш дара адамаш. ХIан-хIа, Iела цхьаъ вацара оцу дийнахь, везачух къаьстина, бIарзвелла хьийзаш. Аьрзус ма-аллара, и дуьххьара йа тIаьххьара а вацара вешех къаьстина… Масане хир ву царалахь тIаьххьара висина ваша, йиша, доьзалхо дIавуллуш. Амма тарха тIе хьалаваьлларг цхьа Iела бен вац. ХIинца иза ша а ца тешара ша дагалаьцначух. Кхо гIулч теснехь, бердах оьккхура иза, тIаккха иза, лахьо даьIахк йоцуш, ваьржар вара.

Эзарза Iожалла иэшийна, дийна воллушехь жоьжахате веана, маьхьшаре гина, сиртан тIех ваьлла Iела ле, бердах а иккхина? Ой, иза зуда-х йаций? Зуда хIунда хьехайо? Зудчо а мичара дийр ду ишттаниг! Иштта лечу стеган цIе йан а йац!

– Аьрзу! Со йухавогIу хьуна! – мохь туьйхира цо, лаха чу а вирзина. – Маршо йа Iожалла!

Лаха чувоьссича, цхьана йукъарлахь иза тIеIоттавелира, деттачу цIийлахь, тIехула йоьза мозий хьийзаш, меженаш йаржийна аркъал Iуьллучу шен ненах а хьерчаш, шийла мохь хьоькхучу дерзиначу жимачу берана.

Iела гучуваьлча, ши куьг хьалха а кховдийна, дуьхьалхьаьдда иза, цуьнан настарех хьаьрчира. Цуьнан баьллачу, модаша буьзначу коьртах куьг а хьаькхна, йоI хьаьстира Iелас.

ТIаккха, тIевахана, Iадийна, къаьрззинчохь севцца зудчун бIаьргаш дIахьулбеш цуьнан йуьхьа тIе кортали а тесна, йоI мара а йоьллина, шен беллачарна декхар дIадала вахара.

3

Дозанал дехьахь Воккхачу Эло Михаил Николаевича кхидIа а йаздора шен веше Александре II-чуьнга:

«…Кху сохьта и кхелхинарш Саганлугехула кIегарбуьгуш бу. Вайн комиссаран бертахь, йовхо тIекхаччалц аьлла, Карсан а, Ольтински а пашалыкашкахь цомгаш, гIелбелла цхьа бIе везткъа доьзал битна…

Кхелхинарш вайн дозанашкара йухаберзо эскарш хьовсорца цхьаьна, цара лакхахь йийцина талораш дарна, шайна луъург лелош хиларна, цаьргара герз дIаэца сацамбира туркойн Iедало.

…Мушехь, вайн дозанехь хиллачу гIуллакхех лаьцна болчу хаамашца цхьаьна инарла-адъютантера Игнатьевгара сан гIоьнчане хаамаш кхаьчна, оцу гIуллакхаша Портин Iаламат чIогIа са а гатдина, Мушана а, Эрзерумна а тIе мехкан массо маьIIера, столицера а цхьаьна, эскарш а оьзна, кхелхинчарна тIе шен зуламе Iаткъам ца байта, Кундухов, кхайкхина Константинополе дIа а вигна, цигахь цунна кхин декхарш лур ду. Нохчаша цигахь лелочу гIуллакхаша дерригенах а догдаьккхинчу Портас, нохчий хьовха, уьш-м хьехочохь а дацара, муьлхха а кавказски ламанхой Турце тIеэца дуьхьало йо бохуш. Цундела, цигахь хIоьттинчу хьолан ойла а йина, ас сацамбина, тIедогIучу шарахь кхалхо билгалбина нохчий цкъачунна ца кхалхош совцо…

Кавказски Эскарийн Коьртакомандующи

Инарла-фельдцехмейстер – Михаил»

№ 1874, 28 декабрь, 1865 шо

* * *

Оццу хенахь Турцехь кхечахьа шайга хIоьттинчу бохамах лаьцна тIаьхьо Тарама шен йуьртахошка йаздора:

«…Iа гергагIортарна, Мушехь тхайх нийсса ах адамаш хIаллакьхиларна, дерриг ца леш кIелхьардовладаларга дог даьхна, Моско-паччахьан мехкан дозанашка дуьйладелира тхо. Цигахь туркойн эскарш дуьхьалдевлира тхуна, шина а агIорчех дикка адамаш дайъира. Эххар а, тхуна дуьхьалваьллачу Эскар-пашас, меттигера бахархой тхох кхоьру аьлла, бахьана а хIоттийна, Мушехь а, Гасан-ГIалахь а герз дIаийцира тхоьгара. Тхайгара герз дIаоьцурш бусалбанаш ца хиллехь, царах лата дино тхаьшна бакъо луш хиллехь, оха иза дIалур дацара, тхаьш дерриг делла дIадовллалц. ТIаккха тхо дIасадаржийра – Диарбекирей, Чабакчарей, Мушей, Гасан-ГIалий, Эрзерумей…»

* * *

Цул тIаьхьа йалх шо даьлча, лечкъина даймахка цIа вирзинчу Маккхала Бенахь шен бIаьхаллин накъосташка дуьйцура:

«…Тхо Хонкара кхаьчна дукха хан йалале, докъар а, дажо мохк а ца хилла, мацалла делира тхан даьхний, бераш мацалла ца далийта гIерташ, тхешан сал-пал йоьхкина кхачийра оха. Хьалхарчу деа шарахь туркойн Iедало дама а, цкъацкъа дуга а лора тхуна, амма иза тхуна логах тоххал а ца хуьлура. Халла луш долу иза а сацийра тIаьххьарчу шерашкахь. Мангало буц санна, хьоькхура тхо мацаллой, уьной, махкаллой. Туркойн Iедалан омрица эзар стаг волуш Диарбекирерчу нохчех дошлойн бIо вовшахтуьйхира. Цуьнан эзарнча хIоттийра аьрстхойн йуьртден Цугин Iелаханан вешин кIант – шовзткъа шо хенара Шамхалбек. Оцу хенахь Iаьрбийн махкахь хилла гIаттам хьошуш дакъалоцуш бара Диарбекирерчу нохчийн и бIо а…»

Нийсса бIе шарахь ша мерза сатийсинарг, кIезиг хиллехь а, кхочушхилира Оттоманан Портин! Амма иза, кIезиг хилла ца Iаш, дуьххьарлера а, тIаьххьарлера а кхиам бара цуьнан…

Хьалхарчу книгин чаккхе.

1962–1970.

Мескита – Москва – Мескита