Дошкхоллар
Нохчийн маттара хандешнаш кхуллу некъаш дагардина кхузахь.
Некъ 1
Хандашна хьалха дешхьалхе тӏетохарца кхоллало хандош. Нохчийн маттахь коьрта дешхьалхенаш хӏорш йу: ара, дехьа, дӏа, дӏай-схьай, дӏаса, кӏела, охьа, охьа-хьала, сехьа, схьа, схьай-дӏай, тӏаьхьа, тӏе, тӏеттӏа, тӏоьхула, хьала, хьала-охьа, чекх, чу, чучча.
| дешхьалхе | хандош | хандош |
|---|---|---|
дӏа |
+ тоха |
дӏатоха |
тӏе |
+ тоха |
тӏетоха |
дӏа |
+ лара |
дӏалара |
чу |
+ лара |
чулара |
Чолханаш (дӏай-схьай, охьа-хьала, схьай-дӏай, тӏеттӏа, хьала-охьа, чучча) хандашна хьалха хӏиттош цхьаьна ца кхотту дош.
| дешхьалхе | хандош | хандош |
|---|---|---|
дӏай-схьай |
+ ида |
дӏай-схьай ида |
охьа-хьала |
+ тоха |
охьа-хьала тоха |
схьай-дӏай |
+ ида |
схьай-дӏай ида |
тӏеттӏа |
+ оза |
тӏеттӏа оза |
хьала-охьа |
+ тоха |
хьала‑охьа тоха |
чучча |
+ тоха |
чучча тоха |
Некъ 2
Хандашна тӏехьа «о/дан» тӏетохарца кхоллало кхин а хандош.
| хандош | о/дан | хандош |
|---|---|---|
даза |
+ о/дан |
дазо/дазадан |
къахка |
+ о/дан |
къахко/къахкадан |
лаза |
+ о/дан |
лазо/лазадан |
хьажа |
+ о/дан |
хьажо/хьажадан |
Некъ 3
Хандашна тӏехьа тӏетоьхна «о/дан»-но шена хьалхара мукъачу озана регрессиве ассимилаци а йина, балде а дерзийна, йуха ша охьадужуш кхоллало хандош
| хандош | ассимилаци | охьадожар |
|---|---|---|
дазо |
> дозо |
> доза |
далло |
> долло |
> долла |
дахко |
> дохко |
> дохка |
кхазо |
> кхозо |
> кхоза (кхозадала) |
Некъ 4
Нохчийн хандашна йуккъе дешйукъ «й» хӏоьттича йалаза кеп кхоллало. Иштта: леха < лайха < ла + й + ха < лаха
| хандош | дешйукъ | йалаза кеп |
|---|---|---|
хьажа |
хьа + й + жа |
хьежа |
лаха |
ла + й + ха |
леха |
сарда |
са + й + рда |
серда |
саца |
са + й + ца |
сеца |
Некъ 5
Нохчийн хандашна йуккъе дешйукъ «в» хӏоьттича дукхаллин кеп кхоллало. Иштта: совца < савца < са + в + ца < саца.
| хандош | дешйукъ | дукхаллин кеп |
|---|---|---|
дада |
да + в + да |
довда |
саца |
са + в + ца |
совца |
хьажа |
хьа + в + жа |
хьовса (ж > с) |
хьалха |
хьа + в + лха |
хьовлха |
Некъ 6
Тӏеардамдашна тӏехьа «дан»/«хила» тӏетоьхча кхоллало хандош.
| тӏеардамдош | дан | хандош |
|---|---|---|
кхочуш |
дан |
кхочушдан |
могуш |
дан |
могушдан |
ӏалаш |
дан |
ӏалашдан |
| тӏеардамдош | дан | хандош |
|---|---|---|
кхочуш |
хила |
кхочушхила |
могуш |
хила |
могушхила |
ӏалаш |
хила |
ӏалашхила |