Зеламха

ХЬАЛХАРА ДАКЪА

1

Дерриг а доладелира, Харачуьрчу Хушуллин хаза йоӀ Зезаг бахьана долуш. Ткъа бехке йарий-техьа Зезаг а, хан кхаьчна самабаьлла къона безам эцна, шен довхачу даго лоьхучунна и тӀейерзарх? Ша йезарг веза цунна лаарх? «ХӀан-хӀа», – бохура Зезага ша, «хӀан-хӀа», – бохура цуьнан къеначу дас Хушуллас а. «Ткъа, хӀунда гlерта-техьа и хьаькмаш цу къоначу нехан безамна йукъа?» – бохуш шаьш-шайга хеттарш дора массо а дикачу наха а. Делахь а, майрра и дӀаала ца хӀуттуш, цхьа тамашена кхерабелла, тийна Iapa уьш. Ткъа стенах кхерабеллера уьш? Делах? ХӀан-хӀа. Эхьах? ХӀан-хӀа! Мелхо а, хьаькамех кхерабеллачу цара шайн эхь бехдинера.

Цундела, мел ойла йарх, кхин де а гӀолехь дерг каро меттиг ца битинера Зезагна. «Хьан лааммий, дог-ойлий къайла а йаккхий, кху ширачу лаьмнийн Ӏадаташна кӀел саций латта. Мел гена даьккхина дийцича а, хьо зуда бен йац, къонахчуьнца къовса гӀортар хьуна ца диллина», – бохуш, берахь дуьйна а дас-нанас Ӏамийна Зезаг шена йечу гӀелонна дуьхьал гӀатта ца хlоттара. Делахь а, наггахь: «ХӀаъ аьлла, и сайн лаам а хьаьшна, со харцонна кӀел саца йеза? Хьенан дог хӀоьттина иштта къиза кхел йан?» – хеттарш а хӀуьттура цуьнан даг тӀе. – ХӀан-хӀа, и безам, нагахь сихонна галбаьлла бодахь а, шен лаамна паргӀат хила беза. Цу тӀехь стагана ницкъ бар адамо шел гӀийланиг акхаллица ирча хьашар ду», – бохуш, айделла дог ца соцура. Амма цхьа дисинчу дагна дан орца дацара.

Вуно жима йолуш нана а кхелхина йисина Зезаг дукхайезаш кхиийна денанас.

– Маржа-йаӀ, кестта веана цхьана оьздачу беречо Йадийна дӀайуьгур йу-кх xlapa нанин хаза йоӀ. ТӀаккха нанас хӀун дийр ду-техьа? – олура цо, шен цхьаъ бен йоцу кӀентан йоӀ хьостуш.

– Ва нани, цу беречунна муха хуур ду со кхузахь йуйла? Цо стенга йуьгур йу со? – хеттарш дора хӀетахь денанас дуьйцучух ца кхеташ Зезага.

– Карор йу, сан хазаниг, карор йу, стенга йига йеза а цунна шена дика хуур ду, – олура денанас.

Зезагна-м хӀинца чӀогӀа лиънера, ша дӀайига веана и хаза, оьзда бере шен хьоме Солтамурд хуьлийла. Солтамурдаца арайаьллачохь ша йуьтийла. ХӀан-хӀа, иза а хӀинца кхуьнга ца хоьттура, иза къацахетарийн карахь дара…

ДагадогIу цунна, Солтамурде йистхила луъушехь, цӀеххьана и гича, йоьхна, йист а ца хилалуш ша лаьттина. ХIетахь дуьйна а йара Зезаг, цо цхьа дош аьлча, цуьнца йаьлла дуьненан йисте йаха а кийча. «Маржа-йаӀ, хӀеттахьехь, генна дӀа хӀунда ца дахара-техьа тхойшиъ, – бохуш, ойланаш йора тахана, шена везачу Солтамурдера схьа а йаьккхина, нуьцкъала йаьхьана ша Харачойн йуьртада волчу чукхоьссича, Зезага. – Схьахетарехь, и бала, ша тӀебогӀуш, цхьа хӀуттий ца богӀу, цуьнца цхьаьна цуьнан ворхӀ йиша хуьлу бохург наха нийса олуш хилла-кх». Цу балийн ворхӀе а йиша Зезагах хьаьрчинера тахана: шиъ, xlapa бахьана долуш, даьккхинчу девнехь вийнера, виъ стаг, хенаш а тоьхна, каторге хьажийнера, цхьаъ – кхуьнан хьоме Солтамурд вен а ца вийнера, каторге а ца хьажийнера. Иза, хӀуьттаренна санна, цунах нах кхардийта, арахь витинера. Нах кхардийта!.. Дуй-техьа цул доккха таӀзар?..

«И декъаза йоӀ шен дас йийначохь даьллачу шовдан коьртехь тхойшиъ дуьххьара довзарна дуй-техьа сан гӀуллакх иштта чӀогӀа Эрчадалар а? – бохуш, ойланаш йора Зезага, харачойн чахчарех лаьцна цхьа шира дийцар дага а оьхуш. – Йохуьйтур йац ас сайн йоӀ цу писе, тайпанна кӀезга ву и, дов лело къонах вац. Ишттачо цкъа а даьхний гулдийр дац, – аьлла, дуьхьалваьллачу шен дега ла а ца дугӀуш, шена везачу кӀантаца дӀайоьду и йоӀ цу дас тоьхна охьа а йожийна, цуьнан йеха буора кӀажарш дӀайаьржинчу бердан йистехь даьлла и шовда олий, дуьйцу наха. Цундела дуй-техьа сан маре иштта харцахьадалар а?» – бохург дагаоьхуш, кхин дӀасайала меттиг боцуш, бӀаьрза хьийзара Зезаг.

Тахана дуьххьара йагийнера къона Зезаг адаман харцоно, тахана дуьххьара кхийтира иза, кху дуьненахь массо а хIума а цхьабосса хаза цахиларх. Иза хийла хан хьалха дуьйна а дика хаара, жима йелахь а, шен лаамехь йаханчохь, Солтамурдан цӀен тӀехь, Зезаг дӀанислахьара-кх аьлла хеташ тийна Ӏачу Хушуллина. Амма, даима а харцо лело Ӏемина «йуьртахь тоьлларш» къоначу нехан ирс кагдан а гӀоьртина, таро йохийнера воккхачу стеган а. Иштта чӀогӀа Гушмазукъин кӀентан цӀен тӀехь и шен йоӀ дӀанислойла лиънехь а, и чекхдаккха доьналла ца хилира Хушуллин.

Шена лууш маре йаханчуьра нуьцкъала схьа а йаьккхина, хьан йоӀ йуьртдас дӀа а йигна, даьлла xlapa дов, шега аьлча:

– ХӀун дийр ду вай ткъа. И Делан кхел иштта хилла-кх, – элира Хушуллас, шен деган лаам а таӀийна.

– И Делан кхел йац, Хушулла, йуьртден кӀентан лаам бу, – шега аьлча, кхета а ца гӀоьртира къена стаг.

2

Гуьйранна дожа мажделла гӀа, деши санна къегош, шийла схьакхийтира Ӏуьйренан малх, Ведана-гӀопера гӀаш ара а ваьккхина, цхьа иттех тутмакх дошлоша Соьлжа-ГIалехьа боьрзучу новкъахь сацийча.

Арабаьккхина некъ хала а, гена а хиларна йа сийсара пурстоп Чернов волчу чохь кад молуш lap совдаьлла, шаьш дика кечам цабарна делахь а: хӀарий, изий схьаэцний аш, хӀумма а йиц ма йелаш, – бохуш, дӀаса маьхьарий а детташ, шайн гӀирс вовшахтухуш хьийзара цхьаболу дошлой. Важаберш, дихкина куьйгаш а долуш тийна лаьттачу тутмакхашна гондахьа хӀиттинера. Тутмакхашна гергахь ца буьтуш, нацкъаро севцца лаьттара дукха ахархой зударий, бераш а йуккъехь. Массарел гӀелвелла лаьттара Солтамурд.

– Гушмазукъа, во Гушмазукъа! Дала цадинарг хӀумма а хир дац шуна, вохий ма хилалахь. Варий, хьо ма вохалахь, – аьлла, дӀа мохь туьйхира цу нацкъаро лаьттачу нахана йуккъерчу цхьаммо.

