Цӏердош
Чеккхе Мукъаза Йиш
Дуккха а дешнаш ду чеккхенгахь мукъаза йиш (б, г, гӏ, д, ж, ...) долуш.
I.
Иштта дашний, дожаран чаккхенний йукъа доца «а» дилла деза. Дийриггий, меттигниггий дожаршкахь йеккъа «о», «е» тӏетоха йеза.
Тӏеалар: Тидаме лаца бухара мукъаза йиш «о» хийца а делла «оь»-не дирзина хилар: стом > стоьман. Массо а дешан ишта хийцадалар дагахь ӏамо деза.
| дожар | дош |
|---|---|
цӏерниг |
стом |
доланиг |
стоьман |
лург |
стоьмана |
дийриг |
стоьмо |
коьчалниг |
стоьмаца |
хотталург |
стоьмах |
куьцаниг |
стоьмаха |
меттигниг |
стоьме |
доллург |
стоьмехь |
долург |
стоьмера |
хадорг |
стоьмехула |
агӏонниг |
стоьмехьа |
агӏорниг |
стоьмехьара |
агӏохадорг |
стоьмехьахула |
дозаниг |
стоьмец |
дустург |
стоьмал |
саннарг |
стоьмалла |
тӏедолург |
стоьма |
тӏехьдерг |
стоьмахь |
тӏерадуссург |
стоьмара |
йуккъедолург |
стоьмала |
йуккъехьдерг |
стоьмалахь |
йуккъерниг |
стоьмалара |
II.
Чеккхенгахь «л» йа «р» делахь, цу шинна хьалха долу мукъа йиш (а, и, о, ...) доца а делахь, дешан шиъ йа сов дешдакъа а делахь, йуккъе «а» ца дуьллуш хотталурггий, куьцаниггий, йукъъедолурггий, йуккъехьдерггий, йуккъерниггий дожаршкахь деккъа «х», «ха», «ла», «лахь», «лара» тӏетоха.
тӏеалар: «л»-ний, «р»-ний хьалахара мукъа йиш деха делахь, йуккъе «а» дилла деза.
| дожар | дош |
|---|---|
цӏерниг |
алар |
доланиг |
аларан |
лург |
аларна |
дийриг |
аларо |
коьчалниг |
аларца |
хотталург |
аларх |
куьцаниг |
аларха |
меттигниг |
аларе |
доллург |
аларехь |
долург |
аларера |
хадорг |
аларехула |
агӏонниг |
аларехьа |
агӏорниг |
аларехьара |
агӏохадорг |
аларехьахула |
дозаниг |
аларец |
дустург |
аларал |
саннарг |
аларалла |
тӏедолург |
алара |
тӏехьдерг |
аларахь |
тӏерадуссург |
аларара |
йуккъедолург |
аларла |
йуккъехьдерг |
аларлахь |
йуккъерниг |
аларлара |
| дожар | дош |
|---|---|
цӏерниг |
божал |
доланиг |
божалан |
лург |
божална |
дийриг |
божало |
коьчалниг |
божалца |
хотталург |
божалх |
куьцаниг |
божалха |
меттигниг |
божале |
доллург |
божалехь |
долург |
божалера |
хадорг |
божалехула |
агӏонниг |
божалехьа |
агӏорниг |
божалехьара |
агӏохадорг |
божалехьахула |
дозаниг |
божалец |
дустург |
божалал |
саннарг |
божалалла |
тӏедолург |
божала |
тӏехьдерг |
божалахь |
тӏерадуссург |
божалара |
йуккъедолург |
божалла |
йуккъехьдерг |
божаллахь |
йуккъерниг |
божаллара |
III.
Чеккхенгахь мукъаза йиш (б, г, гӏ, д, ж, ...) делахь, цун хьалха долу мукъа йиш (а, и, о, ...) доца а делахь, дешан шиъ йа сов дешдакъа а делахь, йуккъе «а» ца дуьллуш, лурггий, коьчалниггий дожаршкахь деккъа «на», «ца» тӏетоха.
тӏеалар: Чеккхенгара мукъаза эшарна хьалахара мукъа йиш деха делахь, йуккъе «а» дилла деза.
| дожар | дош |
|---|---|
цӏерниг |
ларам |
доланиг |
лараман |
лург |
ларамна |
дийриг |
ларамо |
коьчалниг |
ларамца |
хотталург |
ларамах |
куьцаниг |
ларамаха |
меттигниг |
лараме |
доллург |
ларамехь |
долург |
ларамера |
хадорг |
ларамехула |
агӏонниг |
ларамехьа |
агӏорниг |
ларамехьара |
агӏохадорг |
ларамехьахула |
дозаниг |
ларамец |
дустург |
ларамал |
саннарг |
ларамалла |
тӏедолург |
ларама |
тӏехьдерг |
ларамахь |
тӏерадуссург |
ларамара |
йуккъедолург |
ларамала |
йуккъехьдерг |
ларамалахь |
йуккъерниг |
ларамалара |
IV.
Чеккхенгахь «н» делахь, йуккъе «а» ца дуьллуш, лург дожарехь деккъа «на» тӏетоха.
тӏеалар: тидаме лаца бухара мукъа йиш хийцадала а тарлуш хилар: бун > буьнна.
| дожар | дош |
|---|---|
цӏерниг |
гӏан |
доланиг |
гӏенан |
лург |
гӏанна |
дийриг |
гӏено |
коьчалниг |
гӏенаца |
хотталург |
гӏенах |
куьцаниг |
гӏенаха |
меттигниг |
гӏене |
доллург |
гӏенехь |
долург |
гӏенера |
хадорг |
гӏенехула |
агӏонниг |
гӏенехьа |
агӏорниг |
гӏенехьа |
агӏохадорг |
гӏенехьахула |
дозаниг |
гӏенец |
дустург |
гӏенал |
саннарг |
гӏеналла |
тӏедолург |
гӏена |
тӏехьдерг |
гӏенахь |
тӏерадуссург |
гӏенара |
йуккъедолург |
гӏенала |
йуккъехьдерг |
гӏеналахь |
йуккъерниг |
гӏеналара |
V.
Чеккхенгахь ши мукъаза йиш «рг», «лг» и. дӏ. кх. делахь, лурггий, коьчалниггий дожаршкахь «ана», «аца» тӏетоха, йуккъе «а» дуьллуш.
| дожар | дош |
|---|---|
цӏерниг |
бӏаьрг |
доланиг |
бӏаьрган |
лург |
бӏаьргана |
дийриг |
бӏаьрго |
коьчалниг |
бӏаьргаца |
хотталург |
бӏаьргах |
куьцаниг |
бӏаьргаха |
меттигниг |
бӏаьрге |
доллург |
бӏаьргехь |
долург |
бӏаьргера |
хадорг |
бӏаьргехула |
агӏонниг |
бӏаьргехьа |
агӏорниг |
бӏаьргехьара |
агӏохадорг |
бӏаьргехула |
дозаниг |
бӏаьргец |
дустург |
бӏаьргал |
саннарг |
бӏаьргалла |
тӏедолург |
бӏаьрга |
тӏехьдерг |
бӏаьргахь |
тӏерадуссург |
бӏаьргара |
йуккъедолург |
бӏаьргала |
йуккъехьдерг |
бӏаьргалахь |
йуккъерниг |
бӏаьргалара |