– Хьо вохахь, кегийчарна а хала хир ду хьуна. Варий, ледара ма хилалахь, – элира кхечо.

Айвелла дӀахьаьжна салти, кхин тутмакхашна йукъера дӀа вистхуьлуш стаг а ца хилла, шен карзахйаьлла хьийзачу говран урх йуха а оьзна, сецира. Мел йоккха хало тӀейожарх ша цкъа а воьхна вац, йа вухур а вац бахарх дош дац-кх хӀинца аьлла, ойла а йина, ша лаьттачуьра дӀа, ца ваьлла вела а къежаш, корта ластийра, декъано йуьхь-сибат а долуш, шен Ӏаьржачу духарца царна масеарна а йуккъера айвелла, лекхачу дегӀахь волчу тутмакха.

Шений, шен берашний бинчу тешнабехко кхехкош кийрара дог делахь а, шегахь доккха собар хиларна, ца догӀучу дагара иштта велавелла, xlapa шеца болу кегий нах а, кхарна йукъахь волу шен кӀант, вешин ши кӀант иркара а хӀоттийна араваьллачу кхуьнга и ала оьшуш а дацара. Делахь а, иштта алар, цунах йолуш кхин гӀоли йацахь а, нахана йукъахь гӀиллакхца догӀура.

– Вухур вац, Гушмазукъа вухучех вац. Массо а Делан кхел йу, цунна реза хила веза, аьлла, цу ахархошна йуккъехь тӀаьхьо веана лаьттачу кхечо дӀадерзийра и. Цунна цхьанна бен кхузахь цхьана а дегӀана ца хаара, кхуза ван новкъаволуш, цӀеххьана воьжна, бӀе ши шо кхаьчна волу Гушмазукъин да БӀахо кхелхина хӀинцца Харачохь хӀуттуш тезет дуйла. ТӀаьхьарчо, шен дагахь кадам а беш, элира и. Ткъа вогӀуш, и хилла бохам кхузахь дӀахаийта дагахь а веънера. Амма, хӀинца ша и дӀааьлча, дохахь бен, тадала хӀума доцу дела, собар дира…

И тӀе ца доьжча а, вуно хала дара Гушмазукъина, xlapa гӀийла хиларна, гуш лаьтташехь бечу ницкъана хьалха собар дан. Гушмазукъин воӀа, Солтамурда, дог цӀеначу безамца, и ша реза а йолуш йалийнера Харачуьрчу Хушуллин йоӀ Зезаг. Амма, цу харачойн йуьртден кӀанте ца ладелира иза. Йуьртдас, и паччахьан Ӏедал шегахьа хир дуйла хууш, Хушуллин йоӀ Солтамурда нуьцкъала йигна аьлла, харц мотт а бина, хенаш тохийтина, тахана Соьлжа-ГIаларчу набахте вохуьйтуш вара Гушмазукъий, кхуьнан воIIий, вешин ши кӀанттий.

Кху сахьта, салтичун тоьпа кӀел, мел дийцича а, Гушмазукъин карахь аьтто баккха хӀумма а ца диснера. Хьаькамаша, таро йолчушкахьа озабезам а беш, шен доьзална бен xlapa ирча ницкъ вуно дика гора цунна. Цул совнаха, xlapa тахана дуьххьара а дацара, гӀело лан Ӏеминера БIахон некъий. Делахь а. Дала ша цхьана бахьаненна тӀедожийна къа ду-кх xlapa олий, дела а харцлен тарло бохург дага ца догӀуш цуьнан леш хилла, хийла харцонна кӀел севцинера хӀорш. ДагадогӀу Гушмазукъина, ша вуно жима волуш, шен дена БӀахона имам Шемала дина цхьа ирча таӀзар: хьайн мехкан гӀиллакхашна дуьхьал а валий, суна ма-луъу шарӀо бохург хӀунда ца до ахь аьлла, доккхачу зӀар кӀел охьа а виллина, БӀахон букьа тӀехула шен мурдашка бехха гочбайтира Шемала. ХӀинца а дуьхьал лаьтта цунна, шийтта са хиллехь а, хӀинца-м велла хир ву и аьлла хетталц хьешна, цара зӀар хьалаайдича, цхьа чӀогӀа чов хилла экха санна, тасалуш хьала а гӀеттина, иро мурдашкахьа бӀаьрг тухуш, шен тишачу гӀовталан тӀомаца кийрара оьху цӀий а сецош, шен да БӀахо чувахана…

ХӀинцца баьхкина, дӀо дӀанехьарчу гӀопехула ара а бевлла, севцира веданхойн пурстоп Черноввий, харачойн йуьртда Ӏадоддий, цуьнан воIIий, МахкатӀера йуьртда ГIовдий, цуьнан воӀ Ӏуспий. Царна йукъахь массарел жима велахь а, гали санна всакӀов, ша-шех тоам бина, и шен йерстина йуьхьмарш а айбина лаьттара Iycпa. Шен ницкъ кхачахь, Зезаге безам болуш веанера иза а тахана леррина Ведана.

Цу тобанна йукъара схьа а къаьстина, эпсарна тӀеваханчу пурстоьпа:

– Тутмакхашна йукъахь вуно харцахьа нах бу шуна. Варий, ледара ма хилалаш, – элира, айбина шен хьажо пӀелг а лестош. Кхин стаг ца хилча а, и дӀо йуккъерчу могӀанехь, Ӏаьржа йоца гӀовтал йуьйхина лаьттарг а тоьур ву шуна.

– И хаза хьовзийна Ӏаьржа мекхаш долу къона стаг вуьйций ахь?

– Вуьйцу-те.

– Иза-м цу массарел тийна ма ву, – элира кху этапан начальника, къоначу эпсара.

–Тийна велахь а, аре йитина набахтехь соцур воцуш ву, суна дика вевза и, господин поручик, - аьлла, йуха а пӀелг ластийра пурстоьпо.

– Господин поручик, оьшург массо а вовшахтоьхна девлла тхо, новкъадовлий вай? - хаттар дира этапан начальнике тӀевеанчу цхьана дошлочо, урх оьзна шен говр йуха а тухуш.

– ДӀадуьйлало шу. Амма шаьш меттахдовлале дӀакхайкхадел тутмакхашка: дӀадоьлхуш некъана нацкьар гӀоьртинчунна, кхин дош ца олуш, тоьпаш тухург хилар.

– ХӀан-хӀа, ца оьшу, ма кхайкхадайталахь, - аьлла, сацийра дошло пурстоьпа.

– ХӀунда? - цецвелира поручик.

Салти дӀа а вахийтина, лере а таьӀна:

– Нацкьар а гӀоьртина, царах алсам мел вий а вайгахьа долу дела. Кхетий хьо? – велакъежира пурстоп.

Цхьана минотехь вист а ца хуьлуш лаьттира и шиъ.

– Со дика кхетац, господин капитан, ахь бохучух, – элира поручика, уставехь йаздинарг иштта доцу дела.

– Ой, хьайна сов бала хӀунда лоьху ахь? – элира пурстоьпа.

– М-хӀ, – аьлла, корта а ластийна, дӀавирзира поручик.

Шайга а хьоьжуш цара и къамел деш хезча, Ӏаьржа мекхаш долу къона стаг, вахана, йистехьа лаьтта шен да тутмакхашна йуккъехьа а ваьккхина, дена аьтту агӀонгахьа йистте хӀоьттира, шен жимахволу шича дена тӀехьа а хӀоттош.

Цхьана доккхачу куьйган керайукъ санна, цу хаза хьийкъинчу хьуьна йуккъехь шера айелла лаьттачу акъаре тӀехь Ӏуьллу Ведан гӏaп гена тӀехьа а йуьтуш, сиха лаьхкина лаха охьабогIучу новкъа бехира дошлоша тутмакхаш. Цу бердашца хьийзаш, тӀулгаш тӀехула царна бан безаш бисина хьалха Ӏуьллура кхузткъа сов чаккхарма некъ. ХӀоъ дика луш, селхана дуьйна а садоӀуш Ӏалашдина салтий тӀера дой, челакха ловзуш, вовшашца къийсалуш, разъоьхура. Ткъа xlyo ца тоьучу готтачу набахтехь гӀелбелла, йекъа кхаьллинчу сискал тӀе халла делла шийла хи а малийна, арабаьхна тутмакхаш гӀоьртина гӀийла богӀура цу новкъа.

Пурстоьпо шега и сел чӀогӀа валхорна, Ӏаьржа мекхаш долчу къоначу стаге леррина хьоьжуш, цунна тӀера бӀаьрг дӀаса ца тилбеш, вогӀура поручик. Ткъа дуьхьал вистхилла йа новкъара нацкъар гӀоьртина харцахьараниг-м данне а ца дора къоначу стага. Схьагарехь, царех массарел а чӀогӀа шен балхана гӀайгӀане воьжна, гӀелвелла тийна вогӀура иза. ГӀайгӀане вожжал даккхий хӀумнаш эга а эгнера къоначу стагана тӀе: кху тӀейогӀучу шийлачу гурахь, бина цхьа а кечам боцуш, шо кхаьчначу бераца, шолгӏa доьзалхо хьаьрчина а йолуш, цхьа цӀахь йиснера кхуьнан къона хӀусамнана. Де a, xlapa аьлла, схьалаца динарг хӀума доцуш, мелхо а, нахана хьалха кхарна эхь деш кхаьргара нускал дӀа а даьккхина, лаьцна валош ву xlapa а, кхуьнан да а, ши шича а.

Ведан гӀопана гена девлла, шаьш лам чу охьадирзича, хаьхкина тӀевеанчу цхьана дошлочо:

– Господин поручик, xlapa меттигаш дика йевза суна. Некъан гондахьашхула тидам а беш, чекхвалийта цхьа-ши дош ло ахь хьалхаваьккхича бакъахьа хир дарий-техьа, –элира поручикана йуххе а таьӀна.

– ХӀунда бах ахь? Кхерам болуш меттиг йу? – дошлочуьнга хьаьжира эпсар.

– Кхерам бацахь а, тешам бац, господин поручик.

– Хьанах?

– Кхузарчу меттигех а, нахах а, – кӀеззиг ойла а йина: – Суна дика бевза хӀорш, – тӀетуьйхира дошлочо.

Генарчу Петарбухера дуьйна, шен лаамехь кхуза, нохчий иштта харцахьара, осала, кӀезиг нах хеташ ца веънера къона эпсар. Мелхо а, нохчашца вон а, дика а ловш кхузахь леллачу Лермонтова, Толстойс йаздинарг дешча, иштта бехха кхузахь а Ӏийна, цӀа баьхкина хӀинца Петарбухехь бехачарех дукхахболчара дуьйцучуьнга ладоьгӀча, нохчий ледара, йамарт нах бацара. Цундела, жимма ойла а йина:

– Де а хӀума хир дац, иштта дӀагӀо шу, – элира поручика.

– Бехк ма биллалахь, хьуна хьайна дика хуур ду, - аьлла, воьхна вухавелира дошло.

Вовшахбовларна кхоьруш санна, хьаьрчина, вовшийн гӏо а деш богӀура тутмакхаш, кьоначара, схьаоьций, баккхийчеран йеза хӀума шайн ги а йуллуш.

– И дӀо воккхачу стагана йуххе а хӀоьттина воьду Ӏаьржа мекхаш долу къона стаг гой хьуна? – дошлочунга хаттар а деш, шен буйнара шедакхаж хьажийра поручика тутмакхашна йуккъе.

– Го-те. И хӀунда хоьтту ахь, господин поручикӀ

– ГIопера дуьйна схьа и тергалвеш вогӀу со. Пурстоьпа дийцарехь, цул доккха жӀаьла дац кху дуьненахь. Ткъа, гой хьуна, царех цхьаъ некъана нацкъарваларна кхоьруш санна, массо уьш шех схьахьарчийна, гӀийла вогӀу иза.

– Boгӏy-те

– Ткъа иштта вон хӀунда вуьйцу пурстоьпа шена ца вевза стаг ?

– Э-э, господин поручик, цу вайн пурстоьпо-м, шена цкъа а ховхачу Ӏахаран жижиггий, мерза чагӀаррий ца оьшуьйтуш, лай хилла хьийзачу Ӏадодал сий доцуш жӀаьла данне а дац олу и воцчохь. Чернов хӀунда вуьйцу ахь! Цо магош стаг-м кху махкахь а карор вац хьуна, – куьг ластийра дошлочо.

– Ткъа ма дика дац-кх иза. Шен куьйга кӀел дисинчу адаме иштта харц лийча, Дала а муха могуьйтур дуӀ – Ойла йеш, новкъа дӀа а хьаьжна. – И дӀо бердах схьадеттарг шовда ду аьлла хета суна. Вало, хьалхавалий, цигахь совцабай, куьйгаш дӀадастий, са а доӀуьйтуш, хи малийта тутмакхашка, – дошло дӀахьажийра поручика.

Тутмакхех жимахволчо, шовдан йистехь Ӏуьллучу кхийрачу кедахь схьа а эцна, хи воккхачу Гушмазукъе кховдийра. Хих цхьаши къурд а бина:

– Хьанна хаьа, кхузахь xlapa тӀаьххьара молий а, – аьлла, кедара хи дерриге а дӀамелира цо.

– ХӀумма а дац, Гушмазукъа, вайн гӀуллакх Делан карахь ду, цо динчунна реза хир ду вай, – элира цунна йуххехь лаьттачо, шена кховдийна хин кад схьа а оьцуш.

– Баркалла, Домби, баркалла хийла хьуна. Цо динчунна реза ву со-м.

– Далла хастам бу, хила веза. Массо а, паргӀатваьлла, цӀа вогӀур ву.

– Дала мукьалахь !

Дукхахберш, шайн ма-хуьллу сиха, ламазаш эца гӀерташ бохкура. Нацкъаро ваьлла, шен накъосташна тӀехьа а хӀоьттина, Ӏаьржачу атлазан хечин киснара схьадаьккхина чloгӏa томкий, луьйдиггий шена йуххерчуьнга дӀа а луш:

– Гушина¹ кхуьнан хьожа кхетарна кхоьруш вогӀу со, – элира Ӏаьржа мекхаш долчу къоначу стага, харцхьадаьккхина шен киса а дегош.

Хулахулон кӀоргачу Iина йистехула боьду некъ лекхачу бердаш йуккъехь гатбеллачу тутмакхийн тоба кхаьчча, догӀан даккхийра тӀадамаш эга доладелира, наггахь генара схьакхетачу стелахаьштиго стиглара мархаш а йохош. ДӀо лакхахь, цхьа даккхий аьчкан черманаш керчош санна, къекъара стигал. ТӀейогӀучу буьйсанна шайца буьсучу хӀокху готта, хьийзаш боьдучу некъе а хьоьжуш, гӀайгӀане воьжнера поручик. Гушмазукъий, цуьнан накъостий сихбелла «ашхӀаду» доьшуш болхара, тийначу дехарца стигла а хьуьйсуш.

– Сан сакъерало хьуна, господин поручик, иштта стигал къекъаш, – элира дошлочо, вела а къежаш.

– ХӀун синкъерам бу цуьнца? – хаьттира эпсара, куьг а ластийна, кхин Йуьхьа тӀера ца хийцалуш.

– Хаац. Со-м гӀайгӀанна вайво цо, – аьлла, вуха а вистхилира дошло. – ДагадогӀу суна, со вуно жима волуш, иштта стигал къевкъича, доӀанашца Деле а кхойкхуш, сайн йишас, нанас шайн йаххьаш гӀайбеш кӀел лечкъийна а, айса, араиккхина Ӏаьмнаш чухула ведда, шайтӀанаш лелхадо ас бохуш, мохь а бетташ, стигала сара лестийна а.

– Иза а берахь тарлуш ду, – аьлла, тохара санна куьг ластийра эпсара.

ТӀедеанчу догӀано хатт баьккхина и готто хьийзаш боьду некъ, гӀаш богӀучу тутмакхашна, къаьсттина, хӀинца бухъхьабаьллера. Тохара разъихна дой а хӀинца, шершаш, хала догӀура. ТӀсеана буьйса а мох боцуш тийна лаьттара. Можо-алон басахь схьакхетта бутт а, цхьа кӀеззиг гуш а лаьттина, меллаша тӀейаьхкинчу Ӏаьржачу мархаш кӀел а бахана, йуха а къайлабелира.

Иштта йоккхура Гушмазукъин цӀе цуьнан бераша.

– Ой, ванах, ма доккха хӀума ду-кх xlapa бӀаьргана хӀума цагар, – аьлла, йухаоьзна шен говр а сацийна, хьалхаваьлла воьдучу дошлочо: – Латийна фонарь ца хилахь, йа дика некъ бевзаш хьалхаваьлла стаг ца хилахь кхин дӀавахалур вац со, – олуш, мохь а тоьхна, хаам бира поручике.

Кхин вистхилла цхьаьнгге а хаттар ца деш, шен луьйта а таӀийна хьалхавелира поручик.

3

1901 -чу шарахь, цу шийлачу гуьйренан де серладолуш Ведан гӏoпepa арабаьхна и тутмакхаш, буьйсанна хан йаьллачу хенахь Соьлжа-ГIаларчу ширачу набахте кхечира.

Царех шиъ, цхьацца воккхуш, хаттарш дина, камерш чу а воьллина, неӀарехь лаьттачу гIароле мохь тоьхна, кхозлагӀниг чувалавайтира набахтин кемсарлехь болх беш Ӏачу эпсара. ОьгӀазо айвелла, когашкара дуьйна коьрте кхаччалц тутмакхе а хьаьжна:

– Хьан цӀе муха йу? – хаьттира эпсара.

– Зеламха, – элира и хаза хьаьвзина, Ӏаьржа мекхаш долчу къоначу стага.

– Ден цӀе?

– Гушмазукъа.

– Маса шо ду хьан?

– Ткъе ворхӀалгӀа.

– Вина меттиг?

– Ведан кIоштара Харачойн-эвла.

– Муьлхачу къомах ву хьо?

– Нохчо.

– Корматалла?

– Ахархо.

Кхин тутмакхе хаттар ца деш, кест-кеста цу шен ирхъхьаьвзинчу тIапачу мераца цхьаьна и хьаьрса корта айбой тутмакхах бӀаьрг а тухуш: дегӀана – йуккъерчу барамехь ву, коьрта тӀера чоӀаьржа бу, цӀоцкъамаш, мекхаш Ӏаьржа ду, мара а, бат а шайн барамехь йу, йуьхь – цIена, бIаьргаш – таьIано-мокхачу басахь, йоцца лергина, чӀениг кӀел йитина можа-Ӏаьржа, кхин башха билгалбаккха битам бац, – аьлла, дӀайаздира эпсара тутмакхан массо а амат.

Шега кхин хӀун хотту ца хууш, лерина дӀахьаьжжинчохь Зеламха висча, оьгӀазваханчу эпсара вон бӀаьргаш а къарзош:

– ХӀун до ахь, и ши бӀаьрг хье тӀе а баьккхина? Со дӀакхалла-м ца воллу хьо? – аьлла, аз айдира.

Кхин шена тӀера и дӀа ца вирзича, вист ца хуьлуш, кӀеззиг ойла а йина:

– ХӀан-хӀа, – элира Зеламхас, шена ледара хуучу оьрсийн меттан дешнаш вовшахтесна, бегаш бечуха, вела а къежаш, – со хьакха йууш вац.

ТIаккха, довхачу хе вагийча санна, хьала а иккхина:

– Къу! Зуламхо!.. Курхалча!.. Ас вахкор ву хьо кху чохь… Хьакха мичахь йу ас хоуьйтур ду хьуна, жӀаьла! – бохуш, мохь хьоькхура эпсара.

Цкъа-шозза цуьнга и мохь ма-хьаьккхи: «Цу декъазчу тугмакха хьуна дина хӀума дац», – ала дегадеъча а, хӀан-хӀа, кхузара нах кхарна шайна дика бевзаш хила а тарло, аьлла, дош ца олуш, сецира тутмакхаш балош веана поручик.

Xlapa шега луьйш верг гӀенахчул башха дагахь воцу Зеламха, тохара санна, хӀинца а вехха кхин вист ца хуьлуш лаьттара. Сел ирча тӀедаьхкинчу халахетарша бӀарзвеш гӀелвинера къона тутмакх. Масане дара уьш. Кхин цхьа а ца хилча тоьур дара, куьйгаш дихкина xlapa хьалха а лаьтташ, шена дуьхьал дош деана аьлла, кхуьнан дедена БӀахона лерга йуххе тӀара а тоьхна, веданхошна кура хабарш дийца пурстоьпан арахь висар. Цундела, хӀинцца шех дӀа а къастийна, вигна камера чу воьллина кхузахь вуьсуш дай, ши шичий вацахьара, хье йуккъе хӀума тоьхна, xlapa шега луьйш верг Ӏункар а хӀоттийна, кху чуьра араэккха хьажа Дагадеанера хӀинца Зеламхина.

Массанхьа кхунна бакъдерг эшийначу харцоно таӀийначу Ӏаьржачу шина бӀаьргана кхин хIума ца гуш, дӀавирзина, гӀаролхочунна хьалха а хӀоьттина, вахана цхьана готтачу камера чу кхечира иза. Сени чохь висинчу гӀаролхочо, йеххачу гӀовгӀанца шалха гlopaш а тухуш, неӀ дӀа а чӀаьгӀна ша чохь висча а ца тешара Зеламха дуьненан паргӀатонах ша къастийна хиларх. Шен син дуьхьа дуьненан марзонах хьагар дацара иза. ХӀан-хӀа!

Эхьана орцахбаьллачу къонахчун лаамо дагна чӀогӀа ницкъ бора.

Кхеллеш тӀе дӀакхийсина тиша хӀуманаш санна, кху чохь Ӏохкучу тутмакхашна тӀетийсина тӀелхигаш шена гича, садукъдеш кху чуьра схьа цхьа муьсто-матарйоьлла хьожа а кхетча, тийшира Зеламха, нохчийн иллешкахь йийцинчу готтачу набахти чохь ша хиларх…

– Дуьненан паргӀато, хьо хьанна ца йезаӀ.. Ловза ког, ласто тӀам, дӀатаса мӀара йолуш кхоьллина массо а хӀума, хьох шен са къаьстича, сингаттаме а дужий, бӀарзлой хьаьвза. Ткъа вон а, дика а маьршачу дахарехь къесто Ӏемина адам, бехк а, гуьнахь а доцуш ша цунах къастийча къийсаме долу. ПаргӀато, ма ала атта ду, амма хьо ларйан ма хала ду. Къоначу стагана хьох вала къаьсттина хала ду: цуьнан арахь синкъерам бисина, алаза илли дисина, хьастаза безам бисина. Цундела, къонахчун даг чохь нийсонна цӀе йагахь, вахча а хӀума дац иза, къийсамца шен бакъо лохуш, Ӏожаллина дуьхьалхӀотта, аьлла, сацийра шен дагахь Зеламхас.

НеӀарал чоьхьа ма-велли, аьрру агӀорхьа маьIIехь Ӏуьллучу цхьана оьрсичо, кхин башха кхуьнан тидам ца беш, ша дӀа а хилла, паднар тӀехь меттиг йелира Зеламхина.

Новкъахь чӀогӀа гӀел а велла, чуьрчу накъосташца кхин цхьа а къамел ца деш, дӀавижина Зеламха, дукха хан йалале, цхьа вон неӀарх тоьхначу хӀумано самаваьккхира. Иштта къинхетамза массо а неӀ тухуш, сени чухула дӀавахнарг набахтин гӀарол вара, хӀорш Ӏуьйранна гӀовттош.

Шайн керлачу накъостана гуо бира, набарх а баьхна, гӀевттинчу тутмакхаша.

– Схьадийцал, хӀун ду цу арахь? Хьо-хьуо мичара ву? Арахь хӀун деш хилла хьо? Тхан цIерачех хIумма а хезирий хьуна? – бохуш, ша-ша бен ца до моьттуш, массара а хеттарш дира Зеламхе.

Цхьа-ши сахьт далале вевзира цунна кху камера чохь мел верг. Сийсара xlapa кху чувалийча дӀа а хилла, кхунна меттиг йелларг городовой аьшнаш вина аьлла лаьцнера. Ткъа и деха мекхаш долуш, гӀуркх санна лекханиг нехан даьхни лечкъош леллера. Tlex чӀогӀа дозалла деш йуьйцура цо и шен къуьнан корматалла: буьйсанна хан йоцчу хенахь вахана ша нехан божалш, дохнакерташ кегайар… Кху чу ша валийчхьана и, неӀ йетташ, хьаькамашка шега дӀакхайкха ала бохуш, набахтин тӀехьовсарш а хьийзабора цо. Масала, цара дӀа а кхайкхина шега къамел динчул тӀаьхьа, цхьа де а кху чохь хан йоккхуьйтур йац шега бохуш, дуйнаца тугмакхашна тоьшалла а деш. Тхуна а хьехахьа, хӀун дича валалур ву кху чуьра ара, шега хаьттича, и шен гӀуллакх ду, олура цо.

Кхин пайдехьа хIума Зеламхех шайна дер доцийла хиъча, дӀаса а бахана, и тутмакхаш, тохара санна, матардоьллачу истангеххий, чаххий дехкинчу шай-шайн меттанаш тӀе охьахевшира. ГIелвелла Зеламха, йуха а ша Ӏачу маьIIехь дӀатевжича, кху тӀаьхьарчу хенахь шеца хиллачу массо а хӀуманан сурт, духа а деана, цуьнан бIаьргашна дуьхьалхӀоьттина чекхделира.

Helapx долу цхьа жима кор схьа а диллина, чухьаьжначу гlaроло:

– Наб йан мегар дац, – аьлла, мохь а тоьхна, хадийра Зеламхин ойланаш.

ДӀо генахь бисинчу Харачойн-лам тӀера цӀена хӀаваъ дицдеш, йуха а схьакхийтира къоначу тутмакхана кху чуьра и муьсто-ира хьацаран, хьотӀан хьожа. Гуобаьккхина айъаделла вай долуш санна, къоро гӀовгӀа йара Лере хӀоьттина: и дара луларчу камерш чохь тутмакхаша дечу къамелийн аз. Цу гӀовгӀанах къаьсташ дош дацахь а, дехьа а, сехьа а пенаш тӀе poггlaнa лерг а дуьллуш, да йа шича вистхуьлуш хезар дацара-те бохуш, леррина ладоьгӀура Зеламхас.

– Со дукха гIиртина иштта ладогӀа. Къаьсташ хӀумма а хазац. – Элира цуьнга кхунна вижа меттиг йеллачу оьрсичо.– Лецна нах аз айдина бист ца хуьлуьйту кху чохь.

Накъоста бохург шена ца хезначуха, вахана неӀара тӀе лерг а диллина, xlapa ладогӀа хӀоьттича, цӀеххьана неӀ схьа а йиллина:

– ЦӀанонна ара гIyo шайна, – элира тӀехьожучо.

ХӀорш йухабирзича, цхьацца герка Ӏаьржа бепиггий, аьчкан куршканаш чохь чайнан метта лун цӀийдина хий лаьттара кхеран камера хьалха, неӀаре хӀоттийна.

Чудеана, Зеламхина догӀу баьпкан дакъа дӀа а луш:

– Сан цӀе Николай Исаакович Бобров йу, – элира набахтерчу Зеламхин накъосто. – Иштта йаккха-м йеха йу и, цундела, Николай алий, йоцца йаккха ахь сан цӀе.

– Сох Зеламха олу, – аьлла, кхуо а йаьккхира шен цӀе.

– Зеламха, кху чу кхаьчначу адаман гIиллакх вовшашца вошалла лелош ду хьуна. Цундела, вовшех озавелла хир вац вайшиъ, – аьлла, паднар кӀелхьара схьаозийначу тӀоьрмигара схьабаьккхина хох, кӀалд накьостана хьалхадиллира Бобровс.

– Бакъахьа ду, Николай, баркалла хуьлда хьуна, – аьлла, хӀокху цхьана-шина баттахь дуьххьара даг тӀера схьа велакъежира Зеламха, хӀинца цхьа ца висна ша бохург дага а деана.

Xlapa шиъ иштта Ӏаш, кхин а цхьа къона накъост а веара кхарна тӀе.

Цхьа шен тайпана духарца, бӀаьргех доьхкина куьзганаш а долуш волчу цуьнан хьалххе дуьйна а тидам бинера Зеламхас, делахь а вистхилла вевзаш вацара. ЧӀогӀа тӀекере хилла, шен цӀе цо Костя йаьккхира.

– Дийцахьа суна, Коста, – аьлла, цуьнан цӀе йохийна а йоккхуш, – хьо хӀунда лаьцна? – хаьттира Зеламхас.

– Со бохий ахь?

– Бах-те.

– Кхарна шайна а-м, дера ца хаьа, Зеламха, шаьш со хӀунда лаьцна, – элира Костяс, куьг а ластош.

– Ой, хьуна хьайна-м хаа ма деза.

– Xlapa хьол а воккха обарг ву, – велавелира Николай. Шен багара бепиг Ӏаьвшина ваьлча, кӀеззиг ойла а йина:

– Доцца дийцича, паччахь вохо кечлучаьрца вара аьлла, дегабаам бина лаьцна-кх со, Зеламха. Алахьа, хьо мукъана теший цунах?

Цецваьлла, шен накъосте хьаьжжинчохь висира Зеламха. «Паччахь вохо кечбеллачу нахаца хилла бохург, хӀун ду?.. И ма доккха дов ду», – бохуш, ойланаш йора цо. Ткъа, хезаш:

– Шуьца, оьрсашца а, иштта вон ву и паччахь? – хаьттира цо накъосташка.

ДӀакхалла ша кечйина кӀалд буйнахь а йолуш, цул чӀогӀа цецваьллачохь сецира Костя.

– Ас-м паччахь ша оьрси волу дела, цо шен оьрсашкахьа озабезам бан тарло, аьлла хеташ боху, – элира Зеламхас, шега схьахьаьжжинчохь висинчу накъосте.

– Паччахьан шен а, цуьнан хьаькамийн а къизалла оьрсийн махкахь дика йевзина хьуна, Зеламха, – элира Костяс.

– Хьанал вехачу стеган Ӏойла кхузахь а дац. Ткъа, изза хьал шуьгахь а долу таро йу-кх. Шу а ма ду оццу паччахьан тӀома кӀел, – аьлла, тӀетуьйхира Николайс, шена хьалха лаьттачу куршки чуьра цӀийдинчу хих къурд а беш.

– Э-э, Николай, тхоьгахь кхин а вон, кхин а ирча хьал ду хьуна. Шун цигахь дерг-м мел и хала делахь а, паччахьа шегара ду бохуш, цхьана рожехь лелош хила а тарло. Ткъа, тхоьгахь дерг, цхьа а раж йоцуш, хьердевлла жӀаьлеш санна, йаккхий зӀенаш коча а тийсина хьийзачу йуьртдайший, стражникаший, царна тӀебехкинчу пурстоьпаший латтош къиза Ӏазап ду.

– Паччахь а, пурстоп а, йуьртда а массанхьа а уьш цхьана арахь бевлла нитташ бу хьуна, Зеламха, – элира, йуха а куьг ластош, Костяс.

Тохара санна, неӀарх доллу жима кор а диллина:

– И къамелаш чӀогӀа ма де, – элира цаьрга тӀехьожучо. Цхьана-шина минотехь вист ца хуьлуш а Ӏийна:

– Хуур дара-кх, – элира Зеламхас, ша Ӏачуьра а гӀеттина, хаъал аз а лагӀдеш, – ас ма-бохху соьца цхьа-ши накъост а волуш, со арахь велхьара.

– ХӀун дан воллура хьо? – хаьттира цуьнга Боброве.

– Пурстоп Чернов, тхешан йуьртдеца цхьаьна шен да вахханчу хьажо воллура-кх.

– ТIаккха?

– ТӀаккха нах паргӀат бехар бара, – аьлла, шен накъосте хьаьжжинчохь сецира Зеламха.

Зеламхас аьлларг тайначу Костяс кхуьнан белш тӀе куьг а тоьхна:

– Хьо ву-кх со реза волуш къонах. Бакъ-м. дера, лоь, – элира.

– М-хӀ, и шиъий, кхин шийттий аш дӀаваккхарх, уьш карийнчу паччахьана царал а оьшуш берш-м карор бу, – элира Бобровс. – Лаккха хӀун дан дохку шу?

– У ьш а царна тӀаьхьа бохуьйтур бу-кх, – къар ца лора Костя.

– Иза а гена гlyp дац, – аьлла, ца вешаш корта ластийра Бобровс.

– Ӏожалла йезац, Николай, цхьанна а. Ишттачийн вай цкъа-шозза кортош даьхчахьана, тӀебогӀурш совцур бу хьуна, – шениг чӀагӀ-деш, сецира Костя.

Кху гӀалин йоккхачу набахтин камера чохь хан йоккхуш и ши накъост кхин а дика вевзира Зеламхина. Шайн къамелашца а, гӀиллакхашца а догцӀена, бакъахьара нах бара уьш, къаьсттина и Николай. Ишттанаш бара Зеламхин даго тӀеоьцуш берш.

Ӏаьржачу сатинан куча кӀел хаалуш тӀедевлла пханарш а долуш, кӀеззиг уккал таьӀано лекхачу дегӀахь хиларна, дуккха а шен хенал воккха хетара Бобров. Можо- овкъаран басахь йолчу цуьнан Йуьхьа тӀе хьаьжча, и хӀинца а хоршина кӀелхьара валазниг санна хеталора.

Цкъа а къамелана тӀера воцуш, тийна хиллачу Зеламхас шен дагна Ӏаьткъинарг шадерг дӀадийцира Бобровга: шен бералла а, къона безам а, дахар а, цу дахаро Ӏехийна, дуьххьара шен дагна хилла чов а, ша кху чувалийначу нехан йамартло а тӀехь – массо а далхийра къоначу стага шен керлачу накъосте.

Кхуьнан чов хиллачу даг тӀера бала схьаэца кечвелча санна, лерина ладоьгӀура кху шиммо а, къаьсттина Боброве, Зеламхане. Кху чохь иштта шен дог-ойла оьцуш гергара нах а карийна, ша цхьа цависарх воккхавера къона стаг. Цундела шена тӀедеанчух, мел ирча и делахь а, кхин башха озавала дагахь вацара иза.

Амма, мел дукха дийцича а, веданхойн пурстоп Черноввий, харачойн йуьртда Ӏадоддий вийна дӀаваккхарх къечу нехан меттиг тойелла дӀагӀур йац. бохучух-м ца тешийра Боброве и шен къона накъост. Цу тӀехь Зеламха Костяс бохучунна реза хилира.

4

Ӏедало лецна дай, вежарий набахте а бахийтина, ша кху къинхетам боцчу арахь висинчу Солтамурдана a xlapa дуьне, стим санна, къахьделлера. Шен са, кхин де а дезар ца хеташ, вала кийчча лелара иза. Делахь а, мел ойла йарх, цу шена хьалхахӀиттинчу киртигех ша уггаре а хьалхайаккха йезарг муьлха йу ца хууш бӀарзвелла, гӀайгӀано хьаьшнера къона стаг.

Дан а дара Солтамурдана хала, хӀинца ша хӀун дан деза хаа: тоьхна кхуо шен дай, вежарий хӀаллакбина пурстоп вийча, xlapa Ӏедалан мостагӀ а хуьлий, кхуьнгара нускал дӀадаьккхина Ӏадодан некъий кӀелхьарбовлура. Масала, кхуо тоьхна ӀадодагӀарах цхьаъ вийча, пурстоп дийна а вуьсуш, кхунна тӀе нехан совнаха чӀир йожара. И ши бекхам бича а, наха дӀа а даьккхина лаьтташ, ницкъ ма-кхоччу сиха цӀа дерзо дезаш, нускал дара. Ткъа, царех цхьаъ дина, xlapa араваьлча, кхуо йаккха йезачу сискалх тешна дуьсура чуьра берашший, зударий.

Иштта хала ойланаш йеш цхьана сарахь Солтамурд Ӏаш, чувеанчу лулахочо кхуьнга элира:

– Хьан Зезаг, шен кӀантана йига а ца хӀоьттина, Ӏадода МахкатӀерачу йуьртден кӀантана Ӏуспина ма магайо, ва Солтамурд.

– Хьан Зезаг, шен кӀантана йига а ца хӀоьттина, Ӏадода МахкатӀерачу йуьртден кӀантана Ӏуспина ма магайо, ва Солтамурд.

– Ой, ткъа и хӀун ду, Хушулла вац Зезаган да? Йа молла ву Ӏадод, цунна и маго? – хаьттира.

– Хушулла да велахь а, и иштта-м ду.

– Цуьнга хаьттина мукъане а деш дуй иза?

– Хьаьнга?

– Хушуллига.

Ша хӀун ала деза ца хууш кӀеззиг ойла а йина:

– Хушуллин карахь хӀун ду моьтту хьуна? – аьлла, куьг ластийра лулахочо. – Хушулла матарйоьлла гуьйриг йу-кх, йуьртдас дӀатеттинчохь Ӏуьллу.

«Да – матарйоьлла гуьйриг, орцахвала воцу ваша… Ма гӀело йу-кх Зезагана йийриг», – ойланаш йора Солтамурда. – «Соьга ладугӀуш хилалахь, варий, ахь ца дахь, кхин суна гlo дан стаг вац хьуна», – бохуш, йоӀа шега дукха хан йоццуш дина къамел хӀинца дагадеара къоначу стагана.

– И цара муьлхачу aгlop, маца йуьгу мукъане хаьий хьуна?

– И билггал хаац суна. Амма, тховса сахилале и МахкатӀе кхачо дагахь бу уьш, – жоп делира чувеанчу лулахочо.

– Суна бехк ма биллалахь, Солтамурд, хьуна иштта новкъадогӀур дуйла хиънехьара, ас хьаха а дийр дацара и.

– ХӀан-хӀа. И хӀунда боху ахь? Баркалла хьуна, – элира хӀусамдас, велакъажа а гӀуртуш. – Вуно дика ду ахь и соьга аьлла-м.

– Со-м хьан гӀуллакх цуьнца дӀакъаьстина моттуш вара хьуна, – элира, аравала хьалагӀеттинчу лулахочо.

– Иза а цкъа цхьалха дер ду.

– Дала хьан аьтто беш дерзадойла и …

– Баркалла.

Лулахо дӀаваханчул тӀаьхьа а, кхин цхьалха ца волуш, дӀатевжжинчохь йехха ойланаш йира къоначу стага: «ХӀинца хӀун де ас?.. Ткъа, масала, и дӀайигийтича, дерриге а ма духу сан ... Иза бахьана долуш набахте бахийтина дай, вежарий ма бу. Масала, цхьаъ хилла цигара цӀа ца берзахь, хӀун дан деза? ТӀаккха гуттар доьхнарг хуьлу цунах», – ша-шега хеттарш дечохь наб озийра цунна.

Набарх санна, деш татанаш а хезна, Солтамурд хьалагӀаьттича, буьйса йуккъе йаханера. Йукъ къовлуш герз а дихкина, xlapa аравала кечвелча, йеана чуйелира, хӀинца а йижаза йолу, кхуьнан нана.

Цхьа висинчу шена чӀогӀа сагатдеш, ша мел ловзу ког тергалбеш, нана хьийзийла хаьара Солтамурдана, амма, хӀинца и йижаза йу цхьаммо шега аьллехьара, тешар вацара xlapa.

– Мама, хьо йац и?

– Йу те.

Жимма воьхна а хьаьвзина:

– Сан ваха деза, мама... Кхетий хьо? Сан хӀинцца ваха деза... И чӀогӀа оьшу вайна кху сохьта, – элира цо, лам санна, тийна шега хьаьжжинчохь лаьттачу нене.

– ХӀинцале а вахана ваьлла хьо, сан хьоме кӀант, – хала ду, делахь а, доьзалан сий хьол а деза ду», – бохура, тӀулг санна, дӀатийначу цу ненан йуьхьо. – Хьан бӀаьргашна со гац хӀинца. Хезий хьуна? Хьан бӀаьргашна со гац, – элира нанас йуха а хезаш, кхин шен Йуьхьа тӀера ца хийцалуш.

– ХӀан-хӀа, мама, иштта ма ала, хьо дика го суна, вуно дика го…

– Иза а хаьа суна, – кӀентан къамел хадийра цо. – масала, хьуо цӀийнан сий даккха водахь гlyo, сан кӀант, цу Дала ша гlo дийр ду хьан. Амма, осала ма хилалахь, – гӀенахчул башха шен кӀантана дагахь а доцург чӀагӀдира йуха а йистхиллачу нанас. Цуьнан кӀорггехь Ӏохкучу бӀаьргаш чохь хин тӀадамаш лаьттара, ткъа, овкъаран басе йоьдуш макхйеллачу Йуьхьа тӀехь сецнера цхьа тамашена собар. ХӀинца и гинчунна хуур дара, доьзалан сий лардичхьана, шех, шен берех цул тӀахьа хӀуъа хиларх а цунна бен ца хетийла.

ХӀинца а ша дан дезарг билггал хууш ца велира Солтамурд ара. Амма, новкъа кол тесна а шен цӀенна эхь динчарна бохам бан безийла, хаьара цунна…

Сатассалц, некъана генавоцуш, хин йистехь хиъна Ӏийра иза. Хьуьн чохь цхьа инзаре тийна дара, делахь а, Солтамурдана дерриге а хазара: буса ижуна арадаьллачу экхано йекъа дечигаш кегьеш а, набарх даьллачу олхазаро, шен бена чохь меттигтаеш, хьабе тӀам а, хӀаваэхь лестинчу генийн тата а.

Сатосуш, сихонца бос а бовш, стиглара седарчий къайладевлира. ДӀо буьрсачу хьуьна йуккъера схьа а иккхина, Солтамурадана гена доццуш, овкъаран басахь букъ а болуш, цхьа цӀен цхьогал сецира. Цхьана эхаминотехь, цIеран кӀегий санна, лепаш къега горга бӀаьргаш а керчош, лаьттира иза, доьгӀча санна. ТIаккха дахана дӀаьндарг санна, хьаьвзина, гуьйренан мажделлачу гIаш йуккъехь цхьогал къайладоллушехь, хьуьн чура мошарчий гӀевттира, акха котам а аййелира, орцанна мохь а тухуш. «Оццул жимачу цо ма йоккха гloвгla эккхийти цу хьуьна йуккъехь», – ойланаш йеш Ӏачу Солтамурдана тӀе чӀогӀа наб гlepтара. Набарца къовсавелла, xlapa хьалагӀеттича, гена доццуш, хьуьна йуккъехула схьадогӀучу адамийн татанаш хезира кхунна. Цул тӀаьхьа а ахминот йалале Солтамурдана хьалха кхо стаггий, зудий хӀоьттира, хьалхарчу стеган буйнахь гуш йоца хадийна берданка а йолуш.

Кхин вист ца хуьлуш, вуха а иккхина, хьалхарчо «даркх» – аьлла, топ туьйхира. Солтамурдана йуххерачу кхорах чкъор а доккхуш, и дошан дӀаьндарг, шок а тоьхна, дӀайахара.

Лом санна, кхоссавсла хьалха а иккхина, Солтамурда цунна ластийначу шаьлтана кӀел:

– Хьайн Делах волийла хьо, и туха йелахь, – аьлла, йеана Зезаг хӀоьттира.

ТIехьашхула дӀакатоьхна, такхийна, мохь баьллачохь лаьтта Зезаг йуха а озош, бахана уьш берриге а цхьана йуькъачу кулла тӀехьабевлира. Цигара схьа йуха а цкъа-шозза тоьхначу тоьпаша, кӀур а оьккхуьйтуш, хьунан тем бохийра.

Ша лаьттачохь охьавоьжначу Солтамурдана кхин хӀумма а ца хезира. Йуха кестта меттавеана, хьала а гIеттина, дӀахьаьжначу кхунна хил дехьа а бевлла, такхийна Зезаг а эцна, воьдучу кхаа стагах бӀаьрг кхийтира.

5

Герзо йинчу чевнаша дитина моьнаш санна хиэй, догӀан Ӏовраший кӀоргачу хершнашца цистина Ӏуьллу кхузахь xlapa шира, хийла дукха хӀуманаш гина харачойн латта. Кху харачойн кӀоргачу тогӀечухула чекх а болий ДегӀаста хадош боьду Нохчийчоь Таркхойн хӀордах дӀатуху шира некъ а. Лаьхьа санна, хьийзаш, дӀо лакхарчу товбецан лам тӀе а болий дӀабоьду иза кху лахарчу тогIи чохь хин гIовгӀий, адамийн гӀайгIий а йуьтий.

Иштта кхузахь, цу гӀайгӀанна дисина лаьтта тӀейиллина замано Ӏаржйина нохчиин гериг а йолуш, буьйдачу кибарчигех доьттина Гушмазукъин тиша цӀенош.

Дарцо тем байина, арзаца и дерзина генаш а цӀийзош, лохачу корашна хьалха, уьйтӀахь лаьтта цхьа иттех стоьмийн дитт, царна тӀехьа, дехачу paгly кӀел, тӀехь да хиларий терра дӀатийсина тускарш чохь лаьтта цхьа ткъе иттех некх, дӀо лакха тӀехь, серех йуьйцинчу кертал дехьа бина кхо-биь гӀодамийн такхор бу, царна схьанехьа маьIIехь, лам тӀера охьа чу а йаьхкина лаьттачу тӀулгийн тархашна кӀел йинчу дохнакертарчу хьаьвди тӀехь бежаш ши йеттий, шинарий ду. Царех и тоьлла Ӏаьржа йетт Бицина мардас Гушмазукъас беллера.

Къена БӀахо дӀавоьллина дукха хан йалале, цуьнан йиша а кхелхина, кху уьйтӀахь хӀоьттина шолгӀа тезет хӀинца а дӀа ца хаьддера.

Гондахьарачу йарташкара а, генара а богӀий, виллина бохург санна, кху уьйтӀахь Ӏачу БӀахон вешин кIанте Ӏелахане, салам лой, куьг а лоций:

– Дала гечдойла цунна! Дала йирзина меттиг декъала йойла! Дера, БӀахо а, цуьнан йиша а дика ши адам ма дара, – кадам бора. Иштта чубогӀий, и шиъ хастош, зударша а белхарш дора.

Йуьртана тӀехьарчу лам тӀе йаьлла, хьуьнхара лахьийна, гехь дечиган цӀов а бохьуш, хӀинцца чуйеана йоллура Бици. ЦӀера йаьлла Зеламхин нана чохь а йоцуш, шаьш дисина Бицин бераш дӀадийшинера. Пхи шо кхаьчна Муслимат, пеша хьалха диллинчу дечига тӀе корта а биллина, Ӏуьллура. Цунна гена доцуш лаьттачу аган чохь, дастаделлачу кохкаран чимчаргӀа аган гӀожа тӀехула схьаозийна буйнахь а доллуш, Ӏуьллура жима Муги – Зеламха лаьцначул тӀаьхьа цунна вина кӀант. Цхьамма-шимма йаьккхича а, жайнахь хуьлу цӀе ца магош, и цӀе шен кӀентан кӀантана къеначу Хьурмата, Зеламхин нанас, тиллинера. Цу Мугин когашкахь, и санна аганахь набарна хар деш. Ӏуъллура овкъаран басахь месата доккха цициг.

Чуйеанчу Бицис, хьалаайина сама а йоккхуш, йехьана Муслимат, схьаозийна и къорзачу басмин кенийн гӀайба коьрта кӀел а нисбеш, паднара тӀе дӀайижийра. Йуха, йахана, овкъара кӀелхьара лахьош гулдинчу кӀегаш тӀе, пеша дечиг а тиллина, набарх а ваьлла и шен къегина-Ӏаьржа бӀаьргаш керчош Ӏуьллучу Мугина накха белира цо.

ГIелйелла аган гӀожа тӀе тевжина, шен мокхачу бумзин кучан чет схьа а даьстина, Мугина ша накха луш лерина цуьнга хьаьжча, цхьа тамашена лазар даг тӀе а догӀуш, хазахийтира Бицина: дӀадаккха хӀума доцуш, кӀант Зеламхех тера вара… Чомана дуьро цхьа-ши хин тӀадам беара Бицин бос байначу беснешна тӀехула, цуьнан Ӏаьржачу бIаьргаш чуьра баьлла, стоммачу балдаш тӀе охьа. Шен санна, гӀайгӀанехь, балица хир ду-кх кху шен кегийчу берийн дахар а бохуш, тӀегӀертачу ойланашна кӀел саца лаъане а ца лаара Бицина.

Муги вакхийна йаьлча, хьала а гӀеттина, йехха лаьттира и аганахь Ӏуьллучу цуьнга а хьоьжуш. Кхуьнан хьомечу майрачун сурт цу жимачу сино йуьхьдуьхьал латторна цхьа тамашена ницкъ бара къаьсттина чӀогӀа Бицин са Мугех хьерчош дерг. Меллаша охьатаьӀна, аган чуьра схьаэцна и кӀант марахь а волуш, йахана пеша хьалха Ӏуьллучу кхакханан миндар тӀе охьахиира иза.

Кхе тиллина тӀеда бӀаьлланга а лелхаш, йоккха летта цӀе марсайаьлча, самаяьлла Муслимат а йеана шен нанна йуххе, пеша хьалхахиира.

– Нанина йиса хьо, – аьлла, дӀадахийтинчу аьтту куьйга схьаозийна, цуьнан кӀеда месаш йолу горга, хаза корта шен некхе а бохьуш, – мацйеллий, бовха межарг бе ас хьуна? – хаьттира цо йоӀе.

– XIaa, – элира, хӀинца а дика набарха йалаза йолчу Муслимата, корта таӀо а гӀуртуш.

– ХӀинцца нанас йуза-м хьаха йийр йу, – дӀасахьаьжначу Бицина тӀееанчу суьйрено Ӏаржйинчу чохь хӀумма а ца гира.

Тохара санна, ваьхна Муги аган чу а вижийна, йаханчу цо, жима хаьштиг Ӏоьттина милт цӀанйина чиркх а латийна, йоӀана, шура тоьхначу гӀалмакх-чайнаца сискалан бовха межарг белира.

Бераш дийшинчул тӀаьхьа а йехха ца йуьжуш Ӏийра Бици: дечиг даккха дезара, хьаша-да вагIахь а аьлла, йуучун гIайгIа бан безара. Ткъа, вогӀу-воьдург кху цӀен тӀехь хIинца а лаьттара: БӀахон йиша кхелхинчу када богӀура, Соьлжа-ГIаларчу набахте бигинчех хезна керла хӀума дуй техьа, олий, йиша-ваша догӀура. Масане бара уьш. БӀаьрга сара кхетча санна, бӀарзвелла хьийзачу Солтамурдера кхин башха гlo ца хуьлуш, уьш дерриге а Бицина тӀехь дисинера.

Йижинчул тӀаьхьа а, набаро кхин бӀаьрг ца гӀелбеш, йехха Ӏиллира иза, эгӀийча санна, тховх хьалахьаьжжинчохь. Селхана ша йолчу а веана дӀавахана ваша хӀоьттира цкъа бӀаьргашна дуь хьал.

– ГIо дан йуххехь стаг а воцуш, цхьа йисина хьо. Бераш кегий ду, цӀа йола, – элира цуьнга вашас.

– ГIо дан йуххехь стаг а воцуш, цхьа йисина хьо. Бераш кегий ду, цӀа йола, – элира цуьнга вашас.

– Зеламхин гӀуллакх дахдала мегаш ду. Ткъа, кхузахь хьуна цхьа хӀума хилахь, и тхуна новкъадогӀур ду, цхьана ханна мукъане а цIа йола.

– Мел и дахлахь а, кху цӀен тӀера йера йац со, – дӀахадийра цо шен вашас ден цӀера деана хабар.

Вешица хилла и къамел дагадеъча, йуха а веана Зеламха хӀоьттира бӀаьргашна дуьхьал. Цунна, гӀенах санна, гора стерчийн ворда а йоьжна, шаьшшиъ мангала даханчохь, гатан тӀоьрмигара ков, аьлхий схьайаьккхина, мангал а ирбина, шен шуьйра белш ластош, иза кес даккха хӀоьттина… Цхьа доккха са а даьккхина, тийна аз делира Бицин кийрара. ХӀинца тӀе а веана, шен ондачу куьйгашца мара а йоьллина, цу майрачо шена бовха барт боккхуш санна хетаделира цунна. Хьалха, Зеламха лаьцна вигале, кест-кеста иштта хуьлура иза.

Бицина чӀогӀа везара Зеламха. Гуш кхин даре ца дахь а, иштта дукха цунна Бици а йезара. Цуьнан хазаллин, хьекъалан меха дуьненахь хӀума дацара Зеламхин. И шена йуххехь ца хилча, тӀехула башха а доцчуха, тийна хилахь а, кийран кӀоргехь къоначу стеган дог кхехкаш хуьлура.

Майрачунна резахиллачохь: «Дала ша ирс долуш йина со», – Бицис аьлча, – «Ахь со ирсе вина дела», – элира Зеламхас, цкъа вела а къежаш.

Амма цу довхачу ирсаца тховса ца вогӀура майра шен хьомечу зудчунна тӀе. Цуьнга сатуьйсуш, йехха иштта Ӏиллина иза, гӀайгӀано гӀел а йина, йоцца тIееана синтем байначу набаро цу шен йоӀана йуххе, кенан гӀайби тӀе дӀахарцийра.

ГIенах санна неӀ тухуш а хезна, йуха а самайелира Бици. Иза, кху хан йоцчу хенахь, цӀа йеана шен марнана йу моьттуш йахана кхуо неI схьайиллича, чувелира Зеламхин шича Беталгира.

– Ӏаш дуй шу? – хаьттира цо, паднаран йисте охьа а лахлуш.

– Ой, хьо ву и кӀант. Ӏаш аьлча а, иштта дӀагӀерташ-м дохку тхо. Ахь хӀун леладо ханйоцчу хенахь?

– шy ган лиъна схьанехьа ваьлла-кх.

– Кхин керла хӀумма а дуй? – хаьттина, кӀеззиг йоьхна сецира Бици.

Цхьана хӀуманан ойла йечуха, жимма вист ца хуьлуш а Ӏийна:

– Селхана сатоссуш араваьккхина Зеламхий, цуьнца цхьаьна Ӏелий, Ӏисай Илецкий каторге, туьха даккха хьажийна боху, – элира Беталгирас, кхин корта хьала а ца айбеш. – Гуша, балхана пайдехь вац аьлла, шен хан йаккха БуритӀерчу набахте вахийтина.

– Ва кӀант, Илецкий хӀун меттиг йу? Дукха гена-м йац иза? – хаьттира Бицис. кхин ша йоьхнийла ца хоуьйтуш.

– Дера, хаац суна-м.

– И хууш стаг вац техьа?

– Шаьш севцинчуьра кехат ца йаздеш Ӏийр вац Зеламха. ТӀаккха, хиъча тӀаьхьа rlyp ву-кх.

* * *

Бехк а, гуьнахь доцуш и хаза къоналла хӀаллакйеш, МахкатӀерачу йуьртден хӀусамехь ирча ницкъ хилла Зезаг хӀинца а метта ца йеънера. Xlapa кхоалгӀа бутт бара, цо шен майра ву боху и Iycпа аьттеххьа ца вуьтуш, цуьнца къиза къийсам латто.

Майрачо динарг муьлхха а тардолуьйтуш, зуда йист ца хуьлуш ӀадӀан декхарийлахь йу, бохуш, Зезаган хӀинццалц схьа хилла ойла кху цӀен тӀе ша йалийчхьана керчина тӀекӀелкхеттера. Кхузахь хиънера Зезагана цу хьехамо, зудчун бакъо йайина ца Ӏаш, и зуда базарахь духкучу хьайбанал а йаййинийла.

Вуно хала ду ца везачу стагаца син марзо йекъа. Цхьа акха, аьрта муьшкаш йеш, коча а веана и, шен лаам хьаша гӀоьртича, Зезага дӀатеттина Iyспa, дӀо шина кора йуккъе лаьттачу стоьлан маьӀагах бӀаьштиг а тухуш, Ӏункар вахийтира.

---

^1] Иштта йоккхура Гушмазукъин цӏе цуьнан бераша